Przejdź do zawartości

Janów Podlaski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.
Janów Podlaski
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Pałac biskupi w Janowie Podlaskim
Herb
Herb
Państwo

 Polska

Województwo

 lubelskie

Powiat

bialski

Gmina

Janów Podlaski

Data założenia

przed 1423

Prawa miejskie

1465–1870, 1919–1940, 1944–1946, od 2026

Burmistrz

Karol Michałowski

Powierzchnia

4,0286 km²

Populacja (2021)
• liczba ludności
• gęstość


2659[1][2]
660,1 os./km²

Strefa numeracyjna

83

Kod pocztowy

21-505[3]

Tablice rejestracyjne

LBI

Położenie na mapie gminy Janów Podlaski
Mapa konturowa gminy Janów Podlaski, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Janów Podlaski”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po prawej znajduje się punkt z opisem „Janów Podlaski”
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa konturowa województwa lubelskiego, blisko górnej krawiędzi nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Janów Podlaski”
Położenie na mapie powiatu bialskiego
Mapa konturowa powiatu bialskiego, u góry znajduje się punkt z opisem „Janów Podlaski”
Ziemia52°11′44″N 23°12′38″E/52,195556 23,210556[4]
TERC (TERYT)

0601054[5]

SIMC

0012960[5]

Urząd miejski
ul. Bialska 6a
21-505 Janów Podlaski
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
BIP
Janów w 1916 r.
Kolegiata pw. św. Trójcy
Dom Ryttów w Janowie
Pałac biskupi od frontu
Grota Naruszewicza
Dawny budynek seminarium duchownego w Janowie Podlaskim, obecnie Zespół Szkół im. A. Naruszewicza
Rzeźba „Galopujące konie” na miejscowym rynku
Stadnina Koni Janów Podlaski – Stajnia Zegarowa
Koń wyhodowany w Janowie Podlaskim

Janów Podlaski (hist. Janów[6] i Janów Biskupi[7]) – miasto w Polsce położone w województwie lubelskim, w powiecie bialskim, w gminie Janów Podlaski[5][8].

Leży nad Krzywką[6], na obszarze Niziny Południowopodlaskiej[9], kilka kilometrów na południe od Bugu, na którym przebiega granica z Białorusią. Przez Janów Podlaski wiedzie droga wojewódzka nr 698.

Jest siedzibą gminy Janów Podlaski, a także rzymskokatolickiego dekanatu Janów Podlaski i parafii Trójcy Świętej. Prawa miejskie w latach 1465–1870, 1919–1940, 1944–1946[10] i od 2026[11].

Pod względem historycznym Janów Podlaski leży na Polesiu, w dawnej ziemi brzeskiej[12][13].

Janów słynie z hodowli koni czystej krwi arabskiej prowadzonej przez Stadninę Koni Janów Podlaski, najstarszą, założoną w 1817, państwową stadninę koni[14][15].

Według Narodowego Spisu Powszechnego z roku 2011 liczył 2720 mieszkańców[16]; według spisu w 2021 roku liczba ta zmalała do 2659[1][2].

Historia administracyjna

[edytuj | edytuj kod]

Janów uzyskał lokację miejską w 1465 roku[17]. Jako prywatne miasto duchowne należał w końcu XVIII wieku do powiatu brzeskolitewskiego w województwie brzeskolitewskim[18].

Pod zaborem rosyjskim, od 1867 w guberni siedleckiej i powiecie konstantynowskim z siedzibą w Janowie. Tam został zdegradowany do rangi osady 1 stycznia?/13 stycznia 1870, która utworzyła odrębną, jednoosadową gminę Janów[19]. W 1912 roku gmina weszła w skład nowo utworzonej guberni chełmskiej[20].

Po I wojnie światowej, Janów zaliczono ponownie do rzędu miast 22 października 1919[21][22]. W latach międzywojennych należał do województwa lubelskiego i liczył w 1931 roku 3,900 mieszkańców[23]. 1 kwietnia 1932 Janów utracił status miasta powiatowego wraz ze zniesieniem powiatu konstantynowskiego, zostając włączony do powiatu bialskiego[24].

W związku z ponownym odebraniem praw miejskich Janowowi w 1940 roku przez okupantów powstała wiejska gmina Janów Podlaski z obszaru zniesionego miasta Janów oraz dotychczasowej gminy Pawłów[25]. W sierpniu 1944 uchylono podział administracyjny wprowadzony przez okupanta[26], przez co Janów tymczasowo odzyskał status miasta; w 1946 roku liczył 2450 mieszkańców[27]. Późniejsze publikacje, począwszy od 1947, Janowa do miast już nie zaliczają, a Janów jest ponownie wymieniany jako wieś w gminie Janów Podlaski w województwie lubelskim[25][28].

Po zniesieniu gmin i utworzeniu gromad jesienią 1954, Janów został siedzibą władz gromady Janów Podlaski[29], gdzie pozostał do końca 1972 roku[30].

W związku z kolejną reformą gminną z początkiem 1973 roku, Janów Podlaski stał się ponownie siedzibą reaktywowanej gminy Janów Podlaski, w powiecie bialskim w województwie lubelskim; został wtedy podzielony na trzy sołectwa[31]. W latach 1975–1998 Janów administracyjnie należał do województwa bialskopodlaskiego[32]. 1 stycznia 2026 po raz trzeci Janów Podlaski odzyskał status miasta – zbiegiem okoliczności wraz z innym Janowem[11] – w województwie śląskim (w Polsce jest jeszcze jeden Janów – Janów Lubelski).

Do 2025 częścią Janowa Podlaskiego był Zaborek. Wraz z odzyskaniem statusu miasta przez Janów Podlaski 1 stycznia 2026 i określeniem granic miasta[33] Zaborek nie wszedł w skład miasta, stając się częścią wsi Klonownica Mała[5].

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Najwcześniejsze historyczne wzmianki o Janowie Podlaskim pochodzą z 1423 roku, gdy litewski Książę Witold darował wieś Porchów[34] łuckiemu kościołowi katedralnemu. W 1465 Porchów uzyskał prawa miejskie chełmińskie i od imienia ówczesnego biskupa Jana Łosowicza przyjął nazwę Janów Biskupi. Otrzymał herb z wizerunkiem hostii i kielicha. Położenie Janowa przy szlaku handlowym na trasie Kraków – Wilno, sprzyjało rozwojowi miasta. W roku 1570 miasto liczyło 500 domów, 5 tys. ludzi, cechy kuśnierzy, szewców, zdunów, stolarzy. Biskupi łuccy posiadali w Janowie dwa kościoły, zamek obronny i okoliczne grunty. W roku 1656, w czasie najazdu szwedzkiego warowna rezydencja i świątynie legły w gruzach. Siedziba biskupów nadawała się jedynie do rozbiórki. Dopiero w latach 1770–1780 z inicjatywy biskupa Feliksa Pawła Turskiego w miejscu byłej rezydencji wybudowano późnobarokowy pałac z dwoma pawilonami przy dziedzińcu i otoczono go parkiem w stylu angielskim.

Oprócz pałacu biskupiego zachował się barokowy budynek kościoła pod wezwaniem św. Trójcy wzniesiony w latach 1714–1735, w 1741 roku podniesiony do godności kolegiaty (katedra w latach 1818–1867 i 1918–1924). Ma on dwuwieżową fasadę i trójnawowe wnętrze. W wystroju wnętrza zwraca uwagę dwanaście ośmiobocznych płócien ze szkoły Franciszka Smuglewicza. Obok kolegiaty znajdują się budynki dawnego seminarium duchownego (1685–1939), użytkowane obecnie przez oświatę. W bliskim pierwotnemu kształcie uchowała się dzwonnica z 1745 roku. Z dawnej zabudowy miejskiej Janowa pozostał dom Ryttów z 1793 roku.

Z Janowem związana jest postać biskupa Adama Naruszewicza, poety, dziejopisarza i targowiczanina, który spędził w nim ostatnie lata życia. Mieszkał w pałacu biskupim, w pawilonie wschodnim od 1788 roku do śmierci w roku 1796. Z jego imieniem wiąże się grota na końcu alei lipowej z 1790 roku w kształcie walca z kopułą z kamienia. Tradycja podlaska mówi, że w Janowie pisał tezy Konstytucji 3 Maja. Został pochowany w krypcie kolegiaty św. Trójcy. W świątyni jest pomnik Naruszewicza, wykonany z białego marmuru w Rzymie, w roku 1861 przez T. O. Sosnowskiego.

W roku 1818 utworzono diecezję janowską, a Janów stał się siedzibą jej biskupów. Po upadku powstania styczniowego w 1864 roku, w którym mieszkańcy wzięli licznie udział, władze zaborcze skasowały diecezję (1867). Przyczyną była także obawa przed oddziaływaniem i pomocą katolików dla unitów. W 1874 prześladowania unitów poprzedzające likwidację unickiej diecezji chełmskiej dotknęły również unitów janowskich – około stu zostało uwięzionych. Brak połączeń kolejowych oraz przemysłu pod koniec XIX wieku i początku wieku XX zdecydował o zahamowaniu rozwoju miasta. W latach 1918–1932 Janów był siedzibą powiatu konstantynowskiego, ale nie wpłynęło to na ożywienie gospodarcze.

W czasie II wojny światowej zginęła znaczna liczba mieszkańców, głównie Żydów. W roku 1944 Janów liczył 2 tys. mieszkańców (połowa stanu z 1939 roku). Podczas II wojny światowej (1940[35]) stracił prawa miejskie[35]. W sierpniu 1944 uchylono podział administracyjny wprowadzony przez okupanta[36], przez co Janów tymczasowo odzyskał status miasta (posiadał taki jeszcze 28 czerwca 1946)[37]. Późniejsze publikacje (od 1947) Janowa jako miasta nie wymieniają[35][38] (wieś w gminie Janów Podlaski). 1 stycznia 2026 odzyskał prawa miejskie[11].

Prawa miejskie

[edytuj | edytuj kod]

Janów Podlaski miał już prawa miejskie w latach 1465[39]–1870[40], 1919[41]–1940[42] i 1944[36]–1946[35][37][38]:

  • 1465 – uzyskanie praw miejskich po raz pierwszy – miasto lokowano na terenie wsi Porchów; w wieku XIX miasto było nazywane równolegle Janowem Biskupim lub Janowem Podlaskim[43]
  • 1869 – utrata praw miejskich w wyniku ukazu carskiego[44]
  • 1919 – odzyskanie praw miejskich w niepodległej Polsce
  • 1940 – podczas okupacji niemieckiej prawa miejskie zniesiono zmieniając podział administracyjny
  • 1944 – przywrócenie staus quo sprzed wojny
  • 14 lutego 1946 – ponownie wieś[35]
  • 1 stycznia 2026 – kolejne odzyskanie praw miejskich

Stadnina Koni w Janowie Podlaskim

[edytuj | edytuj kod]
 Osobny artykuł: Stadnina Koni Janów Podlaski.

Zabytki

[edytuj | edytuj kod]
  • pałac barokowy biskupów łuckich z 1770 na miejscu zamku z XV wieku rozbudowanego w 1520 i dworu z XVII wieku:
  • kościół pw. św. Trójcy z lat 1714–1735, barokowy:
    • barokowa dzwonnica murowana z roku 1745
    • gmach Seminarium z połowy XVIII w., obecnie Zespół Szkół
    • ogrodzenie
  • kościół pw. św. Jana Chrzciciela w stylu klasycystycznym z lat 1790–1801:
    • dzwonnica w stylu bizantyjskim z 1874
    • plebania z końca XIX w.
  • kaplica cmentarna św. Rocha z II połowy XIX w. na cmentarzu katolickim, dawniej unickim i wielowyznaniowym
  • stacja benzynowa z 1928, jedna z najstarszych w Polsce – zachowały się m.in. ręczne dystrybutory paliw Temper Extakt z roku 1928
  • założenie parkowe Wygoda – I połowa XIX w. – i zespół stajni projektu Henryka Marconiego:
    • stajnia Czołowa z 1885
    • stajnia Zegarowa z 1841
    • stajnia Woroncowska z 1885
    • stajnia Wyścigowa z 1848
    • brama wjazdowa z ok. 1840

Sport

[edytuj | edytuj kod]

W Janowie działa powstały w 1989 roku klub piłkarski GKS Janowia Janów Podlaski.

Turystyka

[edytuj | edytuj kod]
  • szlak turystyczny czerwony Nadbużański szlak rowerowy.
  • 16 lipca 2016 oficjalnie otwarto hotel „Zamek” mieszczący się w dawnym pałacu biskupim. Inwestorem jest Grupa Arche. 4-gwiazdkowy hotel oferuje 199 pokoi oraz gabinety odnowy biologicznej i inne atrakcje[45].
  • 15 lipca 2021 udostępniono przebudowany skwer w centrum miejscowości – powstała fontanna z rzeźbą przedstawiającą galopujące konie, autorstwa miejscowego rzeźbiarza Arkadiusza Markiewicza[46]; uporządkowano okoliczną zieleń, postawiono tablice informacyjne, wybudowano wielofunkcyjny – mający służyć głównie turystom – budynek z toaletami oraz dokonano korekty ustawienia okolicznych pomników[47].

Ludzie związani z Janowem Podlaskim

[edytuj | edytuj kod]
 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Janowem Podlaskim.
 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie urodzeni w Janowie Podlaskim.

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ a b Wieś Janów Podlaski w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2023-01-04], liczba ludności na podstawie danych GUS.
  2. ↑ a b NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych [online], Bank Danych Lokalnych GUS, 19 września 2022 [dostęp 2023-11-28].
  3. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 368 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  4. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 44294.
  5. ↑ a b c d GUS. Wyszukiwarka TERYT.
  6. ↑ a b Janów (46) nad Krzywką, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 420.
  7. ↑ Janów Podlaski w publikacji Nazwy misat Polskich, K. Rymut.
  8. ↑ Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200).
  9. ↑ Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego.
  10. ↑ Spórna, T., Krzysztofik, R., & Dymitrow, M. 2015. Degraded and restituted towns in numbers / Miasta zdegradowane i restytuowane w liczbach, [In] Krzysztofik, R., & Dymitrow, M. (Eds.), Degraded and restituted towns in Poland: Origins, development, problems / Miasta zdegradowane i restytuowane w Polsce. Geneza, rozwój, problemy. Gothenburg: University of Gothenburg, s. 367–368 / 369–422.
  11. ↑ a b c Dz. U. z 2025 r. poz. 1046.
  12. ↑ Anatol Lewicki: Zarys historyi Polski i krajów ruskich z nią połączonych. Wyd. 2. Kraków: 1888, s. 100. [dostęp 2026-01-02]. (pol.).
  13. ↑ Jedna z najsłynniejszych wsi świata stanie się miastem?. radio.lublin.pl, 2025-03-03. [dostęp 2026-01-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2026-01-02)]. (pol.).
  14. ↑ Internetowy System Aktów Prawnych.
  15. ↑ Internetowy System Aktów Prawnych.
  16. ↑ GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
  17. ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 36–37.
  18. ↑ Вялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 106.
  19. ↑ Postanowienie z 12 (24) grudnia 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 461).
  20. ↑ Ustawa o utworzeniu guberni chełmskiej
  21. ↑ M.P. z 1919 r. Nr 234, poz. 0
  22. ↑ Adam Janusz Mielcarek: Podziały terytorialno - administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2008.
  23. ↑ Skorowidz gmin Rzeczypospolitej Polskiej
  24. ↑ Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 33.
  25. ↑ a b Podział administracyjny Rzeczypospolitej Polskiej: Praca zespołowa pod redakcją prof. Stanisława Srokowskiego. Warszawa: Biblioteka Samorządowca Nr 77, 1948.
  26. ↑ Dz. U. z 1944 r. Nr 2, poz. 8
  27. ↑ GUS (1947). Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r., Warszawa: GUS
  28. ↑ Informator adresowy miast i gmin wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Instytut Wydawniczy Kolumna, 1948.
  29. ↑ Uchwała Nr 5 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 5 października 1954 r. w sprawie podziału na nowe gromady powiatu bialskiego; w ramach Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 23 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 5 października 1954 r., dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 3 grudnia 1954 r., Nr. 15, Poz. 64)
  30. ↑ Wykaz miast, osiedli i gromad: stan z dn. 1 I 1971 r., Cz. 1. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny – Biuro Spisów, 1971.
  31. ↑ Uchwała Nr XXI/92/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 5 grudnia 1972 w sprawie utworzenia gmin w województwie lubelskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 20 grudnia 1972, Nr 12, Poz. 239).
  32. ↑ Dz. U. z 1975 r. Nr 16, poz. 91.
  33. ↑ Dz. U. z 2025 r. poz. 1046.
  34. ↑ Porchów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VIII: Perepiatycha – Pożajście, Warszawa 1887, s. 815.
  35. ↑ a b c d e Stanisław Srokowski (red.), Podział administracyjny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1948 (Biblioteka Samorządowca 77).
  36. ↑ a b Dz. U. z 1944 r. Nr 2, poz. 8.
  37. ↑ a b GUS (1947). Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r., Warszawa: GUS.
  38. ↑ a b Informator adresowy miast i gmin wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa: Kolumna, 1948.
  39. ↑ M. Najgrakowski, Miasta Polski do początku XXI wieku. Podstawowe informacje o datach założenia i likwidacji, Warszawa: PAN IGiPZ, 2009.
  40. ↑ Postanowienie z 12 (24) grudnia 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 461).
  41. ↑ M.P. z 1919 r. Nr 234, poz. 0; Niektóre źródła (np. Stanisław Pazyra (red.), Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław – Warszawa – Kraków: Ossolineum, 1965–1967.) podają 1915 jako rok odzyskania praw miejskich, co przypadałoby na wydarzenia okresu wojennego. Oficjalne uznanie za miasto przez administrację polską nastąpiło w 1919 roku.
  42. ↑ Stanisław Srokowski (red.), Podział administracyjny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1948 (Biblioteka Samorządowca 77), s. 81.
  43. ↑ Janów Podlaski w publikacji Nazwy misat Polskich, K. Rymut.
  44. ↑ Podstawa: Postanowienie z 12 (24) grudnia 1869 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 461).
  45. ↑ Uroczyste otwarcie hotelu Zamek Biskupi Janów Podlaski. e-Hotelarz.pl, 2016-07-19. [dostęp 2021-07-22]. (pol.).
  46. ↑ Paulina Chodyka-Łukaszuk: Janów Podlaski: Otwarcie skweru w cieniu krytyki. Słowo Podlasia, 2021-07-20. [dostęp 2021-07-22]. (pol.).
  47. ↑ Aleksandra Bielecka: Pędzą konie po… wodzie. Biała24, 2021-07-15. [dostęp 2021-07-22]. (pol.).

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Miasta województwa lubelskiego
Miasta powiatowe
Miasta powiatów grodzkich
Miasta powiatów ziemskich
Miasta gminne

Herb województwa lubelskiego

Gmina Janów Podlaski
Miasto

Janów Podlaski

wsie
Kolonie
Osady

Powiat bialski
Siedziba powiatu
Miasta
Gminy miejskie
Gminy miejsko-wiejskie
Gminy wiejskie

Herb powiatu bialskiego

Powiat konstantynowski (1867–1932)
Przynależność wojewódzka
Miasta (1867–1932)
Gminy wiejskie (1867–1932)
Legenda
Powiat bialski (1867–1975) (► GG)
Przynależność wojewódzka
Miasta
Gminy wiejskie
(1867–1954 i 1973–75)
Gromady
(1954–72)
Miasta zdegradowane reformą carską z 1869–1870

Legenda: (1) w nawiasach podano okres praw miejskich; (2) wytłuszczono miasta trwale restytuowane; (3) tekstem prostym opisano miasta nierestytuowane, miasta restytuowane przejściowo (ponownie zdegradowane) oraz miasta niesamodzielne, włączone do innych miast (wyjątek: miasta połączone na równych prawach, które wytłuszczono); (4) gwiazdki odnoszą się do terytorialnych zmian administracyjnych: (*) – miasto restytuowane połączone z innym miastem (**) – miasto restytuowane włączone do innego miasta (***) – miasto nierestytuowane włączone do innego miasta (****) – miasto nierestytuowane włączone do innej wsi; (5) (#) – miasto zdegradowane w ramach korekty reformy (w 1883 i 1888); (6) zastosowane nazewnictwo oddaje formy obecne, mogące się różnić od nazw/pisowni historycznych.

Źródła: Ukaz do rządzącego senatu z 1 (13) czerwca 1869, ogłoszony 1 (13 lipca) 1869. Listy miast poddanych do degradacji wydano w 20 postanowieniach między 29 października 1869 a 12 listopada 1870. Weszły one w życie: 13 stycznia 1870, 31 maja 1870, 28 sierpnia 1870, 13 października 1870 oraz 1 lutego 1871 (Stawiski).

Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Janów_Podlaski&oldid=78804710”