Turobin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy siedziby gminy. Zobacz też: Turobin-Brzozowa i Stary Turobin.
Artykuł 50°49′30″N 22°44′40″E
- błąd 39 m
WD 50°49'0.1"N, 22°43'59.9"E, 50°46'N, 22°45'E
- błąd 14 m
Odległość 1280 m
Turobin
wieś
Ilustracja
Kościół pw. św. Dominika
Państwo  Polska
Województwo  lubelskie
Powiat biłgorajski
Gmina Turobin
Liczba ludności (2013) 983[1]
Strefa numeracyjna 84
Kod pocztowy 23-465[2]
Tablice rejestracyjne LBL
SIMC 0903200
Położenie na mapie gminy Turobin
Mapa konturowa gminy Turobin, w centrum znajduje się punkt z opisem „Turobin”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po prawej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Turobin”
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa konturowa województwa lubelskiego, na dole znajduje się punkt z opisem „Turobin”
Położenie na mapie powiatu biłgorajskiego
Mapa konturowa powiatu biłgorajskiego, u góry znajduje się punkt z opisem „Turobin”
Ziemia50°49′30″N 22°44′40″E/50,825000 22,744444
Pomnik w rynku
Fragment turobińskiego rynku
Kamienica przy ul. Piłsudskiego
Urząd Gminy w Turobinie
kaplica cmentarna z 1832

Turobinwieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie biłgorajskim, w gminie Turobin[3][4], w zachodniej części Padołu Zamojskiego, nad Porem. Siedziba gminy Turobin. Dawniej prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1420 roku położone było w XVI wieku w województwie ruskim[5]. W latach 1957–1975 Turobin administracyjnie należał do powiatu krasnostawskiego (woj. lubelskie), a w 1975–1998 do województwa zamojskiego.

Miejscowość jest ośrodkiem usługowym dla okolicznych terenów wiejskich.

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Zapisy nazwy najpierw miasta potem wsi, poczynając od XIV wieku przekazują ją w brzmieniu dzisiejszym (Turobin w roku 1399).

Nazwa pochodzi od nazwy osobowej Turoba, ta zaś od wyrazu tur.[6]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy wspomniano miejscowość w 1389 r. w akcie nadania przez króla Władysława Jagiełłę kilkuwioskowej włości turobińskiej podskarbiemu Dymitrowi z Goraja. Już po r. 1405 włość ta przeszła we władanie możnego wielkopolskiego rodu Szamotulskich.

W 1420, za staraniem dziedzica Dobrogosta Świdwy z Szamotuł, kasztelana poznańskiego i starosty generalnego wielkopolskiego za przywilejem Władysława Jagiełły Turobin otrzymał prawa miejskie[7].

Około 1510 r. (według innych źródeł[jakich?] dopiero w 1563) właścicielami miasta i włości stali się hrabiowie z Wielkopolski - Górkowie. Właścicielem miasta był Andrzej Górka (zm. 1551)[8]. Od ich spadkobierców: Czarnkowskich i Pawła Trojanowskiego, w 1596 r. włość turobińską (1 miasto i 12 wsi) oraz gorajską za 130 000 zł kupił kanclerz Jan Zamoyski. Turobin był miastem Ordynacji Zamoyskiej[9].

 Osobny artykuł: Górkowie herbu Łodzia.

W kilka lat później nowy właściciel włączył swe nabytki do niedawno utworzonej Ordynacji Zamojskiej, w składzie której pozostawały do XIX w.

W 1565 r. Górkowie zorganizowali tu Nowe Miasto między Starym Miastem a zamkiem, zabudowując puste dotychczas Podzamcze.

W latach 1581–1596 działał tu zbór braci polskich oraz szkoła. W 1630 roku bracia polscy zostali ostatecznie wypędzeni.

W 1648 miasto zostało zniszczone przez Kozaków, w 1656 przez Szwedów. Ponadto w wieku XVII, oprócz wyżej wymienionych dat, pożary, wojny i epidemie miały miejsce w następujących latach:

  • Pożary miasta miały miejsce w 1668, 1689, 1698 i 1699 r.
  • Działania wojenne spowodowały zniszczenia w 1612, 1648, 1653, 1657, 1672, 1690 r.
  • Epidemie (zarazy morowe) wybuchły w 1626, 1653, 1656 i 1658 r.

W 1859 uległo wielkiemu pożarowi, który strawił większość drewnianych zabudowań. Kolejne zniszczenia przyniosły działania I wojny światowej.

13 stycznia 1870 r. pozbawiono Turobin praw miejskich[10].

W 1914 i w 1915 r., podczas działań wojennych, cała osada Turobin „za sprawą wojsk austriackich” została spalona - wg jednego z wykazów 220 na 241 budynków zostało zniszczonych[11].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

W 1612 “na novem Rynku albo Mieście" znajdowało się 37 działek budowlanych, należących do turobińskich mieszczan[7].

  • W 1564 r. miasto liczyło 245 domów z 1225 mieszkańcami.

Kolejne spisy ludności wykazywały tu:

  • 286 domów - w 1787 roku,
  • 26 domów murowanych i 318 drewnianych z 2026 mieszkańcami - w 1827 r.[12] .
  • 20 murowanych i 405 drewnianych domów oraz 2359 mieszkańców, z tego 951 Żydów - w 1856/57 r.,
  • 25 murowanych i 341 drewnianych domów oraz 3942 mieszkańców, w tym 2342 Żydów w 1886/87 r.
  • 1600 mieszkańców, w tym 965 Żydów, według spisu z r. 1921[13].

Relacja Verdmona z 1902 r. (Leonard de Verdmon Jacques) opisana w wydanej monografii tak mówiła o miejscowości: “... obecnie jest to nędzna, niebrukowana mieścina, głośna z największych w Królestwie (kongresowym) jarmarków na konie; te jarmarki oraz rolnictwo i wyrób kożuchów podtrzymują dobrobyt ludności". W osadzie istnieje cerkiew prawosławna od r. 1882, synagoga murowana, szkoła początkowa, dom schronienia dla starców i urząd gminny.

W latach 1788-90 tutejszym proboszczem (bardziej tytularnym niż faktycznym) był Stanisław Staszic[7].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół pw. św. Dominika
  • Rynek turobiński o wymiarach 100 × 110 m
  • Kaplica pw. św. Marka
  • Gródki - zbiorowa mogiła mieszkańców wsi zabitych przez hitlerowców 1 lipca 1942
  • Synagoga i dom modlitwy dla kobiet
  • Kaplica cmentarna św. Elżbiety

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Osoby związane z Turobinem[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Bank danych lokalnych GUS. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-07-16].
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1303 [dostęp 2020-12-22] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  3. TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 23.04.2015].
  4. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części. „Dziennik Ustaw”. Nr 29, poz. 200, s. 1867, 2013-02-15. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 23.04.2015]. 
  5. Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 171.
  6. Kazimierz Rymut: Nazwy miast Polski. Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo, s. 251.
  7. a b c Wiesław Bondyra, Słownik historyczny miejscowości województwa zamojskiego, Lublin - Zamość 1993, oai:biblioteka.teatrnn.pl:8806 [dostęp 2019-03-07].
  8. Włodzimierz Dworzaczek, Andrzej Górka, w: Polski Słownik Biograficzny, t. VIII, 1959-1960, Wrocław-Kraków-Warszawa, s. 404.
  9. Marian Kozaczka, Ordynacje rodowe na ziemiach polskich do 1918 r., w: Rocznik Tarnowski 1991/1992, s. 64.
  10. Postanowienie z 19 (31) grudnia 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, str. 471)
  11. STRATY I ZNISZCZENIA PONIESIONE W ZABYTKACH NIERUCHOMYCH W OKRESIE I WOJNY ŚWIATOWEJ NA OBSZARZE WOJEWÓDZTWA LUBELSKIEGO (W JEGO AKTUALNYCH GRANICACH) - PDF Darmowe pobieranie, docplayer.pl [dostęp 2019-12-17].
  12. Tabela. Tabela miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożone w biurze Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji, t. I-II, W. 1827.. „Centralna Biblioteka Statystyczna”. A-Ł (Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego), s. 288, 1827. Warszawa. Sprawdź autora:1.
  13. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych, t. IV, Województwo lubelskie, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1924 [dostęp 2015-07-17].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Roman Tokarczyk, "Turobin Dzieje Miejscowości" (monografia), Morpol, Lublin 2002

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]