Złoty Stok

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Złoty Stok (ujednoznacznienie).
Złoty Stok
Widok wzdłuż ulicy 3 maja w kierunku rynku
Widok wzdłuż ulicy 3 maja w kierunku rynku
Herb
Herb Złotego Stoku
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat ząbkowicki
Gmina Złoty Stok
gmina miejsko-wiejska
Burmistrz Grażyna Orczyk (od 1.12.2014)
Powierzchnia 7,73 km²
Wysokość 274 – 848[potrzebny przypis] m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

3004[1]
377 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 74
Kod pocztowy 57-250
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Złoty Stok
Złoty Stok
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Złoty Stok
Złoty Stok
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Złoty Stok
Złoty Stok
Ziemia 50°26′47″N 16°52′59″E/50,446389 16,883056
TERC
(TERYT)
5020124074
Urząd miejski
Rynek 22
57-250 Złoty Stok
Strona internetowa
Złoty Stok (Reichenstein), 1819 r.

Złoty Stok (tuż po wojnie Równe[2], niem. Reichenstein, czes. Rychleby) – miasto leżące na Śląsku (Dolnym Śląsku), w województwie dolnośląskim, w powiecie ząbkowickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Złoty Stok.

Złoty Stok jest najstarszym ośrodkiem górniczo-hutniczym w Polsce. Ostatnią kopalnię (rud arsenu) zamknięto w 1961 roku. W ostatnich latach miasto straciło na znaczeniu jako ośrodek przemysłowy, równocześnie stając się ośrodkiem turystycznym znanym przede wszystkim z Muzeum Górnictwa i Hutnictwa Złota (potocznie "Kopalnia Złota")[3].

Szacuje się, że w czasie 700 lat eksploatacji z miejscowych złóż pozyskano 16 t czystego złota[4].

Położenie[edytuj]

Panorama miasta

Miasto położone jest na Przedgórzu Paczkowskim u podnóża północnego krańca Gór Złotych na Sudeckim uskoku brzeżnym bezpośrednio przy granicy z Czechami.

Przez miasto przebiega ruchliwa droga krajowa nr 46 będąca jedynym wjazdem od wschodu do Kotliny Kłodzkiej oraz droga wojewódzka nr 390.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. wałbrzyskiego.

Historia[edytuj]

Widok ulicy Wojska Polskiego od Rynku

Średniowieczna osada górnicza powstała w związku z wydobywaniem w okolicy złota (ślady eksploatacji z X w.). Najstarsze dokumenty potwierdzające prawa miejskie Złotego Stoku datuje się na 1334 rok, jednak nie wiadomo, kiedy faktycznie je uzyskał. W 1273 r. Henryk IV Probus zezwolił cystersom z Kamieńca na prowadzenie tutaj robót górniczych. W kolejnych latach miasto należało do Piastów śląskich i wchodziło w skład księstwa ziębickiego. W 1358 zostało wykupione przez Bolka II – księcia świdnickiego. Po śmierci Agnieszki Habsburżanki żony Bolka II w 1392 roku wraz będącym jej oprawą wdowią księstwem świdnicko-jaworskim zostało połączone z Koroną Czeską jako wiano bratanicy Bolka II, księżniczki Anny, żony króla czeskiego i cesarza niemieckiego Karola IV.

17 lutego 1491 roku Złoty Stok otrzymał herb, sztandar i rangę Wolnego Miasta Górniczego. Na początku XVI wieku przypada szczytowy rozkwit górnictwa i hutnictwa złota oraz samego miasta. O gwałtownym rozwoju górnictwa świadczy zainteresowanie się nim najpotężniejszych wówczas w Europie domów handlowych i spółek górniczo-hutniczych Fuggerów, Turzonów, Welsów, Imhoffów. W 1529 roku w Złotym Stoku było czynnych 145 kopalń i kilkanaście małych hut. Dwadzieścia lat później liczba kopalń wzrosła do 190, ilość wydobywanej rudy przekraczała 30 000 t, a roczna produkcja złota osiągnęła 60 kg (max. 140 kg) co dawało ok. 8% produkcji złota w Europie.

W 1507 książęta ziębicko-oleśniccy bracia Albrecht i Karol założyli mennicę, biła ona monety z wydobywanego tu złota do 1621 roku[5].

W 1565 r. w szybie "Złoty Osioł" zginęło 59 górników, co zahamowało rozwój wydobycia. Wkrótce potem do miasta przybył aptekarz Hans Scharffenberg, który z kopalnianych hałd postanowił uzyskiwać arsen i rozwinął produkcję arszeniku.

Od 1742 miasto wraz z całym Dolnym Śląskiem przeszło pod zwierzchnictwo Prus. W 1857 r. liczyło 1800 mieszkańców. W 1905 w mieście żyły już 2064 osoby, z czego 99,8% stanowili Niemcy. 84% mieszkańców było katolikami, 16% - ewangelikami[6].

Wejście do dawnej kopalni w Złotym Stoku (obecnie muzeum)

W 1900 r. miasto uzyskało lokalne połączenie kolejowe z Kamieńcem Ząbkowickim. Od 1920 r. działała tu Śląska Szkoła Leśna (Schlesische Forstschule), jedyna poza Berlinem uczelnia posiadająca uprawnienia w kształceniu leśników. Liczba mieszkańców wzrosła w r. 1939 do 2609. W wyniku kapitulacji Niemiec, 8 maja 1945 r. miejscowość została bez walki zajęta przez wojska radzieckie, a następnie przekazana administracji polskiej. Dotychczasową ludność miasta wysiedlono za Odrę. Początkowo miasto nosiło nazwę Równe, natomiast stacja kolejowa w nomenklaturze PKP do 1 września 1946 nazywała się Rychłowiec[7]; nazwę Złoty Stok wprowadzono rozporządzeniem ministerialnym w maju 1946 roku[8]. Głównym zakładem przemysłowym w Złotym Stoku po II wojnie światowej był zakład produkujący arsen i złoto zwany początkowo "Przemysł Arsenowy" w 1950 roku "Zakłady Przemysłu Arsenowego" w 1956 na "Kopalnia Arsenu Złoty Stok". W 1960 roku zamknięto kopalnię, tym samym skończył się prawie 700-letni okres działalności górniczej w Złotym Stoku. Szacuje się, że istniejące w tym czasie kopalnie wydobyły około 2 mln ton rudy, z której otrzymano około 10 ton złota i 126 000 ton arszeniku. W 1962 r. w zakładzie produkowano mączki kamienne i pigmenty, zmienił on nazwę na "Zakłady Górniczo-Chemiczne Złoty Stok". W 1976 r. połączono zakład z przedsiębiorstwem "Termoplast" z Mąkolna tworząc "Zakłady Górniczo- Chemiczne Przemysłu Tworzyw i Farb", które zmieniły w 1977 r. nazwę na "Zakłady Tworzyw i Farb w Złotym Stoku"[9].

W 1989 zlikwidowano pasażerskie połączenie kolejowe z miastem. W roku 1997 powódź tysiąclecia zniszczyła most kolejowy na Nysie Kłodzkiej uniemożliwiając także przewozy towarów.

Obecnie miasto rozwija funkcje turystyczne – głównie za sprawą udostępnionych dla turystów w 1996 r. zespołu sztolni (Muzeum Kopalni Złota w Złotym Stoku, największy w Europie podziemny wodospad). Drobny ośrodek przemysłowo-handlowy (Zakłady Tworzyw i Farb w Złotym Stoku, przemysł drzewny, usługi).

Demografia[edytuj]

Piramida wieku mieszkańców Złotego Stoku w 2014 roku [10].
Piramida wieku Zloty Stok.png

Zabytki[edytuj]

 Osobny artykuł: Zabytki Złotego Stoku.
Neogotycki kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[11]:

  • ośrodek historyczny miasta
  • kościół par. pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, neogotycki, z l. 1875-76, jednonawowy na planie krzyża z wieżą, fasada wykładana kamieniem
  • zespół dawny cmentarza ewangelickiego, ul. 3 Maja:
    • kościół cmentarny pw. Świętej Trójcy, gotycki z 1583 r., XVII w., XVIII w., przebudowywany, z renesansowym portalem
    • cmentarz, obecnie komunalny, z drugiej poł. XVI w., 1869 r., 1880 r.
    • mauzoleum rodziny Guttlerów, z XIX w.
  • kościół do 1945 r. ewangelicki pw. św. Barbary, jednonawowy, renesansowy, z l. 1513-1517, wieża z 1545 r. - XVI w. odbudowany po pożarze w 1638 r., XVIII w., później zamieniony na salę gimnastyczną, obecnie hala sportowa, zdewastowany
  • „sztolnia książęca”, obecnie muzeum
  • budynek mennicy z dachem czterospadowym, później urzędu górniczego, obecnie mieszkania, pl. Kościelny 1, z 1520 r. - XVI w., XIX w.
  • dom, ul. Sudecka (dawna Kłodzka) 20, z XVIII w.
  • dom, Rynek 11, z XVIII w., 1879 r.
  • kamienica Fuggerów, barokowa, z ok. 1520 r., fasada przebudowana gruntownie po 1638 r. - XVII w., w pierwszej poł. XVIII w., 1960 r. z charakterystycznym wysokim szczytem, Rynek 20
  • dom z restauracją „Złoty Jar”, ul. Wojska Polskiego 1, z 1870 r.
  • dom, ul. Wojska Polskiego 2, z XVIII w., 1895 r.
  • dom, ul. Wojska Polskiego 3, po 1840 r.
  • dom, ul. Wojska Polskiego 18 a, z XVIII w., pocz. XX w.
  • dom, ul. Wojska Polskiego 20, z XVIII w., pocz. XX w.
  • dom, ul. Wojska Polskiego 22, z XVIII w., 1840 r.

Turystyka[edytuj]

Lokomotywa akumulatorowa Gacek wykorzystywana do ciągnięcia pociągu z turystami w dawnej kopalni złota w Złotym Stoku

Muzeum - Kopalnia Złota[edytuj]

W dawnej kopalni złota i arsenu 28 maja 1996 uruchomiono Muzeum Górnictwa i Hutnictwa Złota. Muzeum oferuje wystawę obrazującą historię górnictwa złota (stare mapy, narzędzia górnicze, kolekcja tablic ostrzegawczych i informacyjnych z czasów PRL) w sztolni transportowej "Gertruda", wyprawę do sztolni "Czarnej", w której można zobaczyć 10-metrowy podziemny wodospad, przejażdżkę kolejką kopalnianą, a także płukanie złota.

Inne atrakcje turystyczne[edytuj]

Szlaki Turystyczne[edytuj]

W 2009 przebiegi poniższych szlaków zostały zmienione:

Sport[edytuj]

Infrastruktura[edytuj]

  • stadion sportowy (boisko piłkarskie oraz bieżnia lekkoatletyczna, trybuny)
  • hala sportowa i siłownia przy Samorządowym Zespole Szkół
  • boiska: piłkarskie i do koszykówki przy ulicy Sienkiewicza
  • asfaltowy kort tenisowy przy Centrum Kultury i Promocji
  • boisko do siatkówki w parku miejskim
  • miasteczko do uprawiania paintballa
  • ścieżki rowerowe o charakterze górskim jak i nizinnym
  • staw kąpielowy
  • kompleks boisk przy Samorządowym Zespole Szkół

Kluby sportowe[edytuj]

  • Klub Sportowy Unia Złoty Stok o ponad 50-letniej historii. Posiada sekcję piłkarską oraz szachową[13].
  • „KTM Racing Team Złoty Stok" - klub kolarstwa górskiego[14].

Imprezy i wydarzenia sportowe[edytuj]

Edukacja[edytuj]

Szkolnictwo w Złotym Stoku obejmuje stopnie: przedszkolny, podstawowy, gimnazjalny. Uczniowie szkół średnich najczęściej dojeżdżają do Kłodzka, Ząbkowic Śląskich, Paczkowa lub Kamieńca Ząbkowickiego. Placówki:

  • Przedszkole "Bajka"
  • Szkoła Podstawowa im. Tadeusza Kościuszki
  • Gimnazjum Publiczne im. Mikołaja Kopernika

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 III 2011.
  2. Pierwsza powojenna mapa Polski wydana przez WIG Sztabu Generalnego w roku 1945
  3. Tadeusz Mikoś, Eugeniusz Salwach, Janusz Chmura, Jerzy Tichanowicz: Złoty Stok Najstarszy ośrodek górniczo-hutniczy w Polsce. Kraków: Wyd. AGH, 2009. ISBN 978-83-7464-191-3. (pol.)
  4. "Podziemne Trasy Turystyczne. Część I", DeAgostini Warszawa 2012
  5. Eugeniusz Salwach: Mennica w Złotym Stoku (pol.). zlotystok.salwach.pl. [dostęp 30 stycznia 2011].
  6. Na podstawie danych ze spisu powszechnego z 1905 r., według deklarowanego języka ojczystego i religii, Gemeindelexikon für das Königreich Preußen. Heft VI. Provinz Posen, Berlin 1908.
  7. Kalendarium złotostockie (pol.). zlotystok.net. [dostęp 30 sierpnia 2010].
  8. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85, s. 1)
  9. Eugeniusz Salwach, Jerzy Tichanowicz: Kronika Złotego Stoku. [dostęp 2011-12-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-30)].
  10. http://www.polskawliczbach.pl/Zloty_Stok, w oparciu o dane GUS.
  11. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. NID. [dostęp 10.11.2012]. s. 251.
  12. Dane z oficjalnej strony Parku
  13. KS Unia Złoty Stok.
  14. KTM Racing Team Złoty Stok.
  15. Złota Wstęga 2010.
  16. Dog Trekking 2010.
  17. Puchar Śląska Spokey Nordic Walking.

Linki zewnętrzne[edytuj]