Bogatynia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Bogatynia
Kościół NMP
Kościół NMP
Herb
Herb Bogatyni
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat zgorzelecki
Gmina Bogatynia
gmina miejsko-wiejska
Data założenia XIII wiek
Prawa miejskie 1945 rok
Burmistrz Andrzej Grzmielewicz
Powierzchnia 59,88 km²
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

18 894[1]
312,1 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 75
Kod pocztowy 59-920 lub 59-916
Tablice rejestracyjne DZG
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Bogatynia
Bogatynia
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bogatynia
Bogatynia
Ziemia 50°54′27″N 14°57′14″E/50,907500 14,953889Na mapach: 50°54′27″N 14°57′14″E/50,907500 14,953889
TERC
(TERYT)
5020125034
SIMC 0935908
Urząd miejski
ul. Daszyńskiego 1
59-920 Bogatynia
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Bogatynia w Wikisłowniku
Strona internetowa

Bogatynia (niem. Reichenau) – miasto w południowo-zachodniej Polsce, leżące na ziemi wchodzacej w skład historycznych Łużyc Górnych, a od 1635 roku Saksonii; obecnie miasto administracyjnie leży w województwie dolnośląskim, w powiecie zgorzeleckim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Bogatynia. Położone na Obniżeniu Żytawsko-Zgorzeleckim, nad potokiem Miedzianką, w polskiej części Łużyc Górnych.

Według danych z 31 marca 2011 roku miasto miało 18 894 mieszkańców.

Jest to jedna z najbogatszych gmin w Polsce[2], na jej terenie znajdują się Kopalnia Węgla Brunatnego Turów oraz Elektrownia Turów zatrudniające łącznie ok. 5,5 tysiąca osób[3][4].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 1 stycznia 2009 powierzchnia miasta wynosi 59,88 km²[5].

Bogatynia leży w Kotlinie Turoszowskiej, która ograniczona jest od południa Granicznym Wierchem (616 m n.p.m., Góry Izerskie), a od północy Wyniosłością Działoszyńską (ok. 340 m n.p.m.). Najniższym punktem, a zarazem sztucznie utworzonym jest kopalnia odkrywkowa PGE KWB Turów, o wys. poniżej 100 m n.p.m.[6].

Miasto położone jest nad potokiem Miedzianką. W Bogatyni do Miedzianki uchodzą potoki Jaśnicą oraz mniejszy Czerwienica. W południowej części miasta do Jaśnicy uchodzi także potok Wądolno.

Części miasta: Markocice, Strzegomice, Trzciniec, Turoszów, Turoszów-Wieś, Zatonie, Zatonie-Kolonia.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. jeleniogórskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Zabudowa rejonu Elektrowni Turów
Elektrownia Turów

Bogatynia położona jest w Kotlinie Turoszowskiej. Założono ją w XIII wieku jako osadę łużycką zwaną Richnow, później Reichenau (niem. Reichenau od reich – bogaty, die Aue – błonie, łąka. Pierwsze informacje o miejscowości pochodzą z 1262 roku[7]. Od początków do XVII wieku osada była pod rządami czeskimi.

Wieś średniowieczna rozwijała się ze względu na dogodną lokalizację na szlaku handlowym pomiędzy bogatymi miastami Dreznem i Świdnicą. W 1430 roku została doszczętnie zniszczona przez wojska husyckie[7].

Po pokoju praskim i umowie zawartej między królem czeskim-cesarzem a Księciem saskim w 1635, Saksonia przejęła Łużyce wraz z Bogatynią[7][8]. W tym czasie osada była kondominium klasztoru cysterek St. Marienthal i miasta Żytawy.

Pod patronatem klasztoru następował rozwój bogatyńskiego rzemiosła. W czasach nowożytnych wieś rozkwitała jako ośrodek tkactwa, zamożność osady wzrastała zagrażając ościennej konkurencji. W 1627 roku, mistrzowie tkaccy z sąsiedniej Żytawy, powołując się na szesnastowieczny przywilej, zniszczyli bogatyńskie warsztaty i zabrali surowiec potrzebny do prac[7]. W XVIII wieku Bogatynia dzięki tkactwu chałupniczemu była już bogatym ośrodkiem, czego dowodem były kunsztowne domy przysłupowo-zrębowe zrujnowane przez powódź sierpnia z 2010 roku[9].

Od połowy XIX wieku do końca II wojny światowej Reichenau-Bogatynia należała do Saksońskiego okręgu Zittau. Rozwinął się przemysł lekki i wydobycie węgla brunatnego, a miasto stało się ośrodkiem administracyjnym dla okolicznych gmin.

W 1856 roku Bogatynia otrzymała Saski Sąd Królewski . W 1884 otworzono kolej wąskotorową z Żytawy do Markocić przez Bogatynię, która po 1900 roku została przedłużona do Heřmanice u Frydlantu w Czechach. Linię tę zamknięto po 1945 roku.

W 1904 roku podział na Bogatynię klasztorną i żytawską został zniesiony i powstała saska gmina Reichenau.

W 1945 miasto przyłączono do Polski, a niemiecką ludność która pozostała w Bogatyni wysiedlono do Niemiec. Początkowo administracja polska używała nazwy Rychwałd (do 1947), ostatecznie jednak przyjęto formę Bogatynia. W 1973 Bogatynię połączono z Turoszowem.

Powódź w Bogatyni[edytuj | edytuj kod]

7 sierpnia 2010 roku w godzinach rannych wystąpiło oberwanie chmury. W rejonie Bogatyni spadło wówczas około 160 mm wody, z tego 140 mm w ciągu dwóch godzin[10], podczas gdy średnia miesięczna dla tego rejonu wynosi 60 mm. Spływający ze stoków Gór Izerskich potok Miedzianka wystąpił z koryta. Piotr Pawlas z Powiatowego Centrum Zarządzania Kryzysowego w Zgorzelcu określił, iż Miedzianka o godzinie 12 tego dnia osiągnęła głębokość 5,68 m, podczas, gdy zazwyczaj po intensywnych opadach poziom wody w korycie nie przekraczał 1,5 m[11]. Płynąc ulicami miasta fala powodziowa zdewastowała je, zabierając dobytek wielu osób. Wezbrana rzeka niszczyła budynki (w tym zabytkowe domy przysłupowo-szachulcowe) i mosty. Od naporu wody 12 budynków zostało całkowicie zniszczonych[12][13], a 600 zostało uszkodzonych[12][14]. Woda podmywała odcinki ulic i dróg, w tym drogę wojewódzką nr 352. Dojazd do Bogatyni był możliwy przez Niemcy lub Czechy[15].

W czasie powodzi w mieście ucierpiało 277 zabytkowych domów. Jedenaście z nich zostało zniszczonych całkowicie, a 36 częściowo[12] – runęły niektóre ściany. Część domostw o kilkusetletniej historii została mocno podmyta, a ich konstrukcja naruszona. Wszystkie wspomniane domy ujęte były w gminnej ewidencji zabytków lub rejestrze zabytków[16].

Quote-alpha.png
Kilkusetletnia historia regionu została zniszczona w kilka chwil. Płakać się chce

powiedział Krzysztof Kurek przedstawiciel jeleniogórskiej delegatury Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków[16].

Kilkadziesiąt z zalanych zabytków to najcenniejsze historycznie konstrukcje przysłupowe, zbudowane pomiędzy 2 poł. XVII a początkami XIX wieku[16], większość z nich eksperci nadzoru budowlanego zakwalifikowali do rozbiórki[17].

Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków, ustalił jednak po dokonanej samodzielnej kontroli, że do odbudowy nie nadają się co najwyżej 4 domy:

Quote-alpha.png
Nie pozwolimy rozebrać obiektów wpisanych do rejestru zabytków, które według naszej oceny mogą zostać uratowane

- powiedział Wojciech Kapałczyński - kierownik delegatury Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków[17].

Burmistrz Bogatyni Andrzej Grzmielewicz poprosił o interwencję wojsko oraz straż pożarną z innych rejonów Polski. Na wezwanie samorządu pomocy miastu udzielało 1300 strażaków z województw: dolnośląskiego, opolskiego, wielkopolskiego, śląskiego oraz małopolskiego[18] i 900 żołnierzy, w tym ponad 850 z Wojsk Lądowych. Do walki ze skutkami powodzi skierowano żołnierzy z 23 Śląskiej Brygady Artylerii z Bolesławca, 1 Brzeskiej Brygady Saperów z Brzegu, 11 Lubuskiej Dywizji Kawalerii Pancernej z Żagania oraz Inspektoratu Wsparcia Sił Zbrojnych. Z lotniska we Wrocławiu i w Zgorzelcu operowały 4 śmigłowce ze składu 25 Brygady Kawalerii Powietrznej. W sumie wykonały one kilkadziesiąt godzin nalotu. Kolejne 4 maszyny znajdowały się w pogotowiu na lotnisku w Tomaszowie Mazowieckim[19]. Bogdan Klich który był w zalanym mieście zapewnił że wojsko będzie pomagać tak długo, jak będzie trzeba[20] Do Bogatyni dla niesienia pomocy otworzono most powietrzny; śmigłowce Mi-8 i 17 oraz W3W Sokół latały na zmianę[21].

Burmistrz Bogatyni oszacował, że aż 1000 mieszkańców jego gminy będzie potrzebowało nowego dachu nad głową, w związku z tym powstał plan budowy dla nich nowego osiedla stworzonego z domów modułowych[22].

Straty finansowe powodzi oszacowano na 225 mln zł, przy czym kwota ta obejmuje również szkody wyrządzone nie tylko w samym mieście, ale też w gminie. Szkody w infrastrukturze drogowej (mosty, drogi, przepusty) wyniosły prawie ¼ tej kwoty (51,1 mln zł), a straty w majątku osób fizycznych (co dotyczyło ok. tysiąca rodzin) i infrastrukturze wodno-kanalizacyjnej wyniosły po ok. 30 mln zł. Straty majątku przedsiębiorstw miały niewiele większą wysokość (38 mln), ale ze względu na stan ubezpieczenia to przedsiębiorstwa otrzymały 80% wypłaconych odszkodowań od firm ubezpieczeniowych, podczas gdy pozostałe wydatki na zasiłki czy odbudowę pochodziły ze środków publicznych[12].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Podstawowymi zabytkami Bogatyni są dawne drewniane domy przysłupowo-zrębowe zbudowane w stylu łużyckim oraz alzackim[23].

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[24]:

  • historyczny układ urbanistyczny miasta, powstały od końca XVIII w. do XIX w.
  • zabudowa dawnej wsi Markocice:
    • dom ludowy "Sztacheta" w Markocicach
  • zespół kościoła par., wybudowany w latach l. 1863-68, ul. Kurzańska 3: kościół par. pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, cmentarz, kaplica przedpogrzebowa, plebania, salka katechetyczna, ogrodzenie
  • kościół ewangelicki, obecnie rzym.-kat. par. pw. świętych Piotra i Pawła, wybudowany w XVIII w., XIX w.
  • dawny zajazd, pl. Bohaterów Warszawy 3, wybudowany w 1828 roku
  • domy, ul. Dąbrowskiego 1, 7, 8, 13, 14, 15, 17, 18, drewniane
  • zespół pałacowy i folwarczny Markocice, ul. Dąbrowskiego 22 a, z XVIII w./XIX w., k. XIX w.: pałac; folwark: budynek gospodarczo-mieszkalny, obora, wozownia, kuźnia, park
  • domy, ul. Główna 3, 4, 7, 8, 11, 12, 17, 23, 24, 25, 27, 33, 35, 37, 41, 50, 53, 54, 58, 66, drewniane
  • domy, ul. Górska 2, 5, 6, 7, drewniane
  • domy, ul. Kolejowa 2, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 15, 19, 25, drewniane
  • domy, ul. Kościuszki 1, 2; 14 szachulcowy z k. XVIII w.
  • domy, ul. Listopadowa 7, 15, szachulcowe, z pierwszej ćw. XIX w., 1920 r.
  • dom, ul. 1 Maja 3, 5; 10 szachulcowy z XVIII w., nr 25, 1850 r., XIX w.
  • dom, murowano-szachulcowy, ul. Nadbrzeżna 12, z poł. XIX w.
  • domy, ul. Nadrzeczna 4, 6, 9, 14, 15, 16, 20, 30, 36, drewniane
  • dom, ul. Turowska 60, z XIX w.
  • dom, ul. Waryńskiego 17, szachulcowy, z trzeciej ćw. XIX w./XX w.
  • zespół gospodarczy, ul. Waryńskiego 18: budynek mieszkalno-gospodarczy, szachulcowy, z 1810 r.; budynek gospodarczy I, murowano-szachulcowy, z k. XVIII w., budynek gospodarczy II, mur., z k. XIX w.
  • domy, ul. Waryńskiego 24, 30, 32, szachulcowy, z 1836 r., XIX w.
  • dom, ul. Wąska 14, z 1706 roku

Bogatynia - Zatonie

  • kościół par. pw. św. Marii Magdaleny, z XV w., 1796 r., k. XIX w.
    • dawny cmentarz ewangelicki, przy kościele, z XVII-XX w.
    • ogrodzenie z bramkami.

Oświata[edytuj | edytuj kod]

W miejscowości funkcjonuje Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie, prowadzące wieloletnią współpracę z Gymnasium w niemieckim Herrnhut oraz jedna szkoła średnia: Zespół Szkół Zawodowych.

Kultura i sport[edytuj | edytuj kod]

Od ponad 23 lat Bogatynia co roku gości jedyny w swoim rodzaju ogólnopolski Turniej Łgarzy im. Koziołka Matołka, na którym zawodnicy starają się przedstawić najbardziej absurdalne bądź najbardziej wiarygodne kłamstwo. Znajdują się tu również dwa kluby piłkarskie LKS Pogoń Markocice, czyli klub, który występuje w Klasie A w grupie Jelenia Góra II oraz MKS Granica Bogatynia, która od sezonu 2011/2012 występuje w IV lidze, w grupie dolnośląskiej. W latach 2008-2010 odbywały się Bogatyńskie Dni Węgla i Energii zwane "Karbonaliami". W latach 2011-2013 nie odbyły się ze względu na sierpniową powódź w Bogatyni w 2010 roku. Od 2014 roku powrócono do organizacji tej imprezy.[potrzebne źródło]

Transport[edytuj | edytuj kod]

Do 21 grudnia 2007 roku funkcjonowało Przejście graniczne Bogatynia-Kunratice.

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Bogatynia współpracuje z czeskim miastem Gródek nad Nysą i niemiecką Żytawą i wspólnie tworzą Związek Miast "Mały Trójkąt - Bogatynia - Hrádek nad Nisou - Zittau".

Na obszarze miasta utworzono 7 jednostek pomocniczych miasta, będących osiedlami (nr 1 – 7)[25][26][27].

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 III 2011.
  2. Wskaźniki dochodów podatkowych dla poszczególnych gmin, powiatów i województw na 2011 r
  3. Pracownicy | Oddział KWB Turów
  4. Pracownicy | Oddział Elektrownia Turów
  5. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2009 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2009-08-20. ISSN 1505-5507.
  6. Iwanek Marian, Orłowska Elżbieta, Bogatynia i okolice. Zarys dziejów, Oficyna Wydawnicza AFT, Jelenia Góra, 1994, ISBN 83-85711-05-8
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 www.e-Bogatynia.pl Niezależny Portal Internetowy - Bogatynia - historia miast
  8. ZBIGNIEW WÓJCIK – HISTORIA POWSZECHNA XVI – XVII WIEKU,Wydanie czwarte poprawione i uzupełnione,PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO NAUKOWE, WARSZAWA 1991 r.
  9. http://www.rp.pl/artyku/482396,520379_Liczenie_ruin__sprzatanie__i_wyburzanie.html rp.pl z dnia 10 sierpnia 2010 r.
  10. Przegląd Pożarniczy nr 9/2010, Miesięcznik Komendy Głównej PSP, ISSN 0137-8910 str. 25
  11. Bogatynia: Rzeka Miedzianka zalała miasto - Gazeta Wrocławska
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 Mirosław Szreder, Ewa Wycinka, Damian Gajda. Kompensacja szkód powodziowych na przykładzie Bogatyni. „Wiadomości Ubezpieczeniowe – Powódź – Infrastruktura – Finansowanie”. 1 specjalne, s. 39–48, 2012. Polska Izba Ubezpieczeń. ISSN 0137-7264 (pol.). 
  13. http://www.gazetawroclawska.pl/aktualnosci/292244,bogatynia-inspektorzy-budowlani-oceniaja-stan-zniszczen,id,t.html gazetawrocławska.pl z dnia 9 sierpnia 2010 r.
  14. http://www.rp.pl/artykul/482396,520379_Liczenie_ruin__sprzatanie__i_wyburzanie.html rp.pl z dnia 10 sierpnia 2010 r.
  15. http://wyborcza.pl/1,75248,8225569,Wielka_woda_odciela_Bogatynie_od_swiata__Dwie_ofiary.html wyborcza.pl z dnia 7 sierpnia 2010 r.
  16. 16,0 16,1 16,2 http://www.gazetawroclawska.pl/fakty24/293492,bogatynia-najcenniejsze-zabytkowe-domy-zniszczone,id,t.html gazetawrocławska.pl z dnia 12 sierpnia 2010 r.
  17. 17,0 17,1 Serwis tymczasowo niedostępny
  18. informacje udzielone przez rzecznika państwowej straży pożarnej Pawła Frątczaka dla TVP Info.
  19. http://www.army.mil.pl/index.php/aktualnosci/312-umi-weszy-do-akcji z dnia 10 sierpnia 2010 r.
  20. http://polskalokalna.pl/wiadomosci/dolnoslaskie/news/powodzianom-bedzie-nadal-pomagac-wojsko,1518222,218 z dnia 12 sierpnia 2010 r.
  21. http://www.dzienniklodzki.pl/wiadomosci/292826,tomaszowscy-zolnierze-ratuja-powodzian-z-bogatyni,id,t.html dzienniklodzki.pl z dnia 10 sierpnia 2010 r.
  22. Bogatynia: Powstanie osiedle dla powodzian - Gazeta Wrocławska
  23. Bogatynia – turystyka, geografia, położenie miasta, środowisko naturalne
  24. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 10.11.2012]. s. 253-255.
  25. Osiedla. W: Biuletyn Informacji Publicznej [on-line]. Urząd Miasta i Gminy Bogatynia. [dostęp 2010-08-08].
  26. Uchwała Nr 99/91 Rady Gminy i Miasta Bogatynia z 22 marca 1991 r. z ws. utworzenia osiedli
  27. Uchwała Nr 78/95 Rady Gminy i Miasta Bogatynia z dnia 14 lutego 1995 roku ws. zmiany uchwały
  28. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 4 czerwca 2014.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]