Tyszowce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Tyszowce (ujednoznacznienie).
Tyszowce
Herb
Herb Tyszowiec
Państwo  Polska
Województwo  lubelskie
Powiat tomaszowski
Gmina Tyszowce
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1419-1870, od 2000
Burmistrz Mariusz Zając
Powierzchnia 18,52 km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

2122[1]
114,6 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 84
Kod pocztowy 22-630
Tablice rejestracyjne LTM
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Tyszowce
Tyszowce
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Tyszowce
Tyszowce
Ziemia50°37′06″N 23°42′35″E/50,618333 23,709722
TERC
(TERYT)
3060818124
Urząd miejski
ul. 3 Maja 8
22-630 Tyszowce
Strona internetowa
BIP

Tyszowce (ukr. Тишовці) – miasto w województwie lubelskim, w powiecie tomaszowskim, położone nad rzeką Huczwą, na obszarze Grzędy Sokalskiej. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Tyszowce.

Pod koniec 2010 r. miasto miało 2123 mieszkańców[2].

Ośrodek usługowy dla rolnictwa. Przez miasto przebiega droga wojewódzka nr 850 (HrubieszówTomaszów Lubelski).

Miasto królewskie lokowane w 1419 roku położone było w XVI wieku w województwie bełskim[3].

Położenie[edytuj]

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 18,52 km²[4].

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. zamojskiego.

Historia[edytuj]

Rzeka Huczwa w Tyszowcach

Początki Tyszowiec nie są dokładnie znane, należy jednak sądzić, że są tak stare jak grodów Ziemi Czerwieńskiej. Warunki naturalne, jakie panowały na tych terenach w przeszłości sprzyjały powstaniu miasteczka. Sąsiedztwo rozległego stawu, położenie w ramionach Huczwy oraz bagniste łąki dookoła, stanowiły solidną osłonę przed wrogimi wojskami pustoszącymi niejednokrotnie w tym okresie tereny Polski Piastowskiej. Jedyną pamiątką, jaka zachowała się z tamtych czasów jest obecnie tzw. zamczysko, czyli wzniesienie w północnej części miasta, na którym według przekazów stała strażnica. Dziś widoczny w tym miejscu nasyp ziemny, jest jedynym pozostałym po niej śladem[5].

Po zniszczeniu grodu Czerwień przez wojska tatarskie, znaczenie niewielkiego grodu nad Huczwą zaczęło wzrastać. Już w XV wieku Tyszowce miały rangę książęcego miasta. Prawo magdeburskie nadał Tyszowcom książę Ziemowit IV a potwierdził w roku 1453 książę bełski Władysław I. Wraz z włączeniem księstwa do Korony w 1462 roku, Tyszowce zyskały miano miasta królewskiego, utworzono tu także starostwo niegrodowe, w którego skład obok miasta weszły także cztery wsie: Klątwy, Perespa, Przewale i Mikulin[6].

W roku 1500 miasto zostało niemal doszczętnie zniszczone w wyniku najazdu tatarskiego. W związku z tym, zostało w 1502 roku zwolnione od podatków na okres 10 lat. W kilka lat później Tyszowce przeżyły kolejny najazd tatarski, przynoszący nie mniejsze spustoszenia od poprzedniego. Dlatego w roku 1518, król Zygmunt Stary ponownie zdecydował się uwolnić tyszowian na 8 lat od podatków.

Wzrost znaczenia Tyszowiec spowodował, że miasto musiało mieć reprezentacyjny obiekt, gdzie mogliby się zatrzymywać władcy. Prawdopodobnie z tego też powodu, w XVI wieku w Tyszowcach powstał zamek starościański, wymieniony w lustracji z 1564 roku oraz wzmiance z 1611 roku[7]. Najpewniej był to, jak całe ówczesne miasto, obiekt drewniany. Usytuowany był w miejscu oddzielonym od miasta, najbardziej eksponowanym, gdzie obecnie mieszczą się sklepy oraz dom nauczyciela. Opis z 1564 roku, zawiera także ciekawą informację dotyczącą istnienia obwałowań ziemnych wokół miasta, wzmocnionych drewnianym parkanem, z trzema bramami: Lubelską, Sokalską i Lwowską. Fortyfikacje zostały częściowo zniszczone podczas wojen w połowie XVII wieku, na pozostałej części obwałowań postawiono w późniejszym okresie budynki mieszkalne oraz cerkiew.

W Tyszowcach oprócz ludności polskiej i ruskiej duża grupę stanowili także Żydzi. Głównym zajęciem tyszowieckich Żydów był handel i rzemiosło, sporadycznie także uprawa roli. W 1538 roku w mieście było co prawda tylko 21 rodzin żydowskich, jednak po nadaniu im szerokich przywilejów przez króla Zygmunta Augusta w roku 1567, nastąpił szybki wzrost ich liczby. Według danych z roku 1571 całe miasto wraz z przedmieściami Zamłyniem i Dębiną składało się z 218 domów, z czego 31 żydowskich. W tym czasie istniała również w mieście synagoga. Przypuszczać należy, że obok znajdował się także cmentarz żydowski, który zastąpiono na przełomie XIX i XX wieku nowym. Użytkowano go do roku 1942, kiedy to został zniszczony przez Niemców. Dopiero w 1988 r. z inicjatywy Dawida Laksa i Abrahama Borga oraz mieszkańców Tyszowiec, cmentarz odrestaurowano[8].

Druga połowa XVI wieku, przyniosła szybki rozwój miasta. Obok szybko wzrastającej liczby ludności, nastąpił również szybki rozwój rzemiosła. W 1563 roku wzmiankowano o istnieniu w mieście cechu szewskiego, w 1578 roku powstał cech kuśnierski, a od roku 1610 notowano istnienie cechów kowalskiego i tkackiego. Lustracja z 1578 roku wymienia ogółem 53 rzemieślników w mieście, wykonujących w sumie 18 różnych rodzajów rzemiosła. Wiodącą rolę odgrywał oczywiście tyszowiecki cech szewski, najliczniejszy i najbardziej znany, wykonujący sławne w całym kraju buty tyszowiaki. Pierwsza połowa XVII wieku przyniosła regres gospodarczy miasta, wynikający z wielokrotnych najazdów Tatarów i pożarów. Wiele zniszczeń pozostawił także najazd wojsk Chmielnickiego, podczas którego staw miejski został przekopany a woda z niego spuszczona. Złupiony i spalony zostały także kościół parafialny. Rok 1649 przyniósł Tyszowcom kolejne zniszczenia, powstałe podczas przemarszu wojsk koronnych przez miasto na odsiecz Zbarażowi. Połowa lat 50-tych XVII wieku to następujące po sobie kolejne przemarsze wojsk, najpierw kozackich, a następnie rosyjskich i kolejne zniszczenia miasta.

Trwałe miejsce w historii i rozgłos Tyszowcom przyniosła, zawiązana tu 29 grudnia 1655 roku konfederacja przeciwko królowi szwedzkiemu Karolowi Gustawowi, nazwana później Konfederacją Tyszowiecką. Postawiła ona sobie za cel podjęcie walki ze Szwedami i powrót wojska do prawowitego monarchy Jana Kazimierza. Akt konfederacji wzywał do broni także osoby stanu niższego niż szlachecki. Inicjatorami jej zawiązania byli hetmani koronni Stanisław Potocki i Stanisław Lanckoroński. Pod aktem konfederacji podpisali się także senatorowie, wojskowi, pułkownicy oraz tutejsza szlachta[9].

Na mocy królewskiego zezwolenia z 1767 roku podkomorzy koronny Kazimierz Poniatowski przekazał swoje prawa do starostwa tyszowieckiego Janowi Mierowi. Ten zaś w roku 1768, zamienił je z rządem Rzeczypospolitej za posiadłość w województwie kijowskim, stając się właścicielem miasta. Od tego czasu Tyszowce stały się miastem prywatnym i jako takie przeszły w 1772 roku pod zabór austriacki. W tym czasie w mieście mieszkało ponad 200 rodzin chrześcijańskich i 80 żydowskich. Liczba ludności wynosiła około 1800. W roku 1787 Tyszowce wraz z przyległymi wsiami Przewale, Mikulin i Klątwy, wykupił Franciszek Głogowski[10].

Kamienica w centrum Tyszowiec

Rok 1803 przyniósł miastu pożar, podczas którego spłonął m.in. kościół. W 10 lat później oddziały kozackie ograbiły i w dużej części zniszczyły miasto. W 1815 roku w wyniku zorganizowania loterii rządowej, Tyszowce przeszły w ręce Antoniego Frankla. Później miasto, na krótko było w posiadaniu hrabiego Parysa, a następnie hrabiego Józefa Schwartza-Speka. Od 1818 roku Tyszowce były w rękach Głogowskich. W tym właśnie roku prawa do miasta, zamieszkiwanego wówczas przez prawie 2 tysiące osób, nabył Jan Nepomucen Głogowski. W 1835 roku Tyszowce kupił jego syn Alojzy Gonzaga Głogowski, by w 1846 roku wydzierżawić je na 12 lat Józefowi Dobrzelewskiemu. Liczba ludności miasta zaczęła wówczas szybko rosnąć, by w roku 1847 osiągnąć liczbę 2922 osób. Interesującym jest fakt, że katolikami było wówczas zaledwie 740 osób. Pozostałą część stanowili unici w liczbie 1048 oraz Żydzi – 1134 osoby. W 1858 roku, po śmierci Alojzego Głogowskiego, miasto stało się własnością jego żony Anastazji. Za jej kadencji, w 1869 roku, Tyszowce pozbawione zostały przez władze carskie praw miejskich, stając się osadą z siedzibą gminy. 18 maja 1863 roku Tyszowce zostały zajęte przez zgrupowanie powstańcze mjr. Jana Żalplachty Zapałowicza. Miejscowa ludność przyjęła powstańców z entuzjazmem, wielu zaciągnęło się do partii Zapałowicza. W godzinach popołudniowych doszło na błoniach pod Tyszowcami do boju powstańczych sił z rosyjską kolumną wojskową przybyłą od strony Tomaszowa. Powstańcy odparli siły wroga po czym wycofali się w okoliczne lasy[11] . W roku 1877 dobra tyszowieckie składające się z osady Tyszowce oraz wsi Klątwy, Mikulin, Podbór i Przewale, zakupił za 160 tysięcy rubli, syn Alojzego – Józef Głogowski. W 1906 roku cały majątek odziedziczyli i podzielili między siebie jego synowie, Tadeusz i Józef[12]. W latach 1890-1893 w Tyszowcach wzniesiono nową cerkiew prawosławną[13], rozebraną w 1958. W 1907 roku kolejny, z wielu w historii Tyszowiec pożarów, strawił prawie całą osadę. W tym czasie, odnotowano największą znaną liczbę ludności, w 1910 roku wynoszącą 7620 osób. Poważne straty przyniosła Tyszowcom także I wojna światowa, podczas której mocno ucierpiał kościół.

W okresie międzywojennym osada zaczęła się podnosić po zniszczeniach wojny. Wiele obiektów odbudowano, powstało kino oraz młyn parowy, a z funduszy publicznych również szkoła siedmioklasowa. Spis z 1921 roku wykazał, że osada liczyła wówczas 4420 osób, z czego 1592 Polaków, 177 Ukraińców i aż 2451 Żydów. W nocy z 27 na 28 sierpnia i 2 września 1920 roku doszło w mieście do pogromów antyżydowskich. Zamordowano 15 i raniono 75 Żydów. Zgwałcono kilkadziesiąt kobiet. Czynów tych dokonały oddziały rosyjskiego i białoruskiego gen. Bułak - Bałachowicza[14], walczące po stronie polskiej. W roku 1939 zarządzeniem ministra sprawiedliwości utworzony został w Tyszowcach karny obóz pracy dla 600 więźniów, którzy pracowali przy regulacji Huczwy.

II wojna światowa przyniosła w Tyszowcach wiele zniszczeń, podczas działań wojennych spłonęło wiele budynków, osada została zniszczona w 60%. W kwietnia 1942 roku doszło do masowej egzekucji. Oddziały SS, gestapo i policja niemiecka rozstrzelały tu około 1000 Żydów. W okresie okupacji hitlerowskiej powstał w osadzie pluton Armii Krajowej, wchodzący w skład 21 kompanii Obwodu Tomaszowskiego AK. W 1944 Tyszowce zostały upaństwowione. W tym też roku uruchomiono tu pierwsze gimnazjum na Lubelszczyźnie. W 1956 roku pożar strawił część Tyszowiec, w których wówczas mieszkało zaledwie 950 osób[15].

Od 1 stycznia 2000 r. Tyszowce stały się znowu miastem.

Ciekawostki[edytuj]

Tyszowce były przez wiele lat stolica polskiego szewstwa. W przeszłości szyto tu skórzane buty „tyszowiaki” które sięgały powyżej kolan. Takie buty były uniwersalne, gdyż każdy pasował na obie nogi: nie trzeba było więc zastanawiać się, który jest prawy, a który lewy. Do tego były wyjątkowo solidne i długo służyły właścicielowi. W 1410r. Władysław Jagiełło zamawiał „tyszowiaki” dla swoich żołnierzy, którzy walczyli z Krzyżakami pod Grunwaldem.[potrzebny przypis]

Podczas najazdu Szwedów na Tyszowce w XVII wieku, najeźdźcy nie mogąc sobie poradzić ze zdobyciem miasteczka, podarowali mieszkańcom Tyszowiec 12 ogromnych świec które były wypchane prochem. Mieszkańcy zostali ostrzeżeni przed zasadzką Szwedów i nie zapalili tych świec, dzięki czemu miasto uniknęło potężnych zniszczeń. Na cześć tego zdarzenia świece są wylewane przez mieszkańców Tyszowiec i przetrzymywane w parafialnym kościele. Są wystawiane w najważniejsze święta kościelne i państwowe oraz noszone w procesji Bożego Ciała[16].

Sport[edytuj]

TKS Huczwa Tyszowce[edytuj]

Stadion TKS Huczwa Tyszowce
Stadion TKS Huczwa Tyszowce

Tyszowiecki Klub Sportowy Huczwa Tyszowce to amatorski klub piłkarski, założony w 1948 roku. Obecnie drużyna seniorów gra w grupie zamojskiej klasy okręgowej. Huczwa rozgrywa mecze na Miejskim Stadionie Sportowym im. Stanisława Gomoły w Tyszowcach, o pojemności 900 widzów, znajdującym się przy ul. Partyzantów.

24 kwietnia 1948 r. jest datą powstania Ludowego Zespołu „TYSZOWIANKA”, w późniejszym czasie zmieniono nazwę na LZS „HUCZWA”. Założycielem klubu był Naczelnik Urzędu Pocztowego w Tyszowcach – Roman Wiśniewski.

W 1948 roku drużynę tworzyli: Matukin – bramkarz – Orkiszewski, Kowalik, Sendecki, Żukowski, Szyprowski, Maliski, Łukaszewski I, Łukaszewski II, Przeradzki, Wiśniewski – kapitan zespołu.

Przełomowym okresem w historii „Huczwy” stał się sezon 2009/2010, w którym to zespół osiągnął największy jak do tej pory sukces. Podopieczni Jacka Paszkiewicza po ciężkim sezonie i kilkumiesięcznej pogoni za liderem wywalczyli awans do czwartej ligi.

Sezony[edytuj]

Sezon Liga Poziom Miejsce
1989/90 Klasa A VI 9 Arrow-up.png
1990/91 Klasa A V  ?
1991/92 Klasa okręgowa 6
1992/93 Klasa okręgowa  ?
1993/94 Klasa okręgowa 14 Arrow-down.gif
1994-95 Klasa A VI  ?
1995/96 Klasa A  ?
1996/97 Klasa A 10
1997/98 Klasa A 7
1998/99 Klasa A 8
1999/00 Klasa A 15
2000/01 Klasa A grupa II 11
2001/02 Klasa A grupa II 6
2002/03 Klasa A grupa II 3
2003/04 Klasa A grupa II 11
2004/05 Klasa A grupa II 9
2005/06 Klasa A grupa II 2 Arrow-up.png
2006/07 Klasa okręgowa V 7
2007/08 Klasa okręgowa 4
2008/09 Klasa okręgowa VI 2
2009/10 Klasa okręgowa 1 Arrow-up.png
2010/11 IV liga (grupa lubelska) V 7
2011/12 IV liga (grupa lubelska) 13
2012/13 IV liga (grupa lubelska) 12 Arrow-down.gif *
2013/14 Klasa okręgowa VI 4
2014/15 Klasa okręgowa 7
2015/16 Klasa okręgowa 5
2016/17 Klasa okręgowa 2
2017/18 Klasa okręgowa  ?

 * - nie otrzymała licencji na grę w IV lidze w sezonie 2013/14 i została zdegradowana do klasy okręgowej.

MKS Pogoń Tyszowce[edytuj]

Współpraca międzynarodowa[edytuj]

Miasta i gminy partnerskie: Ukraina Sokal[potrzebny przypis]

Atrakcje turystyczne[edytuj]

Demografia[edytuj]

  • Piramida wieku mieszkańców Tyszowiec w 2014 roku[1].


Piramida wieku Tyszowce.png

Zabytki[edytuj]

Według rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa[17] na listę zabytków wpisane są obiekty:

  • zespół kościoła par., 2 poł. XIX, nr rej.: A/492 z 9.07.1990:
    • kościół pw. sw. Leonarda i Świętej Trójcy, 1865-1870
    • dzwonnica, 1907
    • kaplica
    • cmentarz kościelny
  • cmentarz rzym.-kat., pocz. XIX, nr rej.: A/464 z 28.03.1989
Zabytki i atrakcje turystyczne w Tyszowcach
Pomnik żydów zamordowanych przez hitlerowców
Kościół parafialny pw. św. Leonarda
Cmentarz rzymskokatolicki, dawniej także greckokatolicki i prawosławny
Pomnik konfederatów tyszowieckich na rynku
Pomnik walczących o wolność na placu Kołszuta
Miejsce zawiązania konfederacji tyszowieckiej
Dzwonnica przy kościele pw. św. Leonarda

Ludzie związani z Tyszowcami[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Tyszowce, w oparciu o dane GUS.
  2. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.
  3. Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 174.
  4. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-08-10. ISSN 1505-5507.
  5. H. Matławska: Imię miasta, „Zamojski Kwartalnik Kulturalny” 2003 nr 1-2, s. 25.
  6. J. Górak: Miasta i miasteczka Zamojszczyzny, Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, Zamość 1990, s. 97.
  7. J. Studziński: Tyszowce woj. Zamojskie. Studium historyczno-urbanistyczne, Pracownie Konserwacji Zabytków, Lublin 1988, s. 19.
  8. Ibidem: s. 23-27.
  9. Ibidem: s. 21.
  10. T. Sienkiel, M. Mydlak, B. Furmańczuk: Liceum Ogólnokształcące im. Hetmana Stefana Czarniekiego w Tyszowcach: jubileusz 50-lecia szkoły, Tyszowce 1994, s. 10.
  11. dr Mariusz Patelski: Lwowianie pod Tyszowcami – maj 1863 r. Zapomniany epizod z dziejów Powstania Styczniowego. Niezależna Gazeta Obywatelska, 2013-06-02. [dostęp 2013-06-04].
  12. E. Prusicka – Kołcoń: Zamek i dwór starościński w Tyszowcach, „Zamojski Kwartalnik Kulturalny”2003, nr 1-2, s. 38.
  13. P. Cynalewska-Kuczma: Architektura cerkiewna Królestwa Polskiego narzędziem integracji z Imperium Rosyjskim. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 2004, s. 152. ​ISBN 83-232-1463-8​.
  14. Szymon Rudnicki „Żydzi w parlamencie II Rzeczypospolitej” Wydawnictwo Sejmowe 2015, ​ISBN 978-83-7666-363-0​, str. 69
  15. J. Studziński: op. cit., s. 29.
  16. http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/3968,tyszowce-najwieksze-swiece-swiata.html Informacje ze strony portalu „Polska niezwykła” (dostęp:11.11.2012).
  17. NID: Rejestr zabytków nieruchomych, województwo lubelskie. [dostęp 22 stycznia 2009].

Linki zewnętrzne[edytuj]