Nowy Tomyśl

Nowy Tomyśl
Herb Nowego Tomyśla
Województwo	wielkopolskie
Powiat	nowotomyski
Gmina • rodzaj	Nowy Tomyśl miejsko-wiejska
Założono	ok. 1780
Prawa miejskie	8 kwietnia 1786
Burmistrz	Henryk Helwing
Powierzchnia	5,2 km²
Wysokość	70 m n.p.m.
Ludność (2009) • liczba • gęstość	15 015 2888 os./km²
Strefa numeracyjna	+48 61
Kod pocztowy	64-300 do 64-301
Tablice rejestracyjne	PNT
Położenie na mapie Polski Nowy Tomyśl
52°19'N 16°08'E / 52.317, 16.133Na mapach: 52°19'N 16°08'E / 52.317, 16.133
TERC (TERYT)	4303915044
Miasta partnerskie	Biesenthal Goch Sulęcin
Urząd miejski ul. Poznańska 33 64-300 Nowy Tomyśl
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Hasło Nowy Tomyśl w Wikisłowniku
Strona internetowa miasta

Nowy Tomyśl (niem. Neutomischel) – miasto w woj. wielkopolskim, nad Szarką (dopływ Obry), w powiecie nowotomyskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Nowy Tomyśl. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.

Według danych z 31 grudnia 2009, miasto liczyło 15 015 mieszkańców<^[1].

Spis treści 1 Położenie geograficzne 2 Historia 3 Zabytki 4 Kościoły 5 Gospodarka 6 Rolnictwo 6.1 Historia uprawy chmielu[4] 7 Sport 8 Turystyka 9 Ludzie związani z Nowym Tomyślem 10 Przypisy 11 Bibliografia 12 Zobacz też 13 Linki zewnętrzne

[edytuj] Położenie geograficzne

Nowy Tomyśl leży w zachodniej części województwa wielkopolskiego, przy osi Warszawa-Poznań-Berlin. Przez gminę przebiega autostrada A2 oraz międzynarodowa linia kolejowa E-20.

Przez miejscowość przepływa Szarka, niewielka rzeka dorzecza Odry, dopływ Obry.

[edytuj] Historia

Początki Nowego Tomyśla sięgają XIII w., choć pierwsze ślady osadnictwa na tych obszarach pochodzą sprzed 11 tys. lat (m.in. pozostałości grobów skrzynkowych koło Wytomyśla i smolarni pod Jastrzębskiem Starym). Od średniowiecza znana była wieś Tomyśl, położona pośród wielkich kompleksów leśnych. W XVIII w. okolice Tomyśla zaczęli zagospodarowywać osadnicy olęderscy, sprowadzani przez właścicieli tych ziem, rodzinę Szołdrskich. Wśród nowych mieszkańców dominowali protestanccy Niemcy z Brandenburgii, Śląska i Pomorza, toteż wkrótce koniecznością stała się budowa zboru ewangelickiego. Świątynia powstała w osadzie nova colonia Glinki w 1780 r., a kilka lat później Feliks Szołdrski postanowił lokować koło kościoła nowe miasto. Ostatecznie osadzie nadano prawa miejskie i nazwę Nowy Tomyśl 8 kwietnia 1786 r. przywilejem wydanym przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Wieś dla odróżnienia nazwano Starym Tomyślem. Pod koniec XIX wieku było to jedyne miasto w Wielkopolsce bez kościoła katolickiego, a wszyscy katolicy należeli do parafii w odległym o 8 km Wytomyślu^[2]. W 1905 r. Nowy Tomyśl liczył 1985 mieszkańców, z czego 86,1 proc. stanowili Niemcy, 8,2 proc. – Polacy, zaś Żydzi – 5,7 procent^[3]. Ludność niemiecka dominowała w mieście aż do lat 20. XX w.

Już kilka lat po lokacji miasto włączono do zaboru pruskiego. Podczas wojen napoleońskich Nowy Tomyśl znalazł się w granicach Księstwa Warszawskiego, żeby w 1815 roku znów powrócić we władanie państwa pruskiego. Miastem powiatowym stał się w 1848 r., kiedy Buk utracił ten przywilej w ramach kary za udział w Wiośnie Ludów.

Powstańcy wielkopolscy opanowali Nowy Tomyśl 3 stycznia 1919. Powrót miasta do Polski usankcjonował traktat wersalski z 28 czerwca 1919 r. Podczas II wojny światowej obszar ten był terenem silnej akcji germanizacyjnej, a mieszkańców polskiego pochodzenia wywożono na roboty do Niemiec. Walki o miasto zakończyły się 27 stycznia 1945 roku.

[edytuj] Zabytki

• kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa – pierwotnie zbór ewangelicki z 1780 r., na planie krzyża greckiego o równych ramionach
• ratusz z 1879 r., obecnie siedziba sądu
• budynek poczty z 1884 r. przy ul. Piłsudskiego
• młyn z 1885 r. przy ul. Zbąszyńskiej
• kościół pw. Matki Boskiej Nieustającej Pomocy z 1895 r.
• kamienice z drugiej połowy XIX w. i początków XX w. (m.in. pl. Chopina 17, ul. Poznańska 8)

[edytuj] Kościoły

• Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa w Nowym Tomyślu
• Parafia Najświętszej Maryi Panny Nieustającej Pomocy w Nowym Tomyślu
• Zbór Kościoła Ewangelicznych Chrześcijan

[edytuj] Gospodarka

W Nowym Tomyślu i okolicach działa kilka znaczących firm. Jedną z najbardziej znanych jest Fabryka Narzędzi Chirurgicznych "Chifa", dziś znana pod nazwą "Aesculap Chifa" sp. z o.o., należąca do koncernu B.Braun Melsungen AG. Inne duże firmy to "Top-Tomyśl" (zakłady mleczarskie), położony w pobliskiej Paproci "Bartex" (największy polski importer win) czy produkująca złącza przemysłowe fabryka "Phoenix Contact".

[edytuj] Rolnictwo

[edytuj] Historia uprawy chmielu^[4]

Pierwsze plantacje chmielu w okolicach Nowego Tomyśla pojawiły się pod koniec drugiego dziesięciolecia XIX w. , a do jego intensywnego rozwoju w drugiej połowie XIX w. przyczynił się niemiecki kupiec pochodzenia żydowskiego- Józef Jakub Flatau.

Flatau sprowadzał w rejon Nowego Tomyśla szlachetne odmiany chmielu, a po wielu żmudnych doświadczeniach wyhodował także swoje własne odmiany. Chmiel z Nowego Tomyśla z roku na rok zdobywał coraz więcej nagród na wystawach krajowych i zagranicznych, a jego cena nieustannie rosła. Hermann Tietz w swoim szkicu biograficznym Józefa Jakuba Flataua pisze, że cena nowotomyskiego chmielu wzrosła z 9 talarów za cetnar w 1837 roku do 160 talarów w 1861 roku, co przyczyniło się do wzrostu zamożności wielu mieszkańców Nowego Tomyśla i okolic. Nowotomyski chmiel był już wykorzystywany jako surowiec nie tylko w lokalnych browarach (m.in. do produkcji słynnego piwa grodziskiego), ale także eksportowany do innych regionów Prus, a nawet za granicę (zwłaszcza odmiana lokalna). Było to możliwe z jednej strony dzięki wzrostowi wiedzy agrotechnicznej wśród plantatorów, a z drugiej strony dzięki działaniom marketingowym Flataua. W 1858 r. Józef Flatau został uhonorowany przez władze Nowego Tomyśla honorowym obywatelstwem (Hermann Tietz podaje, że miało to miejsce w 1864 roku).

Z wydawnictwa nowotomyskiego magistratu z 1873 roku Wiadomości o chmielu w Nowym Tomyślu wynika, że obszar plantacji chmielu w okolicy Nowego Tomyśla był największy w całych Prusach i stanowiły one jedyne źródło utrzymania dla ok. 10 tysięcy ludzi. W 1860 roku dochody z uprawy chmielu w tym regionie wyniosły 2,2 mln talarów.

Od połowy XIX w. odbywały się w Nowym Tomyślu jarmarki chmielarskie, na które przyjeżdżali także plantatorzy z Czech i Śląska. Dzięki uprawom chmielu miasto ożywiło się gospodarczo, a liczba jego mieszkańców systematycznie rosła.

Obecnie plantacje chmielu w okolicach Nowego Tomyśla obejmują obszar ok. 90 hektarów.

W całym kraju Nowy Tomyśl słynie też jako miasto wikliniarzy. Tradycje te sięgają XIX w., kiedy w te okolice sprowadzono z Ameryki Północnej specjalne odmiany wikliny. W mieście co roku we wrześniu organizowany jest Jarmark Chmielo-Wikliniarski. W 1985 r. założono tutaj Muzeum Wikliniarstwa i Chmielarstwa (oddział Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie)^{[potrzebne źródło]}.

[edytuj] Sport

• Polonia Nowy Tomyśl – piłkarska II liga polska (wielkopolska grupa północna)
• TS 05 Nowy Tomyśl - piłkarska VII liga polska (poznańska grupa IV)
• LKS Budowlani Nowy Tomyśl - podnoszenie ciężarów
• MKS Gromy Nowy Tomyśl - koszykarska III liga polska

[edytuj] Turystyka

KTR Szarka - klub turystyki rowerowej powstały w 2001 r. Skupia młodzież z terenu powiatu nowotomyskiego. Organizator trzydniowego Rajdu Szlakiem Chmielu i Wikliny.

[edytuj] Ludzie związani z Nowym Tomyślem

• Zenon Grocholewski - kardynał, prefekt Kongregacji Wychowania Katolickiego
• Paweł Najdek - ciężarowiec kategorii superciężkiej, 4-krotny medalista mistrzostw Europy
• Andrzej Pawelec - wielokrotny mistrz Polski w wyścigach motocyklowych
• Błażej Telichowski - piłkarz
• Stefania Kaja - ceramik, malarz
• Franciszek Rost - lekarz, dyrektor szpitala
• Mateusz Kościukiewicz - aktor

Przypisy

[edytuj] Bibliografia

• Bogusław Polak: Dzieje Nowego Tomyśla,UMiG Nowy Tomyśl, Nowy Tomyśl, 1998, ISBN 83-907840-1-7
• Arno Kraft: ...und dazwischen Neutomischel, Eigenverlag Arno Kraft, Berlin, 1998, ISBN 3-00-002419-0
• Hermann Tietz: Joseph Jacob Flatau genannt Flatau von Hopfenfeld, Biographische Skizze, Berlin,1868

[edytuj] Zobacz też

• Synagoga w Nowym Tomyślu
• Cmentarz żydowski w Nowym Tomyślu

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Tomyśl w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XII (Szlurpkiszki – Warłynka) z 1892 r.
• Mapy: Emapi • Google Maps • Targeo • Zumi
• Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi

p • d • e Miasta województwa wielkopolskiego Miasta powiatowe Chodzież • Czarnków • Gniezno • Gostyń • Grodzisk Wielkopolski • Jarocin • Kalisz • Kępno • Koło • Konin • Kościan • Krotoszyn • Leszno • Międzychód • Nowy Tomyśl • Oborniki • Ostrów Wielkopolski • Ostrzeszów • Piła • Pleszew • Poznań • Rawicz • Słupca • Szamotuły • Śrem • Środa Wielkopolska • Turek • Wągrowiec • Wolsztyn • Września • Złotów Miasta gminne Bojanowo • Borek Wielkopolski • Buk • Czempiń • Czerniejewo • Dąbie • Dobra • Dolsk • Golina • Gołańcz • Grabów nad Prosną • Jastrowie • Jutrosin • Kleczew • Kłecko • Kłodawa • Kobylin • Kostrzyn • Koźmin Wielkopolski • Kórnik • Krajenka • Krobia • Krzywiń • Krzyż Wielkopolski • Książ Wielkopolski • Luboń • Lwówek • Łobżenica • Margonin • Miejska Górka • Miłosław • Mikstat • Mosina • Murowana Goślina • Nowe Skalmierzyce • Nekla • Obrzycko • Odolanów • Okonek • Opalenica • Osieczna • Ostroróg • Pniewy • Pobiedziska • Pogorzela • Poniec • Przedecz • Puszczykowo • Pyzdry • Rakoniewice • Raszków • Rogoźno • Rydzyna • Rychwał • Sieraków • Skoki • Sompolno • Stawiszyn • Stęszew • Sulmierzyce • Swarzędz • Szamocin • Ślesin • Śmigiel • Trzcianka • Trzemeszno • Tuliszków • Ujście • Wieleń • Wielichowo • Wronki • Wyrzysk • Wysoka • Zagórów • Zbąszyń • Zduny • Żerków

p • d • e Gmina Nowy Tomyśl Siedziba gminy: Nowy Tomyśl Miasta Nowy Tomyśl Sołectwa Boruja Kościelna • Boruja Nowa • Bukowiec • Cicha Góra • Chojniki • Glinno • Grubsko • Jastrzębsko Stare • Kozie Laski • Nowa Róża • Paproć • Przyłęk • Róża • Sątopy • Sękowo • Stary Tomyśl • Szarki • Wytomyśl

p • d • e Powiat nowotomyski Miasta Lwówek • Nowy Tomyśl • Opalenica • Zbąszyń Gminy miejsko-wiejskie Lwówek • Nowy Tomyśl • Opalenica • Zbąszyń Gminy wiejskie Kuślin • Miedzichowo

p • d • e Powiat nowotomyski (1919-1975) Siedziba powiatu – Nowy Tomyśl Przynależność wojewódzka woj. poznańskie (II RP) (1919-39) • woj. poznańskie (1945-75) Miasta (1919-75) Buk (← od 1932) • Grodzisk (Wielkopolski) (← od 1932) • Lwówek • Nowy Tomyśl • Opalenica (← od 1932) • Zbąszyń (← od 1920) Gminy wiejskie zbiorowe (1934-54 i 1973-75) Buk • Granowo • Grodzisk (Wielkopolski) • Kuślin • Lwówek • Miedzichowo • Nowy Tomyśl • Opalenica • Zbąszyń