Szczawno-Zdrój

Szczawno-Zdrój
Herb Szczawna-Zdroju Flaga Szczawna-Zdroju
Państwo	Polska
Województwo	dolnośląskie
Powiat	wałbrzyski
Gmina	gmina miejska
Aglomeracja	wałbrzyska
Prawa miejskie	1945
Burmistrz	Tadeusz Wlaźlak
Powierzchnia	14,74 km²
Wysokość	400–430 m n.p.m.
Ludność (2011) • liczba • gęstość	5 926 377 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 74
Kod pocztowy	58-310
Tablice rejestracyjne	DBA
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego Szczawno-Zdrój
Położenie na mapie Polski Szczawno-Zdrój
50°47′58″N 16°15′18″E
TERC (TERYT)	5020121031
Urząd miejski ul. Kościuszki 17 58-310 Szczawno-Zdrój
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
BIP

Szczawno-Zdrój (niem. Bad Salzbrunn) – miasto i gmina uzdrowiskowa w województwie dolnośląskim, w powiecie wałbrzyskim, położone w Górach Wałbrzyskich (Sudety Środkowe), leżące na Dolnym Śląsku.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego. Według danych z 31 marca 2011 r. miasto miało 5.926 mieszkańców.

Położenie

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 14,74 km². Miasto stanowi 2,89% powierzchni powiatu.

Miasto jest położone na wysokościach od 400 do 430 m n.p.m.^{[potrzebne źródło]}

Według danych z 2002 Szczawno-Zdrój ma obszar 14,87 km², w tym: użytki rolne (grunty orne i trwałe użytki zielone) 36%, nieużytki i obszary leśne 64%.

Szczawno-Zdrój graniczy z dwoma miastami: Wałbrzych i Boguszów-Gorce oraz z gminą Stare Bogaczowice.

Toponimia

Do stycznia 1935 obowiązywała nazwa Ober Salzbrunn. W 1946 roku wprowadzono urzędowo nazwę Szczawno Zdrój, zastępując poprzednią niemiecką nazwę Bad Salzbrunn, choć przez krótki czas po wojnie funkcjonowały także nazwy Słońsk i Solice Zdrój.

Nazwa miejscowości Szczawno-Zdrój pisana z łącznikiem (dywizem) jest formą zatwierdzoną urzędowo. Forma nazwy pisana bez łącznika, tzn. Szczawno Zdrój, jest formą potoczną. Do niedawna forma Szczawno Zdrój była jednak podawana jako poprawna przez słowniki języka polskiego (np. przez "Nowy słownik ortograficzny PWN"). Powstawał przez to rozdźwięk pomiędzy formą urzędową nazwy tego miasta a formą słownikową. Jednak te różnice przestały istnieć w 2004. Wtedy to Rada Języka Polskiego uchwaliła, że dwuczłonowe nazwy wszystkich miejscowości z członem "Zdrój" występującym na drugim miejscu, należy pisać z łącznikiem, co znaczy, że również z językowego punktu widzenia obecnie jedyną poprawną formą jest Szczawno-Zdrój.

Historia

Pijalnia wód mineralnych

Zabudowania zdrojowe

Jest jednym z najstarszych uzdrowisk na Dolnym Śląsku. Bogate jest w wody lecznicze, szczawy wodorowęglanowo-sodowo-wapniowo-magnezowe. Po raz pierwszy właściwości lecznicze wód zbadał i potwierdził nadworny lekarz Hochbergów – Caspar Schwenckfeldt w 1598.

Skład chemiczny wód, medyczne ich zastosowanie oraz wyniki przeprowadzonych analiz, zostały opisane w wydanej we Wrocławiu w 1777 r. broszurze pt. "Publiczne Uwiadomienie Zdroiów Zdrowych lub wód mineralnych leczących na Śląsku w Kodowie, Reynercu, Altwasser, Szarlotenbrun, Salcbrun i Flinsbergu się znaydujących". Był to dokonany przez Dawida Vogla przekład opublikowanej w 1774 r. książeczki Johanna Gotfrieda Morgenbessera, wrocławskiego lekarza i chemika.

Pierwsza wzmianka o wtedy jeszcze wsi książęcej została zawarta w "Księdze Henrykowskiej" (dokument Henryka I Brodatego) w 1221. Pod koniec XIII włączono ją do dóbr zamku Książ. Losy wsi zmieniały się wraz z dziejami zamku. Początkowo wieś należała do księstwa wrocławskiego.

W 1392, po śmierci ks. Agnieszki, żony Bolka II, "Szczawno" przeszło w ręce króla czeskiego Wacława. W 1410 wykupił je Janko z Chociemic z rąk braci Conrada i Albrechta Salzbornów. Od 1464 "Szczawno" wraz z Książem ponownie przechodzi w ręce króla czeskiego. W 1509 posiadłość nabył Conrad von Hochberg, którego potomkowie dziedziczyli Szczawno do 1931.

W 1946 miejscowość została włączona do nowo powstałego województwa wrocławskiego na terenie powojennej Polski. W okresie od 1945 do 1946 funkcjonowała nazwa Solice Zdrój, ostatecznie przyjęto jednak obecną formę.

Zabytki

Dom zdrojowy, dawny Grand Hotel

Amfiteatr w Szczawnie-Zdroju

Zakład Przyrodoleczniczy

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są:

• historyczne założenie urbanistyczne, z XIII-XIX w./XX w.
• zespół zabudowań zdrojowych, z l. 1822-1894:
  • pawilon handlowy
  • teatr zdrojowy
  • klub kuracjusza
  • „Biała Sala”
  • pijalnia wód
  • hala spacerowa
  • muszla koncertowa
  • altana nad źródłem
• park „Szwedzki”, ul. Spacerowa-Nizinna, z pierwszej ćw. XX w.
• wieża widokowa na Wzgórzu Gedymina, z 1822 r.
• willa, ul. Kolejowa 8, z 1901 r.
• hotel zdrojowy „Grand Hotel”, obecnie Sanatorium Uzdrowiskowe nr 1 - „Dom Zdrojowy im. dr J. Górskiego", z l. 1908-11: ogród, ogrodzenie metalowe,wybudowany przez Jana Henryka XV Hochberga, księcia von Pless jako "Grand Hotel", duży wkład do aranżacji wystroju wnętrz obiektu wniosła była jego żona, Maria Teresa Oliwia Hochberg von Pless, zwana księżną Daisy; w kilka lat później został przemianowany na na Dwór Śląski - Kurhotel Schlesische Hof (1935-1945); był inspiracją dla architektów sopockiego Grand Hotelu, m.in. gościł Winstona Churchilla, ul. Kolejowa 14
• pawilon usługowo-handlowy, drewniany, ul. Kościuszki 50, z 1935 r.
• dawny pensjonat „Preussischer Zepter” obecnie dom mieszkalno-handlowy, ul. Kościuszki 14, z drugiej poł. XIX w.
• dawny pensjonat „Dom Nauczycielek”, obecnie szkoła sanatoryjna, ul. Ogrodowa 5, z XIX w./XX w.
• dawny pensjonat „Posthof”, obecnie biura, ul. Ratuszowa 1-2, z poł. XIX w.
• zakład kąpielowy „Łazienki Luizy”, ul. Sienkiewicza 1, z l. 1901-02, 1938 r.
• dawny pensjonat „Kynast”, obecnie sanatorium „Zuch”, ul. Sienkiewicza 10, z drugiej poł. XIX w.
• dom, ul. Sienkiewicza 44, z XVIII w.
• willa, obecnie sanatorium „Dąbrówka”, ul. Wojska Polskiego 5, z 1904 r.
• dawny pensjonat „Sans Souci”, ul. Wojska Polskiego 6, z 1891 r.
• stajnia straży pożarnej, murowano-szachulcowa, ul. Nizinna, z 1913 r.

inne obiekty:

• park zdrojowy im. H. Wieniawskiego
  • wieża Anny (zegarowa), wzniesiona w 1818 r. na skarpie na terenie Parku Zdrojowego, w pobliżu miejsca, gdzie odkopano prehistoryczne ujęcie studzienne sprzed około dwóch tysięcy lat. Poniżej wieży, na skale umieszczona jest tablica upamiętniająca ten fakt
• cmentarz żydowski
• kościół parafialny Wniebowzięcia NMP z l. 1936-1937
• kaplica parafialna M.B Częstochowskiej ul.Baczyńskiego 14, obszar parafii obejmuje Szczawno Zdrój z docelowym zadaniem budowy nowego kościoła na styku Wałbrzycha i Szczawna Zdroju przy cmentarzu komunalnym w Szczawnie Zdroju
• krzyż jubileuszowy usytuowany u zbiegu ulic Wojska Polskiego i Kolejowej.

Edukacja i kultura

• Zdrojowe Centrum Kultury "Młyn"
• Teatr Zdrojowy z 1860 z salą w stylu neorokoko, miejsce wielu koncertów, spektakli operowych i teatralnych.
• Przedszkole Miejskie
• Miejska Szkoła Podstawowa
• Gimnazjum Publiczne
• Zespół Szkół im. Marii Curie-Skłodowskiej
• Biblioteka Miejska

Zieleń miejska

Zalesione zbocza otaczających wzniesień i dość głęboko wcięte dolinki stanowią o atrakcyjności terenów widokowych i wypoczynkowych. Około 60% powierzchni zajmują tereny zielone: lasy, pastwiska i łąki oraz sady.^{[potrzebne źródło]} W uzdrowisku znajdują się dwa parki utrzymane w stylu angielskim (Zdrojowy i Szwedzki – 26,5 ha) z bogatą roślinnością rodzimą i aklimatyzowaną (ok. 180 gatunków) wśród której wiele drzew i krzewów to pomniki przyrody (130). Na uwagę zasługują różaneczniki i azalie – z kwiatami w okresie wiosennym. Parki powstały na przełomie XVIII i XIX. Od 1996 prowadzona jest rewaloryzacja parku Zdrojowego. Celem rewaloryzacji jest odtworzenie charakteru parku z końca XIX, kiedy to miał największą popularność.^{[potrzebne źródło]}

Transport

Łączna długość dróg na terenie miasta wynosi 23,22 km. Z tego 6 km to drogi wojewódzkie^{[potrzebne źródło]}, podlegające Dolnośląskiemu Zarządowi Dróg Wojewódzkich we Wrocławiu. Są to ulice: Solicka, Kolejowa, Ułanów Nadwiślańskich, Mickiewicza, Sienkiewicza, Chopina i Łączyńskiego. Pozostałe drogi mają charakter dróg lokalnych a utrzymaniem ich zajmuje się Urząd Miejski.

Ludzie związani ze Szczawnem-Zdrój

Tablica pamiątkowa z roku 1966 na budynku Zakładu Przyrodoleczniczego z listą osób, które korzystały z wód zdrojowych w Szczawnie-Zdroju

• Gerhart Hauptmann - laureat nagrody Nobla z 1912

Najbardziej znamienici kuracjusze uzdrowiska:

• Jan Brzechwa
• Agostino Casaroli
• Hipolit Cegielski
• Winston Churchill
• Konstantyn I Grecki - król Grecji
• Wilhelm II Hohenzollern - cesarz Niemiec
• Jarosław Iwaszkiewicz
• Zygmunt Krasiński
• Mikołaj I Romanow - car Rosji
• Adam Stefan Sapieha - kardynał
• Iwan Turgieniew
• Henryk Wieniawski - który tu koncertował w l. 1855-1857, stąd od 1966 r. doroczne festiwale jego imienia
• Ludwik Zamenhof

Demografia

Dane z 30 czerwca 2004:

Opis	Ogółem		Kobiety		Mężczyźni
jednostka	osób	%	osób	%	osób	%
populacja	5544	100	2957	53,3	2587	46,7
gęstość zaludnienia (mieszk./km²)	372,8		198,9		174

Szlaki turystyczne

Przez teren Szczawna Zdroju przebiegają następujące szlaki turystyczne:

1. – Europejski długodystansowy szlak pieszy E3
2. – Marciszów Górny – Krąglak – Gostków – Trójgarb – Bacówka Pod Trójgarbem – Lubomin – Chełmiec -Boguszów PKP – Dzikowiec Wielki – Unisław Śląski – Sokołowsko-Schronisko Andrzejówka – Rybnica Leśna – Wałbrzych Główny PKP
3. – Bolków – Półwsie – Nagórnik – Łysica – Nowe Bogaczowice – Trójgarb – Bacówka Pod Trójgarbem – Lubomin – Szczawno Zdrój
4. – Strzegom PKS – Stawiska – Dobromierz – Pietrzyków – Chwaliszów – Zamek Cisy – Struga – Czerwone Wzgórze – Szczawno Zdrój – Wałbrzych Podzamcze – Siodełko Pod Starym Książem – Zamek Książ – Witosz – Jeziora Zielonego (Jeziorko Daisy) – Witoszów Górny – Świdnica Miasto PKP

Wspólnoty wyznaniowe

• Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Szczawnie-Zdroju;
• Chrześcijański Zbór Świadków Jehowy

Zobacz też

• Pałac w Roztoce

Bibliografia

• Góry Wałbrzyskie, Podgórze Wałbrzyskie, Pogórze Bolkowskie, Słownik geografii turystycznej Sudetów, tom 10, pod red. M. Staffy, Wrocław 2005, ss. 446-467

Linki zewnętrzne

• Deptak w Szczawnie-Zdroju (ul. Kościuszki) – panorama sferyczna 360°
• Hala spacerowa w Szczawnie-Zdroju – panorama sferyczna 360°
• Szczawno-Zdrój – Widok od strony parku zdrojowego na pijalnię wód mineralnych, halę spacerową i teatr zdrojowy – panorama sferyczna 360°
• Szczawno-Zdrój – Przewodnik turystyczny