Szczawno-Zdrój

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Szczawno-Zdrój
Szczawno-Zdrój
Herb Flaga
Herb Szczawna-Zdroju Flaga Szczawna-Zdroju
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat wałbrzyski
Gmina gmina miejska
Aglomeracja wałbrzyska
Prawa miejskie 1945
Burmistrz Tadeusz Wlaźlak
Powierzchnia 14,74 km²
Wysokość 400–430 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

5926 [1]
377 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 74
Kod pocztowy 58-310
Tablice rejestracyjne DBA
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Szczawno-Zdrój
Szczawno-Zdrój
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Szczawno-Zdrój
Szczawno-Zdrój
Ziemia 50°47′58″N 16°15′18″E/50,799444 16,255000Na mapach: 50°47′58″N 16°15′18″E/50,799444 16,255000
TERC
(TERYT)
5020121031
Urząd miejski
ul. Kościuszki 17
58-310 Szczawno-Zdrój
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa
BIP

Szczawno-Zdrój (niem. Bad Salzbrunn) – miasto i gmina uzdrowiskowa w województwie dolnośląskim, w powiecie wałbrzyskim, położone w Górach Wałbrzyskich (Sudety Środkowe), leżące na Dolnym Śląsku.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego. Według danych z 31 marca 2011 r. miasto miało 5926 mieszkańców[1].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 14,74 km²[2]. Miasto stanowi 2,89% powierzchni powiatu.

Miasto jest położone na wysokościach od 400 do 430 m n.p.m.[potrzebne źródło]

Według danych z 2002 Szczawno-Zdrój ma obszar 14,87 km², w tym: użytki rolne (grunty orne i trwałe użytki zielone) 36%, nieużytki i obszary leśne 64%[3].

Szczawno-Zdrój graniczy z dwoma miastami: Wałbrzych i Boguszów-Gorce oraz z gminą Stare Bogaczowice.

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Do stycznia 1935 obowiązywała nazwa Ober Salzbrunn[4]. Na fali przydawania uzdrowiskom ze względów promocyjnych predykatu Bad, 9 stycznia 1935 r. zmieniono tę nazwę na Bad Salzbrunn[5].

W 1946 roku wprowadzono urzędowo nazwę Szczawno Zdrój, zastępując nazwę niemiecką[6], choć przez krótki czas po wojnie funkcjonowały także nazwy Słońsk[7] i Solice Zdrój[8].

Nazwa miejscowości Szczawno-Zdrój pisana z łącznikiem (dywizem) jest formą zatwierdzoną urzędowo. Forma nazwy pisana bez łącznika, tzn. Szczawno Zdrój, jest formą potoczną. Do niedawna forma Szczawno Zdrój była jednak podawana jako poprawna przez słowniki języka polskiego (np. przez "Nowy słownik ortograficzny PWN"). Powstawał przez to rozdźwięk pomiędzy formą urzędową nazwy tego miasta a formą słownikową. Jednak te różnice przestały istnieć w 2004, kiedy Rada Języka Polskiego uchwaliła taki sposób zapisu wieloczłonowych nazw miejscowych[9][10][11].

Ponadto w nazwach dwuczłonowych odmieniają się oba człony, dlatego należy odmieniać zarówno nazwę jak i określenie Zdrój[12][13]. Brak odmiany predykatu Zdrój jest często spotykanym błędem nawet wśród samorządowców i dziennikarzy[5].

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Szczawno-Zdrój w Wikisłowniku

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pijalnia wód mineralnych
Zabudowania zdrojowe

Pierwsza wzmianka o wtedy jeszcze wsi książęcej została zawarta w 1221[14], w "Księdze Henrykowskiej" (dokument Henryka I Brodatego). Od końca XIV wieku włączono ją do dóbr zamku Książ[14]. Losy wsi zmieniały się wraz z dziejami zamku. W 1392, po śmierci ks. Agnieszki, żony Bolka II, Szczawno przeszło w ręce króla czeskiego Wacława. W 1410 wykupił je Janko z Chociemic z rąk braci Conrada i Albrechta Salzbornów. Od 1464 Szczawno wraz z Książem ponownie przechodzi w ręce króla czeskiego[potrzebne źródło].

Uzdrowiskowy charakter Szczawna-Zdrój był znany od średniowiecza[14]. Bogate jest w wody lecznicze, szczawy wodorowęglanowo-sodowo-wapniowo[14]. Po raz pierwszy właściwości lecznicze wód zbadał i potwierdził nadworny lekarz Hochbergów – Caspar Schwenckfeldt w 1597[15]. Skład chemiczny wód, medyczne ich zastosowanie oraz wyniki przeprowadzonych analiz, zostały opisane w wydanej we Wrocławiu w 1777 r. broszurze pt. Publiczne Uwiadomienie Zdroiów Zdrowych lub wód mineralnych leczących na Śląsku w Kodowie, Reynercu, Altwasser, Szarlotenbrun, Salcbrun i Flinsbergu się znaydujących. Był to dokonany przez Dawida Vogla przekład opublikowanej w 1774 r. książeczki Johanna Gotfrieda Morgenbessera, wrocławskiego lekarza i chemika[16]. Szczawno zyskało popularność w I poł. XIX wieku, kiedy to dzięki Augustowi Zemplinowi rozbudowano uzdrowisko i w miejscowości powstał teatr i park zdrojowy[17]. Hochbergowie byli właścicielami Szczawna do 1934[14].

W 1946 miejscowość została włączona do nowo powstałego województwa wrocławskiego na terenie powojennej Polski. W okresie od 1945 do 1946 funkcjonowała nazwa Solice Zdrój, ostatecznie przyjęto jednak obecną formę.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Dom zdrojowy, dawny Grand Hotel
Amfiteatr w Szczawnie-Zdroju
Zakład Przyrodoleczniczy

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[18]:

  • historyczne założenie urbanistyczne, z XIII-XIX w./XX w.
  • zespół zabudowań zdrojowych, z l. 1822-1894:
    • pawilon handlowy
    • teatr zdrojowy
    • klub kuracjusza
    • „Biała Sala”
    • pijalnia wód
    • hala spacerowa
    • muszla koncertowa
    • altana nad źródłem
  • park „Szwedzki”, ul. Spacerowa-Nizinna, z pierwszej ćw. XX w.
  • wieża widokowa na Wzgórzu Gedymina, z 1822 r.
  • willa, ul. Kolejowa 8, z 1901 r.
  • hotel zdrojowy „Grand Hotel”, obecnie Sanatorium Uzdrowiskowe nr 1 - „Dom Zdrojowy im. dr J. Górskiego", z l. 1908-11: ogród, ogrodzenie metalowe,wybudowany przez Jana Henryka XV Hochberga, księcia von Pless jako "Grand Hotel", duży wkład do aranżacji wystroju wnętrz obiektu wniosła była jego żona, Maria Teresa Oliwia Hochberg von Pless, zwana księżną Daisy; w kilka lat później został przemianowany na na Dwór Śląski - Kurhotel Schlesische Hof (1935-1945); był inspiracją dla architektów sopockiego Grand Hotelu, m.in. gościł Winstona Churchilla, ul. Kolejowa 14
  • pawilon usługowo-handlowy, drewniany, ul. Kościuszki 50, z 1935 r.
  • dawny pensjonat „Preussischer Zepter” z drugiej poł. XIX w., obecnie dom mieszkalno-handlowy, ul. Kościuszki 14,
  • dawny pensjonat „Dom Nauczycielek” z XIX w./XX w., obecnie szkoła sanatoryjna, ul. Ogrodowa 5,
  • dawny pensjonat „Posthof”, z poł. XIX w, obecnie biura, ul. Ratuszowa 1-2.
  • zakład kąpielowy „Łazienki Luizy”, ul. Sienkiewicza 1, z l. 1901-02, 1938 r.
  • dawny pensjonat „Kynast”, obecnie sanatorium „Zuch”, ul. Sienkiewicza 10, z drugiej poł. XIX w.
  • dom, ul. Sienkiewicza 44, z XVIII w.
  • willa, obecnie sanatorium „Dąbrówka”, ul. Wojska Polskiego 5, z 1904 r.
  • dawny pensjonat „Sans Souci”, ul. Wojska Polskiego 6, z 1891 r.
  • stajnia straży pożarnej, murowano-szachulcowa, ul. Nizinna, z 1913 r.

inne obiekty:

  • park zdrojowy im. H. Wieniawskiego
    • wieża Anny (zegarowa), wzniesiona w 1818 r. na skarpie na terenie Parku Zdrojowego, w pobliżu miejsca, gdzie odkopano prehistoryczne ujęcie studzienne sprzed około dwóch tysięcy lat. Poniżej wieży, na skale umieszczona jest tablica upamiętniająca ten fakt
  • cmentarz żydowski
  • kościół parafialny Wniebowzięcia NMP z l. 1936-1937
  • kaplica parafialna M.B Częstochowskiej ul.Baczyńskiego 14, obszar parafii obejmuje Szczawno Zdrój z docelowym zadaniem budowy nowego kościoła na styku Wałbrzycha i Szczawna Zdroju przy cmentarzu komunalnym w Szczawnie Zdroju
  • krzyż jubileuszowy usytuowany u zbiegu ulic Wojska Polskiego i Kolejowej.

Edukacja i kultura[edytuj | edytuj kod]

  • Zdrojowe Centrum Kultury "Młyn"
  • Teatr Zdrojowy z 1860 z salą w stylu neorokoko, miejsce wielu koncertów, spektakli operowych i teatralnych.
  • Przedszkole Miejskie
  • Miejska Szkoła Podstawowa
  • Gimnazjum Publiczne
  • Zespół Szkół im. Marii Curie-Skłodowskiej
  • Miejska Biblioteka Publiczna
  • Towarzystwo Miłośników Szczawna-Zdroju

Zieleń miejska[edytuj | edytuj kod]

Zalesione zbocza otaczających wzniesień i dość głęboko wcięte dolinki stanowią o atrakcyjności terenów widokowych i wypoczynkowych. Około 60% powierzchni zajmują tereny zielone: lasy, pastwiska i łąki oraz sady.[potrzebne źródło] W uzdrowisku znajdują się dwa parki utrzymane w stylu angielskim (Zdrojowy i Szwedzki – 26,5 ha) z bogatą roślinnością rodzimą i aklimatyzowaną (ok. 180 gatunków) wśród której wiele drzew i krzewów to pomniki przyrody (130). Na uwagę zasługują różaneczniki i azalie – z kwiatami w okresie wiosennym. Parki powstały na przełomie XVIII i XIX. Od 1996 prowadzona jest rewaloryzacja parku Zdrojowego. Celem rewaloryzacji jest odtworzenie charakteru parku z końca XIX, kiedy to miał największą popularność.[potrzebne źródło]

Transport[edytuj | edytuj kod]

Łączna długość dróg na terenie miasta wynosi 23,22 km. Z tego 6 km to drogi wojewódzkie[potrzebne źródło], podlegające Dolnośląskiemu Zarządowi Dróg Wojewódzkich we Wrocławiu. Są to ulice: Solicka, Kolejowa, Ułanów Nadwiślańskich, Mickiewicza, Sienkiewicza, Chopina i Łączyńskiego. Pozostałe drogi mają charakter dróg lokalnych a utrzymaniem ich zajmuje się Urząd Miejski.

Po Szczawnie kursują autobusy komunikacji miejskiej z Wałbrzycha[19][20].

Ludzie związani ze Szczawnem-Zdrojem[edytuj | edytuj kod]

Tablica pamiątkowa z roku 1966 na budynku Zakładu Przyrodoleczniczego z listą osób, które korzystały z wód zdrojowych w Szczawnie-Zdroju

Najbardziej znani kuracjusze uzdrowiska:

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 30 czerwca 2004[21]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 5544 100 2957 53,3 2587 46,7
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
372,8 198,9 174

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Przez teren Szczawna Zdroju przebiegają następujące szlaki turystyczne[22]:

  1. szlak turystyczny niebieskiEuropejski długodystansowy szlak pieszy E3
  2. szlak turystyczny zielony – Marciszów Górny – Krąglak – Gostków – Trójgarb – Bacówka Pod Trójgarbem – Lubomin – Chełmiec -Boguszów PKP – Dzikowiec Wielki – Unisław Śląski – Sokołowsko-Schronisko Andrzejówka – Rybnica Leśna – Wałbrzych Główny PKP (Chełmiec znajduje się na terenie gminy Szczawno-Zdrój)
  3. szlak turystyczny żółtyBolkówPółwsieNagórnikŁysicaNowe BogaczowiceTrójgarbBacówka Pod TrójgarbemLubomin – Szczawno Zdrój
  4. szlak turystyczny żółto-niebieskiStrzegom PKSStawiskaDobromierzPietrzykówChwaliszówZamek CisyStrugaCzerwone Wzgórze – Szczawno Zdrój – Wałbrzych PodzamczeSiodełko Pod Starym KsiążemZamek KsiążWitoszJeziora Zielonego (Jeziorko Daisy)Witoszów GórnyŚwidnica Miasto PKP

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Na obszarze administracyjnym Szczawna-Zdroju funkcjonują cztery Rzymskokatolickie parafie, z czego aż trzy mają swoją siedzibę w Wałbrzychu, niektóre zaś ulice ze Szczawna-Zdroju należą do tychże parafii. I tak w granicach administracyjnych Szczawna Zdroju leżą parafie: św.Rodziny w Wałbrzychu wraz z ulicą Okrężną w Szczawnie-Zdroju; parafia św.Wojciecha w Wałbrzychu wraz z ulicą Szopena i Gałczyńskiego w Szczawnie-Zdroju; oraz parafia Matki Bożej Częstochowskiej w Wałbrzychu wraz z ulicami: Baczyńskiego, Okólną i Prusa w Szczawnie-Zdroju (na terenie Szczawna-Zdroju będzie wybudowany nowy Kościół tejże parafii). Rdzenną zaś parafią miejską w Szczawnie-Zdroju jest:

Działa także:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 III 2011.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-08-20. ISSN 1505-5507.
  3. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  4. Landkreis Waldenburg
  5. 5,0 5,1 Henryk Grzybowski. Zagadka nazwy Altheide/Polanica. „Ziemia Kłodzka”. 2013 (231), s. 16-17, paźdz. 2013. Wydawnictwo Ziemia Kłodzka, OKiS Wrocław. ISSN 1234-9208. OCLC 499751393 (pol.). 
  6. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85)
  7. Spis stacyj i przystanków Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych we Wrocławiu, Wrocław 1945, s. 20
  8. Pierwsza powojenna mapa Polski wydana przez WIG Sztabu Generalnego w roku 1945
  9. Użycie łącznika w wieloczłonowych nazwach miejscowych (pol.). Rada Języka Polskiego, 2007. [dostęp 2012-04-04].
  10. Wielki słownik ortograficzny. Wyd. II. Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 2006. [dostęp 2012-04-04]. (pol.)
  11. Wykaz urzędowy nazw miejscowości w Polsce. Warszawa: 1980–1982. (pol.)
  12. Jak jest poprawnie: zawody odbywają się w Polanicy Zdrój czy w Polanicy Zdroju?. Poradnia językowa Instytutu Języka Polskiego Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, 2008-08-30. [dostęp 2013-09-22].
  13. Np.: pociąg do Szczawna-Zdroju, kartka związana z Polanicą-Zdrojem, pozdrowienia z Cieplic-Zdroju; błędnie: do Szczawna-Zdrój, z Polanicą-Zdrój, do Buska-Zdrój, z Cieplic-Zdrój.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 Czerwiński 1996 ↓, s. 156.
  15. Czerwiński 1996 ↓, s. 156-157.
  16. Marek Żukow-Karczewski, Pięknem urzeczeni (trzy zapomniane relacje), „Aura”, nr 1/1998 r.
  17. Czerwiński 1996 ↓, s. 157.
  18. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 23.10.2012]. s. 190,191.
  19. szczawno.hb.pl Szczawno-Zdrój: dojazd, dostęp: 29.09.2014
  20. ŚKA Wabrzych: Rozkład jazdy i mapa komunikacyjna ZDKiUM Wałbrzych, dostęp: 29.09.2014
  21. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  22. Sudety Środkowe. Skala 1:40000. Wyd. 6. Jelenia Góra: Wydawnictwo Turystyczne Plan, 2011. ISBN 978-83-62917-84-6.
  23. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 31 stycznia 2013.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Janusz Czerwiński: Sudety. Przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 1996, s. 156-158. ISBN 83-7079-677-X.</ref>
  • Marek Staffa (red.): Góry Wałbrzyskie, Podgórze Wałbrzyskie, Pogórze Bolkowskie, Słownik geografii turystycznej Sudetów. T. 10. Wrocław: 2005, s. 446-467.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]