Alaksandr Łukaszenka

Alaksandr Łukaszenka Аляксандр Лукашэнка
Alaksandr Łukaszenka w 2010 roku
Data i miejsce urodzenia	30 sierpnia 1954 Kopyś, Białoruska SRR, ZSRR
Prezydent Republiki Białorusi
Okres urzędowania	od 10 lipca 1994
Poprzednik	stanowisko utworzone
Przewodniczący Rady Najwyższej Rady Państwowej Związku Rosji i Białorusi
Okres urzędowania	od 20 stycznia 2000
Deputowany do Rady Najwyższej Białoruskiej SRR/Rady Najwyższej Republiki Białorusi XII kadencji
Przynależność polityczna	Komunistyczna Partia Białorusi, Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego od sierpnia 1991 roku bezpartyjny
Okres urzędowania	od 1990 do 10 lipca 1994
Odznaczenia
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Alaksandr Ryhorawicz Łukaszenka biał. Алякса́ндр Рыго́равіч Лукашэ́нка, ros. Алекса́ндр Григо́рьевич Лукаше́нко, Aleksandr Grigorjewicz Łukaszenko; ur. 30 lub 31 sierpnia 1954 w Kopysiu) – białoruski polityk, prezydent Białorusi od 1994 roku. Prezydent Białoruskiego Komitetu Olimpijskiego od 1997. Oskarżany o ciężkie i wielokrotne łamanie praw człowieka i zasad demokracji, z udziałem w zabójstwach politycznych włącznie.

Dzieciństwo i młodość

Urodził się 30 lub 31 sierpnia 1954 roku w osiedlu typu miejskiego Kopyś, w rejonie orszańskim obwodu witebskiego Białoruskiej SRR. Wychowywany był samotnie przez matkę. Jego ojciec jest nieznany – poczęcie nastąpiło najprawdopodobniej w mieście Orsza, gdzie matka Alaksandra przez pewien czas pracowała. Z powodu niepewnego pochodzenia Łukaszenka był w dzieciństwie obiektem docinków ze strony rówieśników. W 1975 roku ukończył Wydział Historii Mohylewskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego. W 1985 roku ukończył Białoruską Państwową Akademię Gospodarstwa Wiejskiego.

Pracę rozpoczął jako nauczyciel w Wiejskiej Szkole Nr 1 w Szkłowie. Pełnił tam jednocześnie funkcję sekretarza komitetu komsomołu. W latach 1975–1977 odbywał obowiązkową służbę wojskową w szeregach Armii Radzieckiej. Służył w wojskach pogranicznych, wykonując obowiązki instruktora wydziału politycznego w jednostce wojskowej nr 2187 Zachodniego Okręgu Pogranicznego w Brześciu. W latach 1977–1978 był sekretarzem komitetu komsomołu Miejskiego Handlu Żywnością i instruktorem Kastrycznickiego Rejonowego Komitetu Wykonawczego miasta Mohylewa. W latach 1978–1980 pełnił funkcję sekretarza odpowiedzialnego Szkłowskiej Rejonowej Organizacji Ogólnozwiązkowego Stowarzyszenia "Znanije". W 1979 roku wstąpił do Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego i pozostał jej członkiem do sierpnia 1991 roku. W latach 1980–1982 znowu służył w Armii Radzieckiej. Był zastępcą dowódcy kompanii czołgów jednostki wojskowej nr 04104, zajmując się w niej pracą polityczną. W latach 1982–1983 pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego kołchozu "Udarnik" w rejonie szkłowskim. W latach 1983–1985 był zastępcą dyrektora Szkłowskiego Kombinatu Materiałów Budowlanych. W latach 1985–1987 pracował jako sekretarz komitetu partyjnego kołchozu im. Lenina w rejonie szkłowskim. W latach 1987–1994 pełnił funkcję dyrektora sowchozu "Gorodiec" w rejonie szkłowskim.

Działalność polityczna przed prezydenturą

W 1990 został wybrany do Rady Najwyższej BSRR.

W 1991 popierał puczystów Janajewa przeciwko legalnemu prezydentowi ZSRR Michaiłowi Gorbaczowowi. Opowiadał się zdecydowanie przeciwko likwidacji Związku Radzieckiego, zwolenników niepodległości Białorusi nazywając zdrajcami i agentami imperializmu. Deklaruje, że jako jedyny deputowany Rady Najwyższej Białoruskiej SRR głosował przeciwko ratyfikacji układu białowieskiego z 8 grudnia 1991.

W latach 1991–1994 pełnił dalej funkcję deputowanego do Rady Najwyższej, zasłynął z bezpardonowej walki z prawdziwą i wyimaginowaną korupcją na szczytach władzy.

Prezydent Białorusi

W lipcu 1994 wybrano go na prezydenta Białorusi. W pierwszej turze zdystansował kandydatów niepodległościowych: Stanisława Szuszkiewicza i Zianona Paźniaka, w drugiej rundzie uzyskał 80% głosów wygrywając z premierem Wiaczasławem Kiebiczem. Zbiedniałą część społeczeństwa Białorusi przekonał do siebie obietnicą zakończenia tzw. złodziejskiej prywatyzacji, rozliczenia afer gospodarczych z lat 1991–1994 oraz zacieśnieniem związków politycznych i ekonomicznych z Rosją.

Polityka zagraniczna

Polityka zagraniczna pierwszych miesięcy po objęciu rządów nie dała się zakwalifikować jako szczególnie prorosyjska. Na wiosnę 1995 Łukaszenka zarządził jednak referendum, w którym ludność miała się opowiedzieć za: prowadzeniem ścisłej integracji gospodarczo-politycznej z Moskwą, likwidacją niepodległościowych symboli Białorusi i zastąpieniem ich sowiecką symboliką, jak również równouprawnieniem języka białoruskiego i rosyjskiego. Wedle oficjalnych wyników Białorusini odpowiedzieli twierdząco, jednak według obywatelskiej inicjatywy Karta'97 wyniki zostały sfałszowane.

2 kwietnia 1997 Łukaszenka i Borys Jelcyn podpisali Umowę o Powstaniu Związku Białorusi i Rosji (ZBiR), w której zaznaczono dążenia obu krajów do bliskiej integracji politycznej i gospodarczej. Kolejną inicjatywą zjednoczeniową była Umowa o Powstaniu Wspólnego Państwa z 26 grudnia 1999.

Od 2002 datuje się ochłodzenie stosunków białorusko-rosyjskich, co znalazło m.in. wyraz w ostrej reakcji Łukaszenki na propozycję Putina włączenia Białorusi jako guberni do Federacji Rosyjskiej.

Na arenie międzynarodowej Łukaszenka znany jest jako skandalista. W 1998 doprowadził do znacznego ochłodzenia stosunków z krajami zachodnimi swą nieustępliwą postawą wobec remontu osiedla dyplomatów "Drazdy". Większość dyplomatów zagranicznych, w tym przedstawicieli Polski, opuściła wówczas Białoruś. W 1999 wystąpił zdecydowanie jako obrońca Slobodana Miloševicia przed, jak to określił, bezprawną agresją państw NATO. Wypowiadał się nie tylko przeciwko sposobowi rozwiązania konfliktu przez kraje Zachodu, ale w ogóle kwestionował fakt czystek etnicznych w Kosowie. Był jednym z inicjatorów przyłączenia Jugosławii do inicjatywy ZBiR. W trakcie swej kadencji pozytywnie wyrażał się także o Saddamie Husajnie, Muammarze Kaddafim oraz przywódcach komunistycznej Korei Północnej. W 2005 obradujący w Mińsku IX Zjazd Wszechsłowiański wybrał go honorowym przewodniczącym Międzynarodowego Komitetu Słowiańskiego.

Patrząc długofalowo na rezultaty działań prezydenta Białorusi, trzeba przyznać, że odniósł on duże sukcesy w osiąganiu korzyści ze związków gospodarczych z Rosją i tranzytowego położenia państwa. Dzięki umiejętnemu prowadzeniu polityki zagranicznej Białoruś otrzymywała najtańszy gaz z krajów europejskich (w przybliżeniu sześć razy tańszy niż Polska). Cena 46,68 $/1000 m³ była ceną niewiarygodnie niską nawet jak na dawne kraje radzieckie (WNP), nie mówiąc już o Europie, gdzie cena gazu dochodziła do 300 $/1000 m³. W głównej mierze dzięki bardzo niskim cenom zakupu surowców energetycznych białoruska gospodarka osiągała przez wiele lat bardzo wysoki wzrost gospodarczy. W 2007 swoje apogeum osiągnął kryzys na linii Mińsk–Moskwa, który trwał od ponad roku i miał wymiar konfliktu surowcowo-energetycznego. Reperkusją było narzucenie przez Rosję na początku 2007 wyższych stawek za import gazu przez Białoruś. Zważywszy na skutki konfliktu można uznać, iż Łukaszenka osiągnął w nim sukces na płaszczyźnie gospodarczej. W dalszym ciągu Białoruś będzie przez Rosję dofinansowana. W samym gazie ziemnym jest to kwota 3,3 miliarda $ w ciągu roku (w ropie naftowej podobnie). W czasie kryzysu Łukaszenka przez swe (z pewnością – nieeleganckie) zachowanie uniknął szokowego wzrostu cen surowców, który mógłby spowodować kryzys gospodarczy. Dzięki tym działaniom rozłożono wzrost kosztów dla gospodarki i dla ludności na kilka lat, co zmniejszyło siłę uderzenia i pozwoliło na przystosowanie się przedsiębiorstw do nowych warunków gospodarczych.

Łukaszenka ostro sprzeciwił się amerykańskiej inwazji na Afganistan i Irak, nazywając je zbrodnią przeciwko ludzkości i porównując do ataków Hitlera na Czechosłowację i Związek Radziecki. W 2003 przez pewien moment rozważana była możliwość emigracji Saddama Husajna do Mińska, co spotkało się z kpiną mediów europejskich oraz zaniepokojeniem USA. Z drugiej strony w wywiadzie udzielonym w 1995 chwalił politykę wewnętrzną w hitlerowskich Niemczech.

Jesienią 2008 Unia Europejska wznowiła kontakty dyplomatyczne z Białorusią, uzasadniając to "pewnym postępem" w procesie demokratyzacji kraju. W marcu 2009 Zachód zadecydował o zawieszeniu na kolejne dziewięć miesięcy sankcji wizowych wobec niektórych przedstawicieli władz. Łukaszenka został zaproszony również na Szczyt UE, by zdecydować o włączeniu Białorusi do europejskiej inicjatywy Partnerstwo Wschodnie. 27 kwietnia 2009 Łukaszenka odbył swoją pierwszą od 14 lat wizytę na zachodzie. Odwiedził Włochy i Watykan, gdzie spotkał się m.in. z papieżem Benedyktem XVI oraz premierem Silvio Berlusconim. Po katastrofie polskiego Tu-154 w Smoleńsku Białoruś jako jedyny kraj w sąsiedztwie Polski nie ogłosiła żałoby narodowej. Sam Łukaszenka uznał, że winę za wypadek ponosi prezydent Lech Kaczyński, ponieważ to on podjął złą decyzję o lądowaniu.

Polityka wewnętrzna

W 1996 doszło na Białorusi do zmiany konstytucji. Rozwiązano dotychczasową Radę Najwyższą XIII Kadencji, zastępując ją całkowicie posłusznym Łukaszence dwuizbowym parlamentem. Deputowani Rady nie pogodzili się z ewidentnym złamaniem zasad konstytucyjnych i nadal uważają siebie za legalnie wybranych posłów. W tym samym roku bezprawnie przedłużono również kadencję Łukaszenki do 2001. Konstytucyjnie wybory powinny były się odbyć w 1999.

Przez opozycję Łukaszenka oskarżany jest o utworzenie tzw. "szwadronów śmierci", nieformalnej struktury MSW, odpowiedzialnej za zamordowanie i zniknięcie kilku czołowych opozycjonistów. Łukaszenkę oskarża się o zamordowanie byłych deputowanych do Rady Najwyższej Białorusi Wiktara Hanczara i Anatola Krasouskiego, byłego szefa MSW Juryja Zacharanki, Hienadzia Karpienki, operatora telewizji ORT Dzmitryja Zawadskiego. Pułkownik białoruskiego MSW Aleh Ałkajew, po ucieczce do Niemiec potwierdził przypuszczenia opinii międzynarodowej, że w Białorusi, z polecenia prezydenta Łukaszenki powstała specjalna jednostka likwidująca białoruskich opozycjonistów. Ałkajew przez ostatnie dziesięć lat sprawował funkcje naczelnika więzienia śledczego w Mińsku, był odpowiedzialny za wykonanie wyroków kary śmierci (obecny podczas 130 egzekucji dokonanych strzałem w tył głowy z wyposażonego w tłumik pistoletu PB-9).

Głosowanie prezydenckie z września 2001 odbyło się w cieniu ataku islamistów na Stany Zjednoczone, stąd więc nie spotkało się z należytą uwagą ze strony Zachodu. Łukaszenka wygrał wybory już w pierwszej turze, zdobywając 76% głosów i pokonując dwóch kandydatów opozycyjnych. Niezależne ośrodki badania opinii publicznej na Białorusi orzekły, że gdyby wybory odbywały się bez fałszerstw, Łukaszenka uzyskałby najwyżej 52-55% w pierwszej turze i niewykluczone byłoby przeprowadzenie dogrywki.

W październiku 2000 miały miejsce wybory do Izby Reprezentantów i Rady Republiki, w których opozycja zdobyła jedynie paręnaście mandatów. Wynika to prawdopodobnie również z masowych fałszerstw wyborczych oraz większościowej ordynacji do izby niższej.

17 października 2004 miały miejsce kolejne wybory, w wyniku których zlikwidowano całkowicie przedstawicielstwo parlamentarne opozycji. Wraz z wyborami odbyło się tzw. referendum konstytucyjne, w którym naród uroczyście pozwolił Łukaszence na startowanie w następnych wyborach prezydenckich w 2006. Pozwolił mu je także wygrać po raz trzeci. Przed kolejnymi wyborami, na początku marca 2006, Instytut Gallupa przeprowadził sondaż, w którym poparcie dla Łukaszenki wyraziło 49% Białorusinów. Oficjalnie w wyborach 20 marca Aleksander Łukaszenka zdobył (według Białoruskiej Centralnej Komisji Wyborczej) 82,6% głosów, pokonując tym samym demokratycznego kandydata Alaksandra Milinkiewicza (zdobył on 6% poparcia). Po ogłoszeniu wyniku w Mińsku odbyła się manifestacja kilkunastu tysięcy osób, oskarżających Łukaszenkę o sfałszowanie wyborów. Według różnych niezależnych ośrodków badań opinii publicznej, Łukaszenka, w rzeczywistości otrzymał poniżej 50%. M.in. według rosyjskiego Centrum im. Jurija Lewady na Łukaszenkę zagłosowało 47% uprawnionych, zaś na Milinkiewicza 25,6% (oficjalnie 6%). Do opozycjonistów został wysłany anonimowy list, którego autorem mieli być funkcjonariusze służb specjalnych, podpisani jako "patrioci". Autorzy listu dla uwiarygodnienia siebie podali informacje, które dostępne powinny być tylko dla bezpieki. Według nich Łukaszenka w rzeczywistości otrzymał 49% głosów.

Krytyka

Alaksandr Łukaszenka jest oskarżany o poważne i notoryczne łamanie praw człowieka i zasad demokracji przez białoruską opozycję, liczne białoruskie i zagraniczne organizacje pozarządowe, a także przez wiele rządów państw, przede wszystkim Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych. Według raportu przygotowanego przez polską Fundację Wolność i Demokracja, Alaksandr Łukaszenka pełni obowiązki prezydenta bezprawnie, jest także głównych zleceniodawcą licznych przestępstw przeciwko własnemu narodowi, w tym porwań, bezprawnych uwięzień i aresztowań, pobić, tortur, grzywien, bezprawnych zwolnień z pracy, relegowania z uczelni, zastraszania i szantażowania. Zdaniem fundacji, Łukaszenka jest też podejrzany o udział w zabójstwach politycznych oponentów: Juryja Zacharanki, Wiktara Hanczara, Anatola Krasouskiego i Dzmitryja Zawadskiego.

Alaksandr Łukaszenka w kulturze

Ze względu na znaczny wpływ na życie Białorusinów, stałą obecność w mediach oraz wzbudzane kontrowersje, Alaksandr Łukaszenka stał się częstym tematem filmów, książek, piosenek, a nawet malarstwa na Białorusi i poza nią. W białoruskich państwowych mediach i instytucjach prezentowana jest twórczość gloryfikująca Łukaszenkę jako przywódcę i dobrego ojca narodu. Powstały liczne piosenki na temat prezydenta, zwłaszcza w okresach poprzedzających wybory prezydenckie. Były to m.in. "Słuszaj Baćku" (pol. Słuchaj ojca) i "Sania ostanietsia z nami" (pol. Sania zostanie z nami). Utwory te były wielokrotnie prezentowane w telewizji i szkołach. Temat prezydenta pojawiał się także w malarstwie. W 2008 roku na wystawie z okazji 90-lecia Sił Zbrojnych Białorusi zaprezentowano obraz Nikołaja Opioka, przedstawiający Łukaszenkę w mundurze, z lornetką w rękach, w otoczeniu wojskowych.

W twórczości autorów niezależnych od białoruskiej władzy Alaksandr Łukaszenka zwykle przedstawiany jest w sposób krytyczny lub prześmiewczy. Część utworów dotyczy Łukaszenki osobiście, zaś wiele innych opisuje stworzoną za jego prezydentury sytuację na Białorusi, w których jednak osoba prezydenta jest silnie obecna.

W 1996 roku powstał silnie krytyczny wobec Łukaszenki film dokumentalny białoruskiego reżysera Juryja Chaszczewackiego pt. "Zwyczajny prezydent" (ros. Obyknowiennyj priezidient).

W białoruskiej literaturze Łukaszenka zazwyczaj przedstawiany jest pod postacią różnego rodzaju alter ego. W opowiadaniu Wasila Bykaua pt. "Osiołek", opowiedziana została historia fikcyjnego państwa, łudząco podobna do białoruskiej, w którym "Buldożer" doprowadził do upadku "Zielonej Demokracji" i utworzenia "Cynicznej Dyktatury". W powieści Natalki Babiny pt. "Miasto ryb" Białorusią rządzi fikcyjny prezydent Tarasienka, który, chociaż określony jest jako następca Łukaszenki, wykazuje znaczne podobieństwo z tym ostatnim. W powieściowej Białorusi wszechobecni i wszechwładni są funkcjonariusze służb bezpieczeństwa, wybory są fałszowane, a opozycja prześladowana.

W marcu 2005 roku polskie grupy muzyczne: Ascetoholix, Pięć Dwa Dębiec, Mezo, Duże Pe i Owal nagrały utwór pt. "Jest nas wielu", w którym m.in. wyraziły oczekiwanie na zmiany polityczne na Białorusi: te dźwięki budzą lęki u Łukaszenki; Białoruś, bądźcie następni!. W lutym 2006 roku polski zespół rockowy Big Cyc napisał piosenkę o Alaksandrze Łukaszence pt. "Dyktator", w której nazywa go tyranem i prymusem kołchozowych szkół, a rządzoną przez niego Białoruś dyktaturą w cieniu krat. W marcu tego samego roku powstała także wersja piosenki w języku białoruskim. Był to pierwszy utwór Bic Cyca w języku innym niż polski.

Odznaczenia i wyróżnienia (lista niepełna)

• Wielka Kollana Orderu Wyzwoliciela (2007, Wenezuela)
• Order św. Cyryla Turowskiego nadany przez Białoruski Kościół Prawosławny podlegający Patriarchatowi Moskiewskiemu (26 września 2006)
• Doctor honoris causa Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki w Kijowie.

Zobacz też

• Wiktar Łukaszenka

Bibliografia

• Pod redakcją Mariusza Maszkiewicza: Białoruś − w stronę zjednoczonej Europy. Wrocław: Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego, 2009, s. 286. ISBN 978-83-61617-80-8. 
• Kacewicz M., Łukaszenko. Dyktator w kołchozie Białoruś. Wyd. Axel Springer Polska, Warszawa 2007, ss. 150. Seria: Pod lupą Newsweek Polska. ISBN 978-83-7558-112-6 (dodatek do tygodnika Newsweek Polska, nr 38, z 17 września 2007 r.)
• Pod redakcją dr. Dariusza Zalewskiego, Marka Bućko, Michała Kurkiewicza i Tomasza Pisuli: Białoruski system represji. Prześladowcy i ich ofiary. Raport z realizacji projektu "Centrum dokumentacji i pomocy ofiarom represji politycznych na Białorusi". Warszawa: Fundacja Wolność i Demokracja, grudzień 2007, s. 72. 
• Wasil Bykau: Ściana. Białystok: SETPro Aleksander Maksymiuk, 1999, s. 320. ISBN 83-912637-0-3. 
• Natalka Babina: Miasto ryb. Wyd. 1. Poznań: Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o., 2010, s. 299. ISBN 978-83-7510-635-0. 

Linki zewnętrzne

• Prezydent Białorusi – oficjalna strona internetowa (ros. • biał. • ang.)
• Alexander Lukashenko – biography (ang.)