Turobin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy siedziby gminy. Zobacz też: Turobin-Brzozowa i Stary Turobin.
Turobin
Herb
Herb Turobina
Kościół pw. św. Dominika
Kościół pw. św. Dominika
Państwo  Polska
Województwo lubelskie
Powiat biłgorajski
Gmina Turobin
Liczba ludności (2013) 983[1]
Strefa numeracyjna (+48) 84
Kod pocztowy 23-465[2]
Tablice rejestracyjne LBL
SIMC 0903200
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Turobin
Turobin
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Turobin
Turobin
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Turobin
Turobin
Ziemia 50°49′30″N 22°44′40″E/50,825000 22,744444
Fragment turobińskiego rynku
Kamienica przy ul. Piłsudskiego
Urząd Gminy w Turobinie
Pomnik w rynku

Turobinwieś (niegdyś miasto) w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie biłgorajskim, w gminie Turobin[3][4]. Wieś leży w zachodniej części Padołu Zamojskiego, nad Porem.

W latach 1957-1975 Turobin administracyjnie należał do powiatu krasnostawskiego (woj. lubelskie), a w 1975-1998 do województwa zamojskiego.

Miejscowość jest siedzibą gminy Turobin i ośrodkiem usługowym dla okolicznych terenów wiejskich.

Z miejscowości pochodził prawnik Jan z Turobina (1511–1575), rektor Akademii Krakowskiej.

Etymologia[edytuj]

Zapisy nazwy najpierw miasta potem wsi, poczynając od XIV wieku przekazują ją w brzmieniu dzisiejszym (Turobin w roku 1399).

Nazwa pochodzi od nazwy osobowej Turoba, ta zaś od wyrazu tur.[5]

Historia[edytuj]

Po raz pierwszy wspomniano miejscowość w 1389 r. w akcie nadania przez króla Władysława Jagiełłę kilkuwioskowej włości turobińskiej podskarbiemu Dymitrowi z Goraja. Już po r. 1405 włość ta przeszła we władanie możnego wielkopolskiego rodu Szamotulskich.

W 1420, za staraniem dziedzica Dobrogosta Świdwy z Szamotuł, kasztelana poznańskiego i starosty generalnego wielkopolskiego za przywilejem Władysława Jagiełły Turobin otrzymał prawa miejskie (miastem był do 1869 r.- Postanowienie znoszące z 19 (31) grudnia 1869 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, str. 465))[6].

Około 1510 r. (według innych źródeł[jakich?] dopiero w 1563) właścicielami miasta i włości stali się hrabiowie z Wielkopolski - Górkowie. Od ich spadkobierców: Czarnkowskich i Pawła Trojanowskiego, w 1596 r. włość turobińską (1 miasto i 12 wsi) oraz gorajską za 130 000 zł kupił kanclerz Jan Zamoyski. Turobin był miastem Ordynacji Zamoyskiej[7].

 Osobny artykuł: Górkowie herbu Łodzia.

W kilka lat później nowy właściciel włączył swe nabytki do niedawno utworzonej Ordynacji Zamojskiej, w składzie której pozostawały do XIX w.

W 1565 r. Górkowie zorganizowali tu Nowe Miasto między Starym Miastem a zamkiem, zabudowując puste dotychczas Podzamcze.

W latach 1581-1596 działał tu zbór ariański braci polscy i szkoła ariańska. W 1630 roku arianie zostali ostatecznie usunięci.

Demografia[edytuj]

W 1612 “na novem Rynku albo Mieście" znajdowało się 37 działek budowlanych, należących do turobińskich mieszczan[6].

  • W 1564 r. miasto liczyło 245 domów z 1225 mieszkańcami.

Kolejne spisy ludności wykazywały tu:

  • 286 domów - w 1787 roku,
  • 26 domów murowanych i 318 drewnianych z 2026 mieszkańcami - w 1827 r.[8] .
  • 20 murowanych i 405 drewnianych domów oraz 2359 mieszkańców, z tego 951 Żydów - w 1856/57 r.,
  • 25 murowanych i 341 drewnianych domów oraz 3942 mieszkańców, w tym 2342 Żydów w 1886/87 r.
  • 1600 mieszkańców, w tym 965 Żydów, według spisu z r. 1921[9].

Relacja Verdmona z 1902 r. (Leonard de Verdmon Jacques) opisana w wydanej monografii tak mówiła o miejscowości: “... obecnie jest to nędzna, niebrukowana mieścina, głośna z największych w Królestwie (kongresowym) jarmarków na konie; te jarmarki oraz rolnictwo i wyrób kożuchów podtrzymują dobrobyt ludności". W osadzie istnieje cerkiew prawosławna od r. 1882, synagoga murowana, szkoła początkowa, dom schronienia dla starców i urząd gminny.

W latach 1788-90 tutejszym proboszczem (bardziej tytularnym niż faktycznym) był Stanisław Staszic[6].

Wydarzenia historyczne i losowe[edytuj]

W 1648 miasto zostało zniszczone przez Kozaków, w 1656 przez Szwedów. Ponadto w wieku XVII, oprócz wyżej wymienionych dat, pożary, wojny i epidemie miały miejsce w następujących latach:

  • Pożary miasta miały miejsce w 1668, 1689, 1698 i 1699 r.
  • Działania wojenne spowodowały zniszczenia w 1612, 1648, 1653, 1657, 1672, 1690 r.
  • Epidemie (zarazy morowe) wybuchły w 1626, 1653, 1656 i 1658 r.

W 1859 uległo wielkiemu pożarowi, który strawił większość drewnianych zabudowań. Kolejne zniszczenia przyniosły działania I wojny światowej.

Zabytki[edytuj]

  • Kościół pw. św. Dominika
  • Rynek turobiński o wymiarach 100 × 110 m
  • Kaplica pw. św. Marka
  • Gródki - zbiorowa mogiła mieszkańców wsi zabitych przez hitlerowców 1 lipca 1942
  • Synagoga i dom modlitwy dla kobiet

Turystyka[edytuj]

Szlaki turystyczne[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Bank danych lokalnych GUS. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-07-16].
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-07-16].
  3. TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 23.04.2015].
  4. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części. „Dziennik Ustaw”. Nr 29, poz. 200, s. 1867, 2013-02-15. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 23.04.2015]. 
  5. Kazimierz Rymut: Nazwy miast Polski. Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo, s. 251.
  6. a b c Słownik historyczny województwa Zamojskiego. [dostęp 2015-07-16].
  7. Marian Kozaczka, Ordynacje rodowe na ziemiach polskich do 1918 r., w: Rocznik Tarnowski 1991/1992, s. 64.
  8. Tabela. Tabela miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożone w biurze Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji, t. I-II, W. 1827.. „Centralna Biblioteka Statystyczna”. A-Ł (Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego), s. 288, 1827. Warszawa. 
  9. Spis 1921. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom IV,Województwo lubelskie, Warszawa 1924.. . [dostęp 2015-07-17]. 

Bibliografia[edytuj]

  • Roman Tokarczyk, "Turobin Dzieje Miejscowości" (monografia), Morpol, Lublin 2002

Linki zewnętrzne[edytuj]