Janów Podlaski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł

52°11′45″N 23°12′38″E

- błąd

38 m

WD

52°10'59.9"N, 23°12'0.0"E

- błąd

14 m

Odległość

1654 m

Janów Podlaski
wieś
Ilustracja
Kolegiata pw. św. Trójcy
Państwo

 Polska

Województwo

 lubelskie

Powiat

bialski

Gmina

Janów Podlaski

Liczba ludności (2011)

2720[1][2]

Strefa numeracyjna

83

Kod pocztowy

21-505[3]

Tablice rejestracyjne

LBI

SIMC

0012960

Położenie na mapie gminy Janów Podlaski
Mapa konturowa gminy Janów Podlaski, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Janów Podlaski”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po prawej znajduje się punkt z opisem „Janów Podlaski”
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa konturowa województwa lubelskiego, blisko górnej krawiędzi nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Janów Podlaski”
Położenie na mapie powiatu bialskiego
Mapa konturowa powiatu bialskiego, u góry znajduje się punkt z opisem „Janów Podlaski”
Ziemia52°11′45″N 23°12′38″E/52,195833 23,210556
Strona internetowa
Pałac biskupi po odbudowie
Grota Naruszewicza
Stadnina w Janowie Podlaskim
Koń wyhodowany w Janowie Podlaskim

Janów Podlaski – wieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie bialskim, w gminie Janów Podlaski[4][5]. Siedziba gminy Janów Podlaski, rzymskokatolickiego dekanatu Janów Podlaski i parafii Trójcy Świętej. Dawniej miasto.

Janów Podlaski uzyskał lokację miejską w 1465 roku, zdegradowany w 1869 roku, ponowne nadanie praw miejskich w 1919 roku, degradacja w 1945 roku[6]. Prywatne miasto duchowne w końcu XVIII wieku leżało w powiecie brzeskolitewskim województwa brzeskolitewskiego[7]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim.

Współczesny Janów słynie z hodowli koni czystej krwi arabskiej prowadzonej przez Stadninę Koni Janów Podlaski, najstarszą, założoną w 1817, państwową stadninę koni[8][9].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Wieś leży na obszarze Niziny Południowopodlaskiej[10], kilka kilometrów na południe od Bugu, na którym przebiega granica z Białorusią. Przez Janów Podlaski przebiega droga wojewódzka nr 698.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najwcześniejsze historyczne wzmianki o Janowie Podlaskim pochodzą z 1423 roku, gdy litewski Książę Witold darował wieś Porchów[11] łuckiemu kościołowi katedralnemu. W 1465 Porchów uzyskał prawa miejskie chełmińskie i od imienia ówczesnego biskupa Jana Łosowicza przyjął nazwę Janów Biskupi. Otrzymał herb z wizerunkiem hostii i kielicha. Położenie Janowa przy szlaku handlowym na trasie KrakówWilno, sprzyjało rozwojowi miasta. W roku 1570 miasto liczyło 500 domów, 5 tys. ludzi, cechy kuśnierzy, szewców, zdunów, stolarzy. Biskupi łuccy posiadali w Janowie dwa kościoły, zamek obronny i okoliczne grunty. W roku 1656, w czasie najazdu szwedzkiego warowna rezydencja i świątynie legły w gruzach. Siedziba biskupów nadawała się jedynie do rozbiórki. Dopiero w latach 1770–1780 z inicjatywy biskupa Feliksa Pawła Turskiego w miejscu byłej rezydencji wybudowano późnobarokowy pałac z dwoma pawilonami przy dziedzińcu i otoczono go parkiem w stylu angielskim.

Oprócz pałacu biskupiego zachował się barokowy budynek kościoła pod wezwaniem św. Trójcy wzniesiony w latach 1714–1735, w 1741 roku podniesiony do godności kolegiaty (katedra w latach 1818–1867 i 1918–1924). Ma on dwuwieżową fasadę i trójnawowe wnętrze. W wystroju wnętrza zwraca uwagę dwanaście ośmiobocznych płócien ze szkoły Franciszka Smuglewicza. Obok kolegiaty znajdują się budynki dawnego seminarium duchownego (1685–1939), użytkowane obecnie przez oświatę. W bliskim pierwotnemu kształcie uchowała się dzwonnica z 1745 roku. Z dawnej zabudowy miejskiej Janowa pozostał dom Ryttów z 1793 roku.

Z Janowem związana jest postać biskupa Adama Naruszewicza, poety i dziejopisarza, który spędził w nim ostatnie lata życia. Mieszkał w pałacu biskupim, w pawilonie wschodnim od 1788 roku do śmierci w roku 1796. Z jego imieniem wiąże się grota na końcu alei lipowej z 1790 roku w kształcie walca z kopułą z kamienia. Tradycja podlaska mówi, że w Janowie pisał tezy Konstytucji 3 Maja. Został pochowany w krypcie kolegiaty św. Trójcy. W świątyni jest pomnik Naruszewicza, wykonany z białego marmuru w Rzymie, w roku 1861 przez T. O. Sosnowskiego.

W roku 1818 utworzono diecezję janowską, a Janów stał się siedzibą jej biskupów. Po upadku powstania styczniowego w 1864 roku, w którym mieszkańcy wzięli licznie udział, władze zaborcze skasowały diecezję (1867). Przyczyną była także obawa przed oddziaływaniem i pomocą katolików dla unitów. W 1874 prześladowania unitów poprzedzające likwidację unickiej diecezji chełmskiej dotknęły również unitów janowskich – około stu zostało uwięzionych. Brak połączeń kolejowych oraz przemysłu pod koniec XIX wieku i początku wieku XX zdecydował o zahamowaniu rozwoju miasta. W latach 1918–1932 Janów był siedzibą powiatu konstantynowskiego, ale nie wpłynęło to na ożywienie gospodarcze.

W czasie II wojny światowej zginęła znaczna liczba mieszkańców, głównie Żydów. W roku 1944 Janów liczył 2 tys. mieszkańców (połowa stanu z 1939 roku). Podczas II wojny światowej (1940[12]) stracił prawa miejskie[12]. W sierpniu 1944 uchylono podział administracyjny wprowadzony przez okupanta[13], przez co Janów tymczasowo odzyskał status miasta (posiadał taki jeszcze 28 czerwca 1946)[14]. Późniejsze publikacje (od 1947) Janowa jako miasta nie wymieniają[12][15] (wieś w gminie Janów Podlaski).

Prawa miejskie[edytuj | edytuj kod]

Janów miał prawa miejskie w latach 1465[16]–1870[17], 1919[18]–1940[19] i 1944[13]–1946[12][14][15].

  • Prawa miejskie uzyskał po raz pierwszy w roku 1465. Miasto lokowano na terenie wsi Porchów. W wieku XIX nazywane równolegle Janowem Biskupim lub Janowem Podlaskim[20]. Obie te nazwy funkcjonowały równolegle.
  • Utrata praw miejskich w roku 1869[21].
  • Odzyskanie praw miejskich w roku 1919.
  • W roku 1940, za okupacji niemieckiej prawa miejskie zniesiono, zmieniając podział administracyjny.
  • W latach 1944–1946 Janów ponownie miał status miasta (po 14 lutego 1946 ponownie wieś)[12].

Stadnina Koni w Janowie Podlaskim[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Stadnina Koni Janów Podlaski.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • pałac barokowy biskupów łuckich z 1770 r. na miejscu zamku z XV wieku rozbudowanego w 1520 roku i dworu z XVII wieku.
    • ślady obwarowań bastionowych
    • grota biskupa Adama Naruszewicza z 1796 r.
    • park krajobrazowy
  • kościół św. Trójcy z lat 1714–1735, barokowy
    • dzwonnica murowana z 1745 r., barokowa
    • gmach Seminarium z połowy XVIII w. – obecnie Zespół Szkół
    • ogrodzenie
  • kościół św. Jana Chrzciciela w stylu klasycystycznym z lat 1790–1801
    • dzwonnica w stylu bizantyjskim z 1874 r.
    • plebania z końca XIX w.
  • kaplica cmentarna św. Rocha z II połowy XIX w. na cmentarzu katolickim, dawniej unickim i wielowyznaniowym
  • Stacja benzynowa z 1928 roku
  • Założenie parkowe Wygoda I połowa XIX w. i zespół stajni projektu Henryka Marconiego
    • stajnia Czołowa z 1885 r.
    • stajnia Zegarowa z 1841 r.
    • stajnia Woroncowska z 1885 r.
    • stajnia Wyścigowa z 1848 r.
    • brama wjazdowa z ok. 1840 r.

W Janowie przy Starym Rynku zachowała się stacja benzynowa z 1928 roku, jedna z najstarszych w Polsce. Zachowały się m.in. ręczne dystrybutory paliw «Temper Extakt» z 1928 roku.

Sport[edytuj | edytuj kod]

W Janowie działa powstały w 1989 roku klub piłkarski GKS Janowia Janów Podlaski.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Wieś Janów Podlaski w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2018-06-12] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. GUS: Ludność – struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-06-12].
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 368 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  4. GUS. Wyszukiwarka TERYT
  5. Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  6. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 36–37.
  7. Вялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 106.
  8. Internetowy System Aktów Prawnych.
  9. Internetowy System Aktów Prawnych.
  10. Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego.
  11. Porchów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VIII: Perepiatycha – Pożajście, Warszawa 1887, s. 815.
  12. a b c d e Stanisław Srokowski (red.), Podział administracyjny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1948 (Biblioteka Samorządowca 77).
  13. a b Dz. U. z 1944 r. Nr 2, poz. 8.
  14. a b GUS (1947). Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r., Warszawa: GUS.
  15. a b Informator adresowy miast i gmin wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa: Kolumna, 1948.
  16. M. Najgrakowski, Miasta Polski do początku XXI wieku. Podstawowe informacje o datach założenia i likwidacji, Warszawa: PAN IGiPZ, 2009.
  17. Postanowienie z 12 (24) grudnia 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 461).
  18. M.P. z 1919 r. Nr 234, poz. 0; Niektóre źródła (np. Stanisław Pazyra (red.), Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław – Warszawa – Kraków: Ossolineum, 1965–1967.) podają 1915 jako rok odzyskania praw miejskich, co przypadałoby na wydarzenia okresu wojennego. Oficjalne uznanie za miasto przez administrację polską nastąpiło w 1919 roku.
  19. Stanisław Srokowski (red.), Podział administracyjny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1948 (Biblioteka Samorządowca 77), s. 81.
  20. Janów Podlaski w publikacji Nazwy misat Polskich, K. Rymut.
  21. Podstawa: Postanowienie z 12 (24) grudnia 1869 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 461)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]