Zespół jelita drażliwego

Zespół drażliwego jelita
colon irritabile
ICD-10 K58 Zespół drażliwego jelita K58.0 Zespół pobudliwego jelita z biegunką K58.9 Zespół pobudliwego jelita bez biegunki
DiseasesDB	30638
MedlinePlus	000246
MeSH	D043183

Zespół jelita drażliwego (zespół jelita nadwrażliwego, łac. colon irritabile; ang. Irritable Bowel Syndrome, w skrócie IBS) – przewlekła (trwająca przez co najmniej trzy miesiące) idiopatyczna choroba przewodu pokarmowego o charakterze czynnościowym charakteryzująca się bólami brzucha i zaburzeniami rytmu wypróżnień, nieuwarunkowana zmianami organicznymi lub biochemicznymi.

Zespół ten został dokładnie opisany przez Oslera w 1892 roku i był przez niego nazwany jako mucous colitis.

Epidemiologia

Gastroenterolodzy zgodnie stwierdzają, że zaburzenia czynnościowe układu pokarmowego należą do najczęstszych schorzeń w ich specjalności (do 50% zgłaszających się na leczenie). IBS występuje u ok. 10–20% dorosłych ludzi, 2/3 z tej liczby to kobiety. Choroba zaczyna się przeważnie w wieku 30–40 lat.

Duża liczba pacjentów mimo dokuczliwości objawów wywołanych czynnościowymi zaburzeniami przewodu pokarmowego nie zgłasza się do lekarza (tylko 10% osób szuka pomocy u lekarza).

Patofizjologia

Pierwotna przyczyna nie jest znana. Czynniki patofizjologiczne, które mogą mieć wpływ na wystąpienie choroby to:

• nadmierny rozrost flory bakteryjnej (SIBO) nawet w 84% przypadków
• zaburzenia czucia trzewnego i funkcji motorycznej jelit co potwierdzają badania:
  • niski próg bólowy odbytnicy rozszerzanej balonem
  • zwiększona odpowiedź ruchowa jelita grubego na pobudzanie niektórymi lekami (prostygmina), hormonami (cholecystokinina) lub pokarmem
• zmiany w sferze psychicznej (u 70-90% pacjentów chorych na IBS występują zaburzenia osobowości, niepokój lub depresja)
• spożywanie pokarmów ubogoresztkowych
• przebycie infekcji jelitowej (np. czerwonki) – u osób tych stwierdzono zwiększenie liczby komórek endokrynnych jelit i zawartości w nich serotoniny
• rola mózgu jest nie do końca wyjaśniona – nowe badania wykazują zmiany aktywności w obszarach kory mózgowej odpowiedzialnych za odczuwanie bólu.

Objawy

Sytuacje stresowe wyzwalają objawy, do których najczęściej należą:

• ostre, skurczowe, nękające bóle brzucha (zazwyczaj podbrzusza i lewego dołu biodrowego). Prawie nigdy nie budzą w nocy. Nasilają się po posiłkach. Mogą towarzyszyć biegunkom. Ulgę przynosi wypróżnienie lub oddanie gazów.
• biegunka – stolce mogą być wodniste lub półpłynne ale rzadko dochodzi do zwiększenia ich objętości. Zazwyczaj występuje po posiłkach, stresie psychicznym i w godzinach rannych.
• zaparcie – u chorych bez biegunki. Częstotliwość wypróżnień jest zmniejszona, stolec oddawany jest z wysiłkiem. Po oddaniu stolca często uczucie niepełnego wypróżnienia.
• wzdęcie brzucha
• domieszka śluzu w kale
• odbijanie i gazy
• nudności i wymioty
• zgaga
• bóle głowy
• uczucie zmęczenia
• zaburzenia miesiączkowania
• częstomocz
• "przelewania w brzuchu"

Badanie przedmiotowe nie wykazuje odchyleń od normy.

Postacie

• biegunkowa
• zaparciowa
• mieszana

Objawy niepokojące

Każdy z poniższych objawów może wskazywać na przyczynę organiczną dolegliwości:

• gorączka
• zmniejszenie masy ciała
• krew w stolcu
• niedokrwistość
• nieprawidłowości w badaniu przedmiotowym
• rak lub zapalne choroby jelit w wywiadzie rodzinnym

Diagnostyka

Celem postępowania diagnostycznego jest wykluczenie organicznej przyczyny dolegliwości.

Zestaw zalecanych badań diagnostycznych:

• test wodorowy
• morfologia krwi
• OB
• badanie biochemiczne krwi
• badanie ogólne moczu
• badanie kału w kierunku obecności pasożytów i krwi utajonej
• posiewy bakteriologiczne stolca
• rektoskopia lub fiberosigmoidoskopia

Ponadto, w zależności od sytuacji:

• test tolerancji laktozy lub 2-tygodniowa próba z dietą bezlaktozową
• wlew kontrastowy doodbytniczy lub kolonoskopia
  • u osób powyżej 45 roku życia
  • pozytywny wywiad rodzinny w kierunku raka
  • brak poprawy
• USG lub tomografia komputerowa jamy brzusznej
• badanie radiologiczne jelita cienkiego – przy obfitej biegunce
• badanie radiologiczne lub endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego – przy dyspepsji
• oznaczenie stężenia kwasu 5-hydroksyindolooctowego w moczu, oraz chromograniny A, gastryny, VIP i hormonów tarczycy we krwi

Rozpoznanie

Obecnie obowiązującymi są tzw. Kryteria Rzymskie III z 2006 roku. Według nich zespół jelita drażliwego można rozpoznać, gdy występuje ból lub dyskomfort (czyli przewlekłe odczucie nie określane jako ból) w jamie brzusznej, trwający co najmniej trzy dni w miesiącu, przez ostatnie trzy miesiące, i towarzyszą mu co najmniej dwa z trzech poniższych objawów: 1) zmniejszenie/ ustąpienie dolegliwości po wypróżnieniu 2) początek objawów związany ze zmianą częstości wypróżnień 3) początek dolegliwości wiążący się ze zmianą wyglądu stolca

Różnicowanie między postacią biegunkową a zaparciową

Biegunkowy typ choroby charakteryzują:

• więcej niż 3 wypróżnienia w ciągu dnia
• papkowaty lub wodnisty stolec
• parcie na stolec

Zaparciowy typ choroby charakteryzują:

• mniej niż 3 wypróżnienia w tygodniu
• twardy lub "bobkowaty" stolec
• duży wysiłek towarzyszący defekacji

Diagnostyka różnicowa

IBS należy różnicować z:

• nieswoiste i swoiste (infekcyjne) zapalenia jelit
• uchyłki okrężnicy
• biegunka u osób nadużywających środków przeczyszczających
• celiakia
• nowotwory jelita grubego: rak, gruczolak kosmkowy (adenoma villosum)
• guzy endokrynne: gastrinoma, VIPoma, rakowiak
• choroby metaboliczne: nadczynność tarczycy, cukrzyca, niedobór laktazy

Leczenie

Nie ma sposobu trwałego wyleczenia z zaburzeń, postępowanie lecznicze ma tylko na celu złagodzenie objawów chorobowych.

• unikanie stresów
• odpowiednia dieta – pokarm powinien być urozmaicony i bogaty we włókna roślinne. U pacjentów z biegunką i bólem brzucha dobry efekt przynosi spożywanie otrębów. Zamiast otrąb chorzy mogą przyjmować środki pęczniejące typu metacelulozy. Należy unikać potraw zawierających dużo węglowodanów, oraz wzdymających: fasoli, kapusty, brukselki. Zaleca się unikanie picia kawy i alkoholu.
• środki farmakologiczne – pełnią funkcję wspomagającą. W postaci bólowo-zaparciowej można stosować: środki antycholinergiczne (bromek oksyfenonium), drotawerynę, mebewerynę lub trimebutynę. W postaci biegunkowej można stosować: rifaksyminę, difenoksylat, loperamid, cholestyraminę. Przy wzdęciach: rifaksyminę, symetykon, dimetykon. Przy ciężkiej depresji z chudnięciem i bezsennością – amitryptylina. Chorzy z niepokojem – anksjolityki, ale dłuższa kuracja jest niewskazana.
• ostatnie doniesienia wskazują na korzystny wpływ melatoniny w dawce 3 mg przed spaniem

Rokowanie

U większości chorych objawy nawracają. Choroba ma jednak łagodny przebieg i nigdy nie prowadzi do wyniszczenia.

Historia

Jednostka chorobowa opisana została po raz pierwszy w 1892 roku. W XIX wieku znana była pod wieloma nazwami, m.in. jako enteritis membranacea, myxoneurosis intestinalis, colitis mucosa, colitis neuromembranacea.

Bibliografia

• Yang J., Lee HR., Low K., Chatterjee S., Pimentel M. Rifaximin versus other antibiotics in the primary treatment and retreatment of bacterial overgrowth in IBS.. „Digestive diseases and sciences”. 1 (53), s. 169–74, styczeń 2008. doi:10.1007/s10620-007-9839-8. PMID 17520365. 
• Lin HC. Small intestinal bacterial overgrowth: a framework for understanding irritable bowel syndrome.. „JAMA : the journal of the American Medical Association”. 7 (292), s. 852–8, sierpień 2004. doi:10.1001/jama.292.7.852. PMID 15316000. 
• "Interna" pod redakcją prof. dr hab. med. Włodzimierza Januszewicza i prof. dr hab. med. Franciszka Kokota ISBN 83-200-2871-X
• "Choroby wewnętrzne" pod redakcją prof. dr hab. med. Andrzeja Szczeklika ISBN 83-7430-031-0
• "Medycyna wewnętrzna" Gerd Herold i współautorzy ISBN 83-200-3322-5
• Lu WZ., Gwee KA., Moochhalla S., Ho KY. Melatonin improves bowel symptoms in female patients with irritable bowel syndrome: a double-blind placebo-controlled study.. „Alimentary pharmacology & therapeutics”. 10 (22), s. 927–34, listopad 2005. doi:10.1111/j.1365-2036.2005.02673.x. PMID 16268966. 

Linki zewnętrzne

• Polskie Towarzystwo Wspierania Osób z Nieswoistym Zapaleniem Jelita
• Forum CU, CD i innych zapalnych chorób jelit

Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.