Ząbkowice Śląskie

Z Wikipedii

Skocz do: nawigacji, szukaj

Współrzędne: 50°35' N 16°49' E

Ząbkowice Śląskie

Herb Ząbkowic Śląskich

Gmina
- rodzaj

Ząbkowice Śląskie
miejsko-wiejska

Założono

2 poł. XIII w.

Prawa miejskie

przed 1287

Burmistrz

Krzysztof Kotowicz
(e-mail)

Powierzchnia

13,67 km²

Położenie

50° 35' N
16° 49' E

Wysokość

280 m n.p.m.

Liczba mieszkańców (2007)
- liczba ludności
- gęstość

16 200
1185 os./km²

Strefa numeracyjna
(do 2005)

Kod pocztowy

57-200 do 57-201

Tablice rejestracyjne

DZA

Położenie na mapie Polski

Ząbkowice Śląskie

TERC10
(TERYT)

5020124054

Miasta partnerskie

Wiesloch

Bran

Uchte

Červený Kostelec

Urząd miejski³

ul. 1 Maja 15
57-200 Ząbkowice Śląskie
tel. 74 815-18-81; faks 74 815-54-45
(e-mail)

Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Strona internetowa miasta

Krzywa Wieża w Ząbkowicach

Ząbkowice Śląskie (niem. Frankenstein) – miasto w woj. dolnośląskim, siedziba powiatu ząbkowickiego i gminy miejsko-wiejskiej Ząbkowice Śląskie. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. wałbrzyskiego.

Według danych z 31 grudnia 2004, miasto miało 16 326 mieszkańców.

[edytuj] Położenie

Miasto Ząbkowice Śląskie położone jest w południowej części województwa dolnośląskiego w powiecie ząbkowickim którego jest stolicą. Miasto leży na Przedgórzu Sudeckim nad Budzówką, która jest lewym dopływem Nysy Kłodzkiej. Ząbkowice Śląskie leżą na wysokości 280 m n.p.m. Na powierzchni 14 km² mieszka 17 tys. Ząbkowiczan. Miasto leży na przecięciu ważnych szlaków. Są to:

droga krajowa nr 8 (Warszawa – Piotrków Trybunalski – Wrocław – Kudowa-Zdrój)
droga wojewódzka nr 382 (Paczków – Świdnica)
droga wojewódzka nr 385 (Nowa Ruda – Ziębice)
Drogi lokalne do Bobolic, Czerńczyc, Piławy Górnej

Miasto leży w następującej odległości od największych ośrodków Dolnego Śląska:

Wrocławia – 67 km
Wałbrzycha – 69 km
Świdnicy – 48 km
Legnicy – 103 km
Dzierżoniowa – 29 km
Kłodzka – 23 km
Jeleniej Góry – 129 km
Nysy – 55 km
Kudowa-Zdrój – Słone Przejście graniczne – 57 km

Do miasta można się dostać autobusami PKSu, czy też koleją. W mieście istnieje dworzec PKS-u i PKP.

zobacz więcej Ząbkowice Śląskie (stacja kolejowa).

zobacz więcej Ząbkowice Śląskie Dworzec Mały (stacja kolejowa).

[edytuj] Historia

[edytuj] Początki Ząbkowic Śląskich

Nie znamy dokładnej daty powstania Ząbkowic Śląskich, jednak z przekazów pośrednich wynika, że stało się to ok. 1280 r. Najstarszy dokument, w którym wymienia się "civitas Frankenstein" nosi datę 10 stycznia 1287 r.

Miasto powstało dokładnie w miejscu gdzie krzyżowały się ważne drogi handlowe: trakt z Wrocławia do Pragi z drogą biegnącą z biskupiej Nysy do Świdnicy. Ząbkowice ulokowano dokładnie w połowie drogi pomiędzy dwiema nieudanymi próbami wcześniejszych lokacji miejskich – Przyłękiem (Frankenberg) i Kozieńcem (Löwenstein). Nowo powstałe miasto, które z założenia miało przejąć po obu tych miastach funkcję bardziej znaczącego ośrodka miejskiego, przejęło również części ich nazw – od Przyłęku Frankenberga od Kozieńca Löwenstein, tworząc miasto o nazwie Frankenstein.

[edytuj] Rozwój miasta w średniowieczu

Miasto, oprócz korzystnego usytuowania na przecięciu ważnych szlaków, posiadało równie ważne świetne usytuowanie obronne, znalazło się ono bowiem na obszarze o stromo opadających zboczach, otoczonych mokradłami i rozlewiskami rzek Budzówki i Węży. Pierwsze obwarowania jakie otrzymało miasto były typu drewniano-ziemnego i najprawdopodobniej istniały aż do lat 30. XIV wieku, kiedy to zastąpiono je murem kamiennym. Najsłabsza militarnie była północna, od Wrocławia, strona miasta, z której to, jako jedynej, miasto nie miało naturalnej ochrony w postaci stromego zbocza. Wyrazem troski o rozwój miasta w średniowieczu były nadawane przywileje książęce. Ząbkowiccy mieszczanie już od momentu lokacji posiadali prawo wolnego połowu ryb we wszystkich rzekach i potokach w promieniu 1 mili. Już w 1298 r. Ząbkowice otrzymały prawo składu soli i ołowiu, polegające na obowiązku wystawiania tych artykułów w mieście przez przejeżdżających tędy kupców. W tym samym roku miasto otrzymało prawo mili, oznaczające zakaz zakładania w promieniu jednej mili od miasta kramów, jatek i karczem, monopolizując w ten sposób swoje interesy w okolicy. O tym, że Ząbkowice odgrywały w średniowieczu wszechstronnie ważną rolę świadczy również fakt ukształtowania się miasta jako ośrodka sądownictwa. Już od czasów lokacji w mieście funkcjonowały sądy wójtowskie i ławnicze. W 1325 r. ustanowiono w Ząbkowicach sąd dworski, a w 1351 r. miasto otrzymało wyższe prawa sądownicze. W Ząbkowicach, podobnie jak w innych miastach lokowanych na prawie niemieckim, władzę sprawował dziedziczny wójt, którego urząd był zbliżony pod względem społecznym do stanu rycerskiego. Ząbkowicki urząd wójta przez całe średniowiecze piastowała rodzina Reichenbach. Ostateczna likwidacja urzędu wójta i przejęcie władzy nad miastem przez radę miejską nastąpiło w 1536 r.

W XIV wieku, z powodu tarapatów finansowych, Bolko II książę ziębicki oddał miasto Ząbkowice w zastaw, po czym w 1351 r. jego następca Mikołaj ostatecznie sprzedał je czeskiemu królowi Karolowi IV, który utworzył w nim stolicę utworzonego wówczas dystryktu miejskiego, będącego pierwowzorem powstałego w XVIII wieku samodzielnego powiatu ząbkowickiego. Od tej pory, aż do wojen husyckich władza zwierzchnia w mieście należała do namiestników królewskich.

[edytuj] Pod różnymi koronami

Ruiny zamku

W latach 1454-1569 Ząbkowice były własnością czeskiego rodu Podiebradów. Karol I z Podiebradów, najpotężniejszy wówczas książę Śląska, w 1524 r. wybrał jako stolicę księstwa Ząbkowice, budując w nich swoją rezydencję – pierwszy renesansowy zamek na Śląsku. Od 1569 r., kiedy zakończyło się panowanie rodu Podiebradów, w imieniu cesarza Ząbkowicami administrował starosta. Wiek XVII nie był przyjazny w skutkach zarówno dla ząbkowickich mieszczan jak też dla miejskiej architektury, a wszystkiemu była winna wojna trzydziestoletnia, która w 1632 r. zawitała do bram Ząbkowic. W okresie do 1648 r. miasto było wielokrotnie szturmowane, plądrowane i podpalane. Wiek XVIII i XIX były okresem dynamicznego rozwoju miasta. Powstało wiele nowych kamienic i budowli, również o charakterze wojskowym, m.in. ok. 1763 r. powstał budynek komendantury wojskowej, w którym w 1778 r. posiadał przez kilka dni swoją kwaterę Fryderyk II Wielki, król pruski. Miasto liczyło wówczas ponad 4 tysiące mieszkańców i posiadało 444 domostwa plus 8 w wieżach. Również w 1778 r. wprowadzono numerację domostw położonych na terenie całego miasta. Pierwsze lampy naftowe w mieście zapłonęły już w 1815 r. ale problem oświetlenia nocnego rozwiązano generalnie dopiero po budowie gazowni miejskiej, co miało miejsce w 1863 r.

[edytuj] Rewolucja przemysłowa

Ząbkowicki ratusz z XIX wieku

Od 1806 r. Ząbkowice posiadały już własną drukarnię, w której od 1821 r. drukowano pierwszą gazetę miejską Frankensteiner Stadtblatt. Jeszcze na początku XIX w. Ząbkowice w całości były otoczone murami obronnymi z licznie zachowanymi wieżami i bastejami, a wokół miasta i zamku istniały fosy. Wieże bramne były wyższe od pozostałych, miały kształt kwadratowy a wybudowane były z cegły. Znajdowały się przy nich niewielkie domy bramnych, czyli ludzi odpowiedzialnych za otwieranie i zamykanie bram miasta. W innych wieżach murów obronnych miasta mieszkali biedacy i pospólstwo pozbawione dachu nad głową. W 1815 r. przystąpiono do rozbiórki fortyfikacji miejskich. Jako pierwszą rozebrano Bramę Ziębicką, kolejno zlikwidowano górną partię murów miejskich pomiędzy Bramą Ziębicką a Bramą Wrocławską, aby następnie zasypać na tym odcinku fosę i utworzyć w jej miejscu promenadę. Pomimo tych przemian, urbanistyczny i architektoniczny kształt Ząbkowic nie uległ na przestrzeni sześciu wieków zasadniczym przeobrażeniom. Nastąpiło to dopiero w wyniku największego w dziejach miasta pożaru, który wybuchł w sobotę 24 kwietnia 1858 r. o godz. 14,30. Ogień, który zaprószyły bawiące się dzieci, szybko rozprzestrzenił się spod Bramy Srebrnogórskiej na całe miasto a nawet na sąsiednią wieś Sadlno. W ciągu paru godzin zniszczeniu uległo właściwie całe miasto. Ogień strawił większość rynkowych kamienic, górną część krzywej wieży, doszczętnie zniszczył ratusz oraz pochłonął 27 ludzkich ofiar. W II poł. XIX w. i na początku XX w. nastąpił najdynamiczniejszy w historii rozwój Ząbkowic. W śródmieściu, w miejsce strawionych ogniem domostw, zbudowano wiele nowych kamienic, powstały również nowe szpitale i szkoły, np. obecny szpital rejonowy, szkoła podstawowa nr 1, gimnazjum nr 2. W tych samych latach wybudowano nowoczesne wodociągi miejskie (1894), a wkrótce potem nową kanalizację miejską. W 1858 r. miasto otrzymało bezpośrednie połączenie kolejowe z Jaworzyną Śląską, a w 1874 r. – z Kamieńcem Ząbkowickim. W 1932 r., w wyniku wielkiej reformy w Niemczech zlikwidowano powiat ziębicki a miasto Ziębice wraz z okolicami włączono do wielkiego powiatu ząbkowickiego, którego stolicą pozostały Ząbkowice. Powiat ten przetrwał okres wojny i w niezmienionych granicach funkcjonuje również dziś.

[edytuj] Po wojnie

Miasto szczęśliwie uniknęło przejścia frontu i zniszczeń w 1945 r. Po II wojnie światowej Ząbkowice, przedwojenny Frankenstein, wraz z terenem Dolnego Śląska weszły w granice Polski; ludność miasta, wysiedlona do Niemiec, zastąpiona została polskimi osadnikami. W okresie powojennym, wiele indywidualnych osób angażowało się w proces renowacji i zachowania zabytków miasta. W 1964 r. odrestaurowano Krzywą Wieżę, którą po 23 latach ponownie udostępniono zwiedzającym, a w 1972 r. utworzono Regionalną Izbę Pamiątek przy ul. Krzywej. Tym niemniej i tu zaznaczyły się uwarunkowania społeczne, gospodarcze i polityczne PRL: architektura miasta uległa daleko idącym zaniedbaniom, których ukoronowaniem stało się wyburzenie zabytkowej, północnej pierzei rynku i zastąpienie jej niskiej jakości blokiem mieszkalnym. Lata 90. XX wieku to przede wszystkim renowacja i zmiana wyglądu rynku, kompleksowe odrestaurowanie ratusza miejskiego, zabezpieczenie ruin zamku oraz odrestaurowanie jego podziemi.

[edytuj] Zabytki

zobacz więcej: Krzywa wieża.

zobacz więcej: Zamek w Ząbkowicach Śląskich.

Do najbardziej znanych zabytków Ząbkowic należy Krzywa wieża (obecnie w remoncie).

Inne z zabytków to m.in.: ratusz miejski, mury obronne, baszta gołębia, kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, kościół pw. św. Jadwigi, kościół parafialny pw. św. Anny, kościół podominikański pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, kaplica pw. św. Jerzego.

W opracowaniu;)

[edytuj] Kultura

Zobacz więcej w osobnych artykułach: Biblioteka Publiczna w Ząbkowicach Śląskich, Izba Pamiątek Regionalnych im. J. Glabiszewskiego, Ząbkowicki Ośrodek Kultury.

Ząbkowice Śląskie są centrum kulturalnym i rozrywkowym dla powiatu ząbkowickiego. W mieście istnieje kilka instytucji, które są animatorami życia kulturalnego miasta. Najważniejszą instytucją z dziedziny kultury w mieście jest Ząbkowicki Ośrodek Kultury. ZOK zajmuje się edukacja artystyczną, organizowaniem imprez rozrywkowo-kulturalnych w mieście, jest aktywatorem działań artystycznych w mieście. ZOK prowadzi również sekcje i koła zainteresowań, które zrzeszają mieszkańców miasta. Ząbkowicki Ośrodek Kultury prowadzi również kino. Do stałych imprez, organizowanych przez ośrodek należą m.in.:

Weekend z Frankensteinem
FOLKovaFIESTA
Polsko-Czeskie Dni Kultury Chrześcijańskiej
Biesiada Wielkanocna
Konkurs Piosenki "Wiosna Piosenki Śpiewa"

W mieście działa także Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy, oraz Izba Pamiątek Regionalnych im. J. Glabiszewskiego.

Gmina jest obszarem rolniczym o bardzo dobrych glebach. Produkuje się tutaj zboża, buraki cukrowe i uprawia warzywa. Pola uprawne zajmują ok. 70% ogółu powierzchni, a lasy ok. 8%.

[edytuj] Kościoły i związki wyznaniowe

Parafia pw. św. Anny
Kościół pw. św. Józefa i konwent zakonu szpitalnego św. Jana Bożego
Parafia pw. św. Jadwigi
Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego
Dom i nowicjat zakonu pallotynów – Prowincja Poznańska
Cerkiew pw. św. Jerzego
Kościół Zielonoświątkowy
Kaplica Kościoła ewnagelicko-augsburskiego (wspólnie używana z Kościołem Baptystów)
Kaplica Kościoła metodystycznego
Sala Królestwa Świadków Jehowy
Parafia Kościoła polsko-katolickiego

[edytuj] Sport

zobacz więcej Ośrodek Sportu i Rekreacji Ząbkowice Śląskie.

W Ząbkowicach Śląskich istnieje Ośrodek Sportu i Rekreacji, który jest organizatorem wielu imprez stałych lub okazjonalnych. Posiada on w swych strukturach Halę widowiskowo-sportową, zespół boisk sportowych, siłownię, solarium i saunę. W mieście ponadto istnieją kluby sportowe: piłkarski "Orzeł", jeździecki "Galop", Ludowe Zrzeszenie Sportowe "Rolnik" oraz klub "Polonia".

1. Klub jeździecki "Galop" prowadzi, prócz sekcji jeździeckiej, również sekcje gimnastyczno-woltyżerską. Zawodnicy tej sekcji odnoszą sukcesy nie tylko w kraju ale również na arenach światowych. Klub zajmuje się aktywną edukacją jazdy konnej. Prowadzi zajęcia w stopniach od podstawowego do zaawansowanego w różnych działach takich jak:

ujeżdżanie
skoki
woltyżerka

Klub zajmuje się także hipoterapią, organizuje przejazdy bryczką, a zimą skiring i kuligi. Klub zdobył tytuł wielokrotnego Mistrza Polski w woltyżerce. Tytuł zdobył Adam Sułowski. Zajął on także trzecie miejsce w Amatorskich Zawodach w Ujeżdżaniu, i brał udział w Mistrzostwach Świata w 2000 roku oraz Mistrzostwach Europy w 1999 roku.

[edytuj] Edukacja

W Ząbkowicach Śląskich można uzyskać wykształcenie na poziomach: szkolnym podstawowym, szkolnym gimnazjalnym, średnim oraz wyższym. W mieście istnieją szkoły podstawowe, średnie, gimnazja oraz zamiejscowy ośrodek dydaktyczny Akademii Ekonomicznej z Wrocławia.

1. Szkoły podstawowe:

Szkoła Podstawowa nr 1 im. Tadeusza Kościuszki
Szkoła Podstawowa nr 2 z Oddziałami Przedszkolnymi w Ząbkowicach Śl. z filią w Olbrachcicach
Szkoła Podstawowa nr 3 im. Mikołaja Kopernika

2. Gimnazja:

Gimnazjum Publiczne nr 1
Gimnazjum Publiczne nr 2

3. Szkoły średnie:

III Liceum Ogólnokształcące im. Władysława Jagiełły (dyr. Wiesława Kurzyńska)
Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2 im. Stanisława Staszica
Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1

4. Szkoły wyższe:

Akademia Ekonomiczna im. Oskara Langego we Wrocławiu
Wyższa Szkoła Ekonomiczno-Humanistyczna w Krakowie (oddział szkoły mieści się w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1)

[edytuj] Współpraca zagraniczna

Miasto Ząbkowice Śląskie współpracuje z kilkoma miastami partnerskimi m.in. z Czech, Niemiec, czy Rumunii. Kontakty partnerskie z Miastem Cerveny Kostelec opierają się na wymianie doświadczeń w zakresie edukacji, kultury, sportu czy turystyki. Z miastem Wieloch Ząbkowice wymieniaja się doświadczeniami w zakresie edukacji, kultury a także w sferze gospodarki. Od 2001 roku (jeszcze nieoficjalnie) Ząbkowice Śląskie nawiązały kontakt z rumuńską gminą Bran.

Miasto	Kraj	Data podpisania umowy
Miasta partnerskie
Červený Kostelec	Czechy	1993
Wiesloch	Niemcy	6 września 1998
Uchte	Niemcy	2005
Bran	Rumunia	2001

[edytuj] Przyroda

Gmina Ząbkowice Śląskie, tak jak i miasto, nie są mocno zalesione. Jedynie niecałe 8% powierzchni gminy jest pokryte lasami. W okolicy miasta istnieją rezerwaty przyrody takie jak "Skałki Stoleckie" w okolicach wsi Stolec czy "Muszkowicki Las Bukowy" w okolicach wsi Sieroszów. W okolicach miasta występują złoża magnezytu, niklu, chryzoprazów czy gabra. Wydobywany jest także sjenit i materiały ilaste, które służą do wyrobu materiałów budowlanych.

[edytuj] Media

W mieście działa telewizja kablowa, wydawane są liczne gazety. Dociarają tutaj wszystkie stacje radiowe ogólnopolskie (Radio Zet, RMF FM, Polskie Radio, Radio Maryja) jak i regionalne (Polskie Radio Wrocław, RMF Maxxx z Wałbrzycha, Polskie Radio Opole, Radio Eska, Radio Blue FM).

Telewizja Kablowa "Multimedia"
"Wiadomości Powiatowe"
"Informator Samorządowy"
"Polski Tygodnik Regionalny"
"Echo Tygodnia"
"Panorama Ząbkowicka"

[edytuj] Znani ząbkowiczanie

Jan z Ząbkowic – pierwszy poeta śląski (1270-?)
Apeczko z Ząbkowic – biskup lubuski (1345-1352)
Bartosz z Ząbkowic – architekt i budowniczy zamku krzyżackiego w Malborku (?-1382)
Jan z Ząbkowic – teolog śląski (?-1446)
Wit Stwosz Młodszy – rzeźbiarz, wnuk Wita Stwosza (?-1569)
Bernard Krause – malarz śląski (1743-1803)
Józef Kutzen – wieloletni profesor uniwersytetu wrocławskiego (1801-1877)
Edward Herzog – rektor seminarium duchownego w Pelplinie (1801-1867)
Franciszek Heide – wieloletni proboszcz i komisarz biskupi w Raciborzu (1831-1867)
Franciszek Winkler – przemysłowiec górnośląski (1803-1851)
Henryk Ulke – malarz i portrecista (1821-1910)
Adalbert Woelfl – malarz śląski (1823-1896)
Eryk Kubierschky – pejzażysta (1854-1944)
Fritz Erler – secesyjny malarz (1868-1940)
Otto Kletschke – malarz i rysownik (1894-1950)
Bruno Koper – malarz, rysownik, grafik i plakacista (1941-)
Piotr Wereśniak – reżyser i scenarzysta (1969-)
Mariusz Pelikański – kierowca rajdowy (1980-)
Sierra Manta – zespół folkowy
Krzysztof Śliwka – poeta (1967-)
Izabela Chudzicka – prezenterka irlandzkiej telewizji (1980-)
Tomasz Mikusiński - tancerz, wokalista w międzynarodowym zespole Gen Rosso

[edytuj] Bibliografia

Ząbkowice Śląskie 2005 folder wydany staraniem UMiG Ząbkowice Śląskie wyd. I&KA
Dolny Śląsk na weekend 2005 C. Skała, W. Brygier wyd. Pascal ISBN 83-7304-420-5