Wieleń

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Wieleń
Centrum miasta
Centrum miasta
Herb Flaga
Herb Wielenia Flaga Wielenia
Państwo  Polska
Województwo  wielkopolskie
Powiat czarnkowsko-trzcianecki
Gmina Wieleń
gmina miejsko-wiejska
Data założenia przed 1108
Prawa miejskie przed 1348[1]
Burmistrz Zbigniew Stochaj
Powierzchnia 4,33[2] km²
Populacja (30 czerwca 2013)
• liczba ludności
• gęstość

6022[3]
1391 os./km²
Kod pocztowy 64-730
Tablice rejestracyjne PCT
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa wielkopolskiego
Wieleń
Wieleń
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wieleń
Wieleń
Ziemia 52°53′32″N 16°10′25″E/52,892222 16,173611Na mapach: 52°53′32″N 16°10′25″E/52,892222 16,173611
TERC
(TERYT)
4303802084
SIMC 0967334
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Wieleń w Wikisłowniku
Strona internetowa

Wieleń i (dawn. Wieleń nad Notecią[4]; niem. Filehne, niemiecka część 1927–1939 Deutsch Filehne) – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie czarnkowsko-trzcianeckim, położone nad Notecią, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Wieleń. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. pilskiego. Ośrodek usługowo-przemysłowy; zakłady konstrukcji stalowej, drzewne i materiałów budowlanych.

Według danych z 30 czerwca 2013 miasto liczyło 6022 mieszkańców[3].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Etymologia ludowa wywodzi nazwę Wieleń od wielu jeleni żyjących w okolicznej puszczy. Druga hipoteza wywodzi najstarszą formę wyrazową od starosłowiańskiego imienia Wielisław. Najbardziej przekonujące wydaje się jednak stwierdzenie, że Wieleń jest nazwą topograficzną, oznaczającą kraj pagórkowaty albo gród na wzniesieniu. Miejscowość po raz pierwszy w zlatynizowanej formie castrum Velun notuje Gall Anonim w swojej Kronice polskiej spisanej w latach 1112–1116[5][6].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na położenie przy przeprawie przez Noteć ważny gród strategiczny w X-XII wieku broniący pogranicza polsko-pomorskiego. Wzmiankowany przez Jana Długosza przy okazji omawiania walk Bolesława Krzywoustego nad Notecią w latach 1108-1109. Jako kasztelania wymieniony w 1213 roku[7]. Gród wieleński, położony w niezaludnionych okolicach, miał przede wszystkim znaczenie strategiczne stając się ośrodkiem wymiany handlowej. W 1350 roku margrabia Ludwik po raz pierwszy określa Wieleń miastem. W 1458 roku w spisie miast wielkopolskich, które miały wystawić zbrojnych na wojnę pruską zaliczony został do najmniejszych miasteczek zobowiązanych do wystawienia jednego zbrojnego[8].

O życiu miasteczka w czasie pierwszych dziesięcioleci po lokalizacji nie można powiedzieć nic konkretnego, ponieważ nie zachowały się żadne źródła na ten temat. W 1510 roku w Wieleniu znajdowały się tylko 27 domy. Do roku 1515 Wieleń pozostawał lennem królewskim. Wówczas Łukasz II Górka dokonał zamiany z królem Zygmuntem I przekazując mu Pobiedziska oraz 8000 florenów zapisane na dzierżawie kościańskiej. Tym samym stał się pierwszym prywatnym właścicielem Wielenia. Górkowie władali miastem do 1592. W późniejszych latach miasto przechodziło w ręce Czarnkowskich, Kostków, Wejherów, Grudzińskich, Opalińskich oraz Sapiehów. Z rodu Kostków właścicielami Wielenia byli od 1591 roku Jan II Kostka (1574-1592) po nim jego syn Jan Kostka (1592-1624), po nim jego syn Mikołaj Aleksander Kostka (1622-1652)[9].

W wyniku I rozbioru Polski Wieleń przechodzi pod panowanie Prus. W roku 1783 miasto nawiedza wielki pożar, w wyniku którego spaliła się połowa miasta z ratuszem i archiwaliami włącznie. Na mocy traktatu w Tylży z 7 lipca 1807 roku Wieleń włączono do Księstwa Warszawskiego. We wrześniu 1894 roku otwarty zostaje pierwszy żelazny most nad Notecią. Mocą Traktatu Wersalskiego południowa część miasta wraca do Polski. Historyczna granica jest dziś granicą pomiędzy diecezjami, Parafia Wniebowzięcia Matki Bożej i Świętego Michała należy do archidiecezji poznańskiej, natomiast Parafia św. Rocha do diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej. Po wojnie część niemiecka stanowiła przez pewien czas odrębną jednostkę administracyjną Wieleń Północny, połączenie nastąpiło w 1977.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Osoby związane z Wieleniem[edytuj | edytuj kod]

Transport[edytuj | edytuj kod]

W mieście krzyżują się drogi wojewódzkie:

Przez miasto przebiegają dwie linie kolejowe:

W mieście do 31.12.2012 roku kursowały autobusy komunikacji miejskiej Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego "Noteć" na trasie z Wielenia Północnego przez dworzec PKP do nieczynnej stacji kolejowej Wieleń Południowy. Linia obsługiwana była autobusem Autosan H9-35, który kursował w godzinach szczytów przewozowych, a jego odjazdy są skoordynowane były rozkładem jazdy pociągów na linii Krzyż WielkopolskiPiła[10].

Sport[edytuj | edytuj kod]

Od ponad dwudziestu lat Urząd Miejski w Wieleniu jest współorganizatorem masowego biegu imieniem Józefa Nojiego, którego imieniem nazwany jest także mogący pomieścić 2500 widzów stadion miejski. Tam swoje mecze piłkarskie rozgrywa występująca w klasie okręgowej MKS Fortuna Wieleń, którą założono w 1923 roku.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Kazimierz Kozłowski, Wieleń. Przeszłość i współczesność, WAP Dokument, Szczecin 1998, ISBN 83-86992-29-8
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 roku. Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2013. [dostęp 2014-05-08]. s. 153.
  3. 3,0 3,1 Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30 VI 2013 r.. Warszawa: 2013, s. 101.
  4. Dz. Urz. Woj. Poznańskiego z 1927 r. Nr 46, poz. 609
  5. "Kronika polska, Gall Anonim", seria "Kroniki polskie", Zakł. Nard. Ossolińskich, Wrocław, ISBN 978-3-939991-64-9, str. 114.
  6. "Monumenta Germaniae Historica", "Chronicae Polonorum", tom IX, Hannoverae 1851 s.462
  7. Katalog zabytków sztuki w Polsce. Tom V Województwo poznańskie, zeszyt 2 powiat czarnkowski, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 1966, s. 16
  8. Maria Bogucka, Henryk Samsonowicz, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Ossolineum, Wrocław 1986, ISBN 83-04-01701-6, s. 110
  9. Jerzy Antoni Kostka, "Kostkowie herbu Dąbrowa" Wyd. Z.P. POLIMER , Koszalin 2010, s. 80, 81, 116, 117, 121, 122, 123, 126, 127 i 128 ISBN 978-83-89976-4-6
  10. Ogłoszenie 2012-12-14. Przedsiębiorstwo Komunalne „NOTEĆ” Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. [dostęp 2014-01-14].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]