Lubomierz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia słowa Lubomierz.
Lubomierz
Panorama miasta (widok od strony północnej)
Panorama miasta (widok od strony północnej)
Herb
Herb Lubomierza
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat lwówecki
Gmina Lubomierz
gmina miejsko-wiejska
Data założenia XII w.[1]
Prawa miejskie 1291[1]
Burmistrz Wiesław Ziółkowski
Powierzchnia 8,05 km²
Wysokość 360[2] m n.p.m.
Populacja (2013)
• liczba ludności
• gęstość

1 987[3]
246,8 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 75
Kod pocztowy 59-623
Tablice rejestracyjne DLW
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Lubomierz
Lubomierz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Lubomierz
Lubomierz
Ziemia 51°00′42″N 15°30′35″E/51,011667 15,509722Na mapach: 51°00′42″N 15°30′35″E/51,011667 15,509722
TERC
(TERYT)
5020112024
Urząd miejski
pl. Wolności 1
59-623 Lubomierz
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Lubomierz w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP

Lubomierz (niem. Liebenthal) – miasto w województwie dolnośląskim, w powiecie lwóweckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Lubomierz. Jest to jedno z najmniejszych i najstarszych miast w województwie dolnośląskim, z zachowanym średniowiecznym układem urbanistycznym. Prawa miejskie posiada od 1291. Według danych z 31 marca 2011 w mieście zamieszkiwało 2 026 osób[3]. Lubomierz znany jest przede wszystkim z planu zdjęciowego do filmu Sami swoi oraz organizowanym w mieście Festiwalem Filmów Komediowych.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto jest położone na Pogórzu Izerskim, w mikroregionie Obniżenie Lubomierza, nad rzeką Lubomierką, będącą dopływem Oldzy[4].

Historycznie miasto leży na Dolnym Śląsku. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa jeleniogórskiego. Obecnie miasto położone jest w województwie dolnośląskim, w powiecie lwóweckim, w gminie miejsko-wiejskiej Lubomierz[5][6].

Według danych z 1 stycznia 2011 powierzchnia miasta wynosiła 8,05 km²[7].

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Lubomierz znajduje się terenie Pogórza Izerskiego, stanowiącego część Pogórza Zachodniosudeckiego. Obszar miasta charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem wysokości względnej, szczególnie w środkowej i południowej części miasta (Wzniesienia Radoniowskie). W południowej części Lubomierza wzniesienia dochodzą do 390 m n.p.m. Obszar miasta obniża się w kierunku północnym - najniżej położony punkt miasta znajduje się w dolinie Oldzy, w pobliżu dawnej stacji kolejowej Lubomierz, który wynosi ok. 340 m n.p.m.[2]

Lubomierz leży na granitoidach wczesnowaryscyjskich, przykrytymi w zachodniej części miasta przez piaski i żwiry sandrowe, a we wschodniej przez gliny zwałowe, ich zwietrzeliny oraz piaski i żwiry lodowcowe[8].

Klimat Lubomierza charakteryzuje się wpływem gór średnich (Sudet) i leży w sudeckim regionie klimatycznym[9]. Średnie wartości poszczególnych elementów pogody z wielolecia 1971-2000 wyglądają następująco[10]:

Rodzaj Okres Wartość
Temperatura powietrza lato 14°C
zima -1°C
rok 6°C
Suma opadów lato 250 mm
zima 175 mm
rok 650 mm
Usłonecznienie rok 1500 h

Większość obszaru Lubomierza leży w w zlewni rzeki Lubomierki, która jest dopływem Oldzy, będąca prawym dopływem Kwisy. Rzeka Oldza przepływa przez miasto w niewielkim fragmencie w północnej części miasta. Ogółem sieć hydrograficzna w mieście ma odpływ ukierunkowany w kierunku północnym, co jest spowodowane nachyleniem stoków. Poza tym znajduje się tu około 5 akwenów[11].

Na terenie miasta nie ma żadnego obszaru prawnie chronionego. Południowa część miasta obejmuje zwarty kompleks leśny, zarządzana przez Nadleśnictwo Lwówek Śląski[12][13].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Pod względem ludnościowym Lubomierz w 2008 był najmniejszym miastem w województwie dolnośląskim oraz 838. miastem w Polsce (na 892 miasta wg stanu z 2008). Liczba ludności wynosiła wtedy 1 809 mieszkańców[14].

Od XIX w. liczba ludności miasta pozostawała w miarę stabilna, z niewielkimi wahaniami. Liczba ta wzrastała do początku XX w., a potem do końca XX w. ubywało mieszkańców. Na początku XXI w. liczba ludności ulegała dalszym wahaniom. Zmiana liczby mieszkańców miasta w okresie 1845-2013 przedstawia się następująco[15]:

Według danych za 2009 w strukturze ludności istnieje równowaga kobiet i mężczyzn (współczynnik feminizacji wynosi 100,0) i ta wartość jest mnisza niż dla całego województwa dolnośląskiego, gdzie w 2010 współczynnik feminizacji wynosił 109 kobiet na 100 mężczyzn[16]. Dokładne dane przedstawia poniższa tabela.

struktura ludności
dane na 2009[17]
Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 2041 100 1020 50,0 1021 50,0
gęstość zaludnienia 253,5 os./km²

W strukturze wykształcenia przeważają osoby z wykształceniem średnim (w tym policealnym), a także podstawowym. Dokładne dane przedstawia poniższa tabela.

wykształcenie
dane za 2002[17]
brak podstawowe zawodowe średnie wyższe
ogółem 60 461 377 462 127
kobiet 38 244 140 246 79
mężczyzn 22 217 237 216 48

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki powstania miasta wiążą się z usytuowaniem osady w XII w. na szlaku handlowym łączącym Zgorzelec z Pragą. W późniejszym okresie zlokalizowano tu klasztor sióstr benedyktynek, ufundowany przez Juttę z Lubomierza, założycielkę tego zakonu. Lubomierz był własnością benedyktynek w latach 1278 - 1810[18]. Miasto otrzymało prawa miejskie w 1291 od księcia Bolka I Surowego, nadając mu przywileje, które zostały potwierdzone w 1408 przez króla czeskiego Wacława II. W 1291 Lubomierz został otoczony mury miejskie, natomiast w 1426 miasto wraz z murami zostało zniszczone przez Husytów.

Wzmożony rozwój od połowy XVI w. miasto uzyskało dzięki eksportowi przędzy do Hamburga, a także organizowaniu tu targów. Miasto później podupadło z powodu konkurencji w większych, sąsiednich miastach. 15 października 1885 oddano do użytku linię kolejową z Gryfowa Śląskiego do Lwówka Śląskiego, a wraz z nią stację w mieście, która nie poprawiła słabej sytuacji miasta[18][19].

Lubomierz w 1945 został włączony do Polski. Miasto nie uległo zniszczeniu podczas II wojny światowej. Zachowało też średniowieczny układ urbanistyczny[1].

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Liebenthal wśród innych nazw śląskich miejscowości w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 wydanym w języku polskim w Berlinie.[20]

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego podaje dwie nazwy niemieckie miejscowości Liebenthal oraz starszą Loewenthal, a także łacińską Leovallensis[21]. W 1750 nazwa Liebenthal wymieniona jest przez Fryderyka II pośród innych miast śląskich w zarządzeniu urzędowym wydanym w języku polskim dla mieszkańców Śląska[22]. Po II wojnie światowej do 1947 używano tłumaczonej wprost niemieckiej nazwy miasta - Miłosna. Dopiero potem wprowadzono nazwę teraźniejszą Lubomierz.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Plac Wolności (Rynek)[edytuj | edytuj kod]

Plac Wolności stanowił przez wiele lat główną ulicę i plac targowy, a także centralną część miasta. Pierwotnie wokół placu w strukturze zabudowy dominowała zabudowa drewniana. Po kolejnych pożarach, w XVI w. wybudowano nową, murowaną zabudowę. Obecnie prawie cała zabudowa wokół placu jest zabytkowa[23]. Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są następujące obiekty położone na Placu Wolności[24]:

  • domy, pl. Wolności 3, 4, 5 (d. 81, 82, 83), z pierwszej połowy XIX w.,
  • dom, pl. Wolności 7, z końca XIX w.,
  • domy, pl. Wolności 8, 9, 10, 11 (d. 73, 74, 75, 76), z XVIII w., początek XIX w.,
  • czternaście domów (pierzeja), pl. Wolności 18, 19, 20, 21, 22, 25, 26, 27, 28, 29, 31 (Dom Piekarza z XVI w.; zachowany tylko w postaci murów zewnętrznych i tablicy erekcyjnej z datą 1584 oraz charakterystycznym godłem zawodu - preclem[25]), 33, 34, 35, z XVI w., początek XIX w.,
  • dom, pl. Wolności 37, 38, 39 b, z pocz. XIX w.,
  • dom, pl. Wolności 43 (d. 45), z pierwszej połowy XIX w., pocz. XX w.,
  • trzynaście domów, pl. Wolności 46, 47, 48, 49, 50, 51, 53, 54, 55, 56, 65, 66 (pierzeja wschodnia), z XVI w., pocz. XIX w.,
  • domy, pl. Wolności 63, 65 (d. 67, 69), z pierwszej połowy XIX w., pocz. XX w.,
  • dom, pl. Wolności 66 (d. 100), z pocz. XIX w.,
  • dom, pl. Wolności 2 (d. 84), z poł. XVI w., z pierwszej połowy XIX w.,
  • dom, pl. Wolności 102, z pocz. XIX w.,

Przed ratuszem znajduje się się grupa rzeźb upamiętniająca epidemię, jaka spadła na miasto w XVIII w., a po drugiej stronie barokowa fontanna z postacią św. Maternusa z 1717, stojącego z modelem kościoła w lewej ręce, a z metalowym pastorałem w prawej (postać umieszczona jest na wysokiej kolumnie)[25][26].

Ratusz[edytuj | edytuj kod]

Ratusz znajduje się w zachodniej części Placu Wolności (Plac Wolności 1). Pochodzi z 1449, 1689 i 1805. Jest to skromny budynek na planie czworokąta, nakryty dachem z naczółkami, zwieńczony wieżą z miedzianym hełmem. Do ratusza prowadzi wejście zaakcentowane schodami z balustradą. W północnej ścianie ratusza jest wmurowany piaskowcowy pręgierz z 1530[25]. Pierwszy ratusz powstał w związku z nadaniem miastu praw miejskich w 1291. Spłonął on w 1426 przez Husytów[27]. Drugi budynek, murowany z podcieniami, zbudowano w 1449. Również uległ zniszczeniu wraz z ogromnym pożarem miasta w 1640. Odbudowa ratusza trwała do 1738. Następną przebudowę ratusza wykonano w latach 1837-1839[26].

Zespół budynków klasztoru sióstr benedyktynek[edytuj | edytuj kod]

Stanowi on zwarty kompleks budynków z elementami gotyckimi i barokowymi. Na zespół ten składa się:

Kościół pomocniczy pw. Świętego Krzyża[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. Świętego Krzyża
Dawny kościół ewangelicki

Jego budowa wiąże się z legendą o cudownym znalezieniu przez córkę burmistrza złotego krzyża, które miało miejsce w 1521. Budynek pochodzi z 1521., a w źródłach pisanych wzmiankowany jest po raz pierwszy w 1666. Przebudowany w XVIII w. i 1805[26].

Mury miejskie[edytuj | edytuj kod]

Zbudowane zostały na polecenie księcia Bolka I. Pierwotnie tworzyły one dwa systemy obrony: jeden bronił klasztoru, a drugi miasta. Zachowały się fragmenty wokół klasztoru (przy ul. 1 Maja), pochodzące z XV-XVI w.

Pozostałe zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są również[24]:

  • zespół cmentarza rzymskokatolickiego przy ul. 1 Maja, na który składa się:
    kościół cmentarny pw. św. Anny z 1669 przebudowany w początkach XVIII w. i 1833 - jest to budynek trzynawowy przysklepiony kolebką z lunetami[23],
    • cmentarz,
    • kaplica grobowa z 1825,
    • mur z bramą z pierwszej połowy XIX w.,
    • studnia z pierwszej połowy XIX w.;
  • kościół ewangelicki ze szkołą i pastorówką z 1852, obecnie dom i galeria, ul. Kościuszki 4;
  • dom, ul. Kowalskiego 1 (dawniej pl. Wolności 17), z XVI w., 1700, pocz. XX w.;
  • budynek szkolny, ul. Chopina 9, z czwartej ćw. XIX w.;
  • most na rzece Olszyniec, z XVI/XVII w., 1831;
  • liczne kapliczki, krzyże i figury przydrożne w mieście.

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Budynek dworca na zlikwidowanej stacji Lubomierz (widok od strony ulicy)

Komunikacja drogowa[edytuj | edytuj kod]

Miasto jest położone na uboczu od głównych szlaków komunikacyjnych. Główna drogi przebiegające przez miasto łączą z ważniejszymi szlakami komunikacyjnymi: na północ i wschód do drogi wojewódzkiej nr 297 (odpowiednio Pławna Dolna i Wojciechów), na południe i zachód do drogi krajowej nr 30 (odpowiednio Chmieleń i Radoniów), a na północny-zachód do drogi wojewódzkiej nr 364 (Ubocze)[28].

Na terenie miasta znajduje się 4 przystanki komunikacji autobusowej: Lubomierz, Lubomierz 1 (nż.), Lubomierz Oś. oraz Szkoła. najwięcej kursów jest z pierwszego przystanku, z którego według danych z 31 stycznia 2014 są realizowane połączenia w 9 kierunkach. Główne z nich to: Lwówek Śląski (8 par połączeń), Gryfów Śląski i Jelenia Góra (po 6)[29].

Komunikacja kolejowa[edytuj | edytuj kod]

W przeszłości w pobliżu miasta przechodziła linia kolejowa nr 284 Legnica - Pobiedna, a także stacja Lubomierz (zlikwidowana w 2013). Pierwszy odcinek linii łączył Lwówek Śląski z Gryfowem Śląskim, który otwarto wraz ze stacją 15 października 1885. W 1983 zawieszono kursowanie połączeń pasażerskich przez Lubomierz, a w 1996 zlikwidowano odcinek linii Lwówek Śląski - Lubomierz[19]. Odcinek Lubomierz - Gryfów Śląski jest nieprzejezdny[30].

Oświata i sport[edytuj | edytuj kod]

Budynek Zespołu Szkół w Lubomierzu

W Lubomierzu znajdują się[17][31]:

  • Przedszkole Miejskie - położone przy ul. Stogryna 2; według danych na 2012 uczęszczało do niego 117 dzieci;
  • Szkoła Podstawowa im. Jana Pawła II - położona przy ul. Kościuszki 5; według danych na 2012 ma 38 pomieszczeń, a uczęszczało do niej 225 dzieci;
  • Zespół Szkół w Lubomierzu - położony przy ul. Chopina 9; liczy łącznie ok. 200 uczniów; składa się na niego[32]:
    • Gimnazjum im. Hieronima Wietora,
    • Liceum Ogólnokształcące im. Aleksandra Kamińskiego,
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa,
    • Studium Policealne.

W mieście funkcjonuje klub piłki nożnej o nazwie Miejski Ludowy Klub Sportowy Stella Lubomierz, który w sezonie 2013/14 grał w klasie A, grupa Jelenia Góra II. Swoją siedzibę klub ma przy placu Wolności 50, gdzie funkcjonuje Ośrodek Kultury i Sportu w Lubomierzu, a stadion znajduje się przy ul. Sportowej[33].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Lubomierz znany jest przede wszystkim z planu zdjęciowego do filmu Sami swoi[34] nakręconego w 1967. Na tę pamiątkę 13 lipca 1996 otwarto Muzeum Kargula i Pawlaka, a od 1997 odbywa się Ogólnopolski Festiwal Filmów Komediowych. W mieście znajduje się tez pomnik Kargula i Pawlaka[18].

W Lubomierzu kręcono również trzecią nowelę filmu Krzyż walecznych w reż. Kazimierza Kutza, a także kilka scen do serialu Tajemnica twierdzy szyfrów w reż. Bogusława Wołoszańskiego[35].

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

W Lubomierzu mieści się parafia rzymskokatolicka Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Maternusa. Działalność religijną prowadzi także Zbór Świadków Jehowy z Salą Królestwa][36].

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[37]:

Znani Lubomierzanie[edytuj | edytuj kod]

W Lubomierzu urodził się znany drukarz krakowski Hieronim Wietor.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Historia Lubomierza (pol.). www.lubomierz.pl. [dostęp 2014-01-30].
  2. 2,0 2,1 Geoportal. Mapa topograficzna. Skala 1:10 000 (pol.). [dostęp 2014-01-31].
  3. 3,0 3,1 Ludność w gminach. Stan w dniu 31 marca 2011 r.. . Główny Urząd Statystyczny (pol.). 
  4. Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: PWN, 2002. ISBN 83-01-13897-1.
  5. Słownik geografii turystycznej Sudetów, t. 2 (A-Ł) Pogórze Izerskie, red. Marek Staffa, Wydawnictwo I-BiS, Wrocław, 2003, ISBN 83-85773-60-6 (A-Ł), s. 425
  6. Góry i Pogórze Izerskie, mapa turystyczna skala 1:100 000, PPWK, Warszawa-Wrocław, 1991
  7. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-08-10. ISSN 1505-5507.
  8. Centralna Baza Danych Geologicznych. Geoportal (pol.). Państwowy Instytut Geologiczny. [dostęp 2014-01-31].
  9. Klimat w Polsce (pol.). www.wiking.edu.pl. [dostęp 2014-01-31].
  10. Klimat (pol.). Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej. [dostęp 2014-01-31].
  11. Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej. Geoportal (pol.). [dostęp 2014-01-31].
  12. Geoserwis GDOŚ (pol.). Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska. [dostęp 2014-01-31].
  13. Lasy Państwowe. Mapa (pol.). [dostęp 2014-01-31].
  14. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2008 roku. Area and population in the territorial profile in 2008. , 2008. Warszawa. Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507 (pol.). 
  15. Źródła danych:
    1845: [1] – 1885 [2] – 1900: [3] – 1933, 1939: [4] – 1910: [5] – 1969: Heinz Rudolf Fritsche: Schlesien Wegweiser. Bechtermünz Verlag, Augsburg 1996 – 1980: Encyklopedia Powszechna PWN – 1995, 2000, 2005: [6] – 2011: [7]
  16. Stan i ruch naturalny ludności w województwie dolnośląskim w 2010 r. (pol.). W: Informacja Sygnalna nr 5 [on-line]. Urząd Statystyczny we Wrocławiu, 2011. [dostęp 2014-02-01]. s. 1.
  17. 17,0 17,1 17,2 Bank Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego. Miejscowości - wszystkie dane dla miejscowości Lubomierz (pol.). [dostęp 2014-01-31].
  18. 18,0 18,1 18,2 Lubomierz (pol.). Serwis Turystyczny Dolnego Śląska (www.dolnyslask.org). [dostęp 2014-01-30].
  19. 19,0 19,1 Ryszard Stankiewicz, Marcin Stiasny: Atlas linii kolejowych Polski 2010. Rybnik: Wydawnictwo Eurosprinter, 2010. ISBN 978-83-926946-8-7.
  20. Pruski dokument z 1750 ustalający urzędowe opłaty na Śląsku – "Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750"
  21. Filip Sulimierski, Bronisław Chleboski, Władysław Walewski (red.). Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom V. , s. 221, 1884 (pol.). 
  22. Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750. , 1750 (pol.). 
  23. 23,0 23,1 Zabytki Gminy (pol.). www.lubomierz.pl. [dostęp 2014-01-31].
  24. 24,0 24,1 Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 15.9.2012]. s. 116,117.
  25. 25,0 25,1 25,2 Atrakcje turystyczne. Lubomierz (pol.). www.poland24h.pl. [dostęp 2014-01-31].
  26. 26,0 26,1 26,2 Jadwiga Sieniuć, Jacek Szramowiat: Przewodnik po Lubomierzu (pol.). www.sami-swoi.com.pl, 2009-06-17. [dostęp 2014-01-31].
  27. Lubomierz (pol.). dolny-slask.org.pl. [dostęp 2014-01-31].
  28. Mapy Google (pol.). [dostęp 2014-01-30].
  29. LUBOMIERZ. Rozkład jazdy (pol.). e-podroznik.pl. [dostęp 2014-01-31].
  30. Jarosław Woźny, Marek Potocki: Linia Legnica - Zawidów (pol.). W: Ogólnopolska Baza Kolejowa [on-line]. www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2014-02-01].
  31. Urząd Gminy i Miasta Lubomierz. Biuletyn Informacji Publicznej (pol.). bip.lubomierz.pl. [dostęp 2014-01-31].
  32. Zespół Szkół w Lubomierzu (pol.). zslubomierz.edupage.org. [dostęp 2014-01-31].
  33. Miejski Ludowy Klub Sportowy Stella Lubomierz (pol.). 90minut.pl. [dostęp 2014-01-31].
  34. Dolny Śląsk. Panorama turystyczna, Warszawa 1978, s. 69-70
  35. Jadwiga Sieniuć: Filmowa historia Lubomierza (pol.). www.sami-swoi.com.pl, 2009-06-17. [dostęp 2014-02-01].
  36. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 4 czerwca 2014.
  37. Gminy partnerskie. Urząd Gminy i Miasta Lubomierz. [dostęp 2011-09-13].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Słownik geografii turystycznej Sudetów, t. 2 (A-Ł) Pogórze Izerskie, red. Marek Staffa, Wydawnictwo I-BiS, Wrocław, 2003, ISBN 83-85773-60-6 (A-Ł), s. 424-439

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg