Dniepropetrowsk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Dniepropetrowsk
Дніпропетровськ
Herb Flaga
Herb Dniepropetrowska Flaga Dniepropetrowska
Państwo  Ukraina
Obwód Flag of Dnipropetrovsk Oblast.png dniepropetrowski
Data założenia 1776, ponownie 9 maja 1787 r.
Prawa miejskie 1776
Zarządzający Iwan Kuliczenko
Powierzchnia 405 km²
Wysokość 52-188 m n.p.m.
Populacja (2009)
• liczba ludności
• gęstość

997 754
2463 os./km²
Nr kierunkowy +380 56
Kod pocztowy 49000-
Tablice rejestracyjne АЕ 0000 ХХ (wcześniej 04)
Położenie na mapie obwodu dniepropetrowskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu dniepropetrowskiego
Dniepropetrowsk
Dniepropetrowsk
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Dniepropetrowsk
Dniepropetrowsk
Ziemia 48°28′N 35°01′E/48,466667 35,016667Na mapach: 48°28′N 35°01′E/48,466667 35,016667
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa
Portal Portal Ukraina

Dniepropetrowsk[1] (stosowane także Dniepropietrowsk[2] i Dnipropetrowśk[2]; ukr. Дніпропетровськ; w latach 1787-1796 oraz 1802-1926 ros. Екатеринослав (Jekatierinosław), ukr. Катеринослав (Katerynosław), 1796-1802 ros. Новороссийск (Noworosyjsk), ukr. Новоросійськ (Noworosijśk), współczesna nazwa potoczna Dniepr) – miasto w pd.-środk. części Ukrainy, nad Dnieprem, vis-à-vis ujścia Samary. Położone na obu brzegach Dniepru, 1,038 mln mieszkańców (w 2008 roku), trzecie pod względem wielkości miasto Ukrainy (po Kijowie i Charkowie), stolica obwodu dniepropetrowskiego.

W mieście znaczący węzeł kolejowy, metro, międzynarodowy port lotniczy, port nad Dnieprem. Jeden z głównych ośrodków przemysłowych i kulturalno-naukowych Ukrainy. Hutnictwo żelaza, przemysł metalurgiczny, maszynowy, elektromaszynowy, chemiczny, spożywczy, obuwniczy, drzewny, duża elektrownia cieplna. W czasach sowieckich status miasta zamkniętego ze względu na jedną z najważniejszych fabryk rakiet w ZSRR (JueMZe).

W 1918 r. powstał, przy znaczącym udziale Polaków, m.in. prof. Wincentego Tomaszewicza i prof. Władysława Dzierżyńskiego (lekarzy; W. Dzierżyński krótko, ok. roku, był jego prorektorem)[3] obecny Dniepropetrowski Narodowy Uniwersytet im. Olesia Gonczara (jego wydział lekarski), chociaż na razie na jego oficjalnej stronie, w dziale "Historia Uniwersytetu", nie ma o nich słowa [3]. Jego absolwentem jest późniejszy premier (1992–1993) i prezydent Ukrainy (1994–2005) – Łeonid Kuczma.

Spis treści

Nazwa miasta[edytuj | edytuj kod]

Etymologie nazw historycznych[edytuj | edytuj kod]

Wraz z ufundowaniem miasto nazwano Jekaterynosław na cześć fundatorki – Imperatorowej Katarzyny II. Nazwa składa się z 2 członów: Jekateryno – pochodzi od imienia carycy Katarzyny, które w języku rosyjskim w pełnej formie brzmi „Jekateryna” (zdrobniale Katarina, Kat’ia, szerzej: Katarzyna). Drugi człon „sław” w języku rosyjskim oznacza chwałę. Nazwa Jekaterynosław oznacza więc miasto na cześć chwały carycy, miasto pokazujące jej chwałę, potęgę.

Na przełomie wieku XVIII i XIX miasto przez 6 lat nosiło nazwę Noworosyjsk. Nie jest jasne, dlaczego syn carycy, Paweł I Romanow, postanowił zmienić nazwę przypominającą o potędze matki, jednak już po jego śmierci, kolejny car, syn Pawła i wnuk Katarzyny Aleksander I Romanow przywrócił historyczną nazwę.

W latach 1918-1919 bolszewicy proponowali zmianę nazwy miasta na Siczesław (rus. Сичеслав). Nazwa ponownie posiada dwa człony – Sicz ma oznaczać kozacką organizację państwową, sław, podobnie jak wcześniej – ma oznaczać chwałę. Proponowana nazwa byłaby więc hołdem dla tradycji kozackiej siczy.

Ostatecznie miasto przemianowano w roku 1926 na Dniepropetrowsk. I jak w poprzednich przypadkach, nazwa została skomponowana z 2 członów: Dniepro – od rzeki Dniepr (po ukraińsku Dnipro, Дніпро) oraz Petrowsk na cześć związanego z miastem działacza komunistycznego Hryhorija Petrowskiego, ówczesnego przewodniczącego CKW USRR (nominalnej głowy państwa).

Dzisiejsze nazewnictwo miasta[edytuj | edytuj kod]

W czasach teraźniejszych miasto nadal nosi nazwę Dniepropetrowsk. W języku polskim istnieje kilka wersji pisowni nazwy miasta: Dniepropetrowsk (oficjalny polski egzonim zalecany przez KSNG), Dniepropietrowsk (zapis rosyjskiej nazwy miasta w polskiej transkrypcji, w formie tej zniekształcony został człon oznaczający nazwisko Hryhorija Petrowskiego), lub Dnipropetrowśk (zapis ukraińskiej nazwy w polskiej transkrypcji).

Z kolei na Ukrainie czy w Rosji w języku potocznym powszechnie używana jest skrócona nazwa miasta Dniepr (identycznie jak rzeka). Będąc więc na przykład w Kijowie, możemy śmiało powiedzieć że jedziemy do Dniepra, co zostanie poprawnie zrozumiane przez Ukraińców czy Rosjan.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Czasy antyczne[edytuj | edytuj kod]

„Kamienne Kobiety” w Muzeum Historycznym w Dniepropetrowsku

Pierwsi ludzie osiedlili się w okolicach zakola Dniepru około 15 000 lat temu. Ślady tego osadnictwa odkryto na Wyspie Klasztornej (rus. Монастырском острове).

Po epoce lodowcowej (około 10 000 lat temu) osadnictwo w tym regionie nabrało tempa. Pomiędzy latami 3500 a 2700 p.n.e. rozwijała się tutaj Kultura Cucuteni-Trypole. Przyjazna okolica z rzeką pełną ryb, lasami i dobrym klimatem stwarzała doskonałe warunki dla ludów łowieckich, zbieraczych, rybackich.

Pomiędzy 1000 a 800 rokiem p.n.e. żyli tutaj koczowniczy Kimmerowie. Około 700 lat p.n.e. zostali wyparci przez nomadów Scytów, których z kolei około 200 rokiem p.n.e. wyparły ludy sarmackie. Wykorzystywały one m.in. dogodne połączenie rzeki Dniepr z Morzem Czarnym.

Kolejnym ludem przechodzącym te ziemie byli Połowcy, którzy pozostawili po sobie pamiątkę w postaci „Kamiennych Kobiet” (zdjęcie z prawej strony), które de facto kobietami nie są. Figury znajdują się na terenie Muzeum Historycznego przy ulicy Karla Marksa w Dniepropetrowsku (ścisłe centrum miasta).

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

W III i IV stuleciu naszej ery około 40 km na południe od dzisiejszego miasta (wieś Baszmaćka, rus. Башмачка) znajdowało się jedno z centrów imperium Gotów. Nieco później miały miejsce najazdy Hunów, Awarów, Protobułgarów oraz Węgrów. Po nich na ziemie te przybyli Słowianie.

Najprawdopodobniej w IX wieku (rok 870) na Wyspie Klasztornej, dziś znajdującej się w centrum miasta, z inicjatywy Bizancjum został założony klasztor. Miejsce zostało wybrane nie przypadkiem, miało to być najdalej na północ wysuniętym miejscem, do którego w swojej misji chrystianizacyjnej doszedł uczeń JezusaAndrzej Apostoł. W murach klasztoru często zatrzymywały się płynące z Kijowa na Krym czy Konstantynopol drużyny ruskich wojów. Klasztor został zniszczony najprawdopodobniej w czasie najazdu Mongołów w 1240 roku, został jednak odbudowany wraz z powstaniem Siczy Zaporoskiej.

Pod panowaniem Rzeczypospolitej Obojga Narodów[edytuj | edytuj kod]

Osadnictwo od XVI do XVIII wieku na planie dzisiejszego miasta Dniepropetrowsk

Na początku XV wieku zamieszkujące prawy brzeg Dniepru ludy tatarskie zostały wyparte przez Wielkie Księstwo Litewskie. Jednak już pod połowy stulecia chanowie krymscy oraz zamieszkujący wybrzeże Morza Azowskiego Nogajowie ponownie najeżdżali te ziemie w celu ich odzyskania. Ustala się wtedy granica pomiędzy Wielkim Księstwem Litewskim a chanatem krymskim wzdłuż Dniepru, a dalej na wschód wzdłuż rzeki Samara, tj. przebiega ona w miejscu dzisiejszego miasta Dniepropetrowsk. Czas ciągłych najazdów i walk spowodował znaczne wyludnienie się tych okolic. Bezludne i bezkresne ziemie zaczęto wtedy nazywać Dzikie Pola.

Odrodzenie się tych ziem następowało od XVI wieku wraz z organizowaniem się tutaj kozactwa i tworzeniem Siczy, które stanowiły zaporę dla tatarskich wypadów na północ, oraz organizowały kontrwypady na ziemie tatarskie i tureckie.

W międzyczasie ziemie te dostały się pod panowanie polskie i samowolne działania kozaków – de facto poddanych króla polskiego, stały się bardzo uciążliwe dla władz. Napaści kozaków na ziemie sąsiadów (Tatarów, Turków) mogły sprowokować (i prowokowały) wybuch wojny pomiędzy krajami. Aby temu zapobiec, Polacy starali się zacieśnić kontrolę nad spływem band kozackich Dnieprem na ziemie sąsiadów.

Pierwszym ufortyfikowanym miastem w tym miejscu była ufundowana w 1635 z inicjatywy hetmana wielkiego koronnego Stanisława Koniecpolskiego twierdza Kudak (około 10 km od centrum Dniepropetrowska w dół Dniepru, na prawym brzegu). Twierdza stała się centrum administracyjnym regionu, dookoła niej szybko osiedlili się ludzie. Nazwa wzięła się od nazwy pobliskiego porohu Kudackiego (Kojdackiego). Aktualnie w okolicy tej istnieje zabudowany rejon (dzielnica) nazywany „Stare Kajdaki”, a będący już częścią miasta[4]. Poroh kojdacki znajduje się mniej więcej na wysokości lotniska w Dniepropetrowsku. Do naszych czasów w tej okolicy zachowały się ostatki wałów ziemnych z czasów twierdzy.

Bardzo szybko po ukończeniu budowy i osadzeniu wojskami, bo już w nocy z 3 na 4 sierpnia 1635, powracający z dolnego biegu Dniepru hetman Iwan Sulima napadł z zaskoczenia na twierdzę i spalił ją, wycinając 200 osobową załogę zachodnioeuropejskich najemników pod dowództwem Jeana Mariona[5]. Twierdza została odbudowana przez inżyniera Guillaume Le Vasseur de Beauplan[6] dla polskiego rządu w 1638.

Pod panowaniem rosyjskim[edytuj | edytuj kod]

1 października 1648, po 7-miesięcznym oblężeniu przez powstańców kozackich, twierdza skapitulowała. Następnie na podstawie umowy z Rosją (ugoda perejasławska) Kudak został obsadzony przez Kozaków. Twierdza została ostatecznie zburzona przez Rosję na skutek upokarzających dla niej ustaleń traktatu pruckiego między Rosją a Turcją z 1711 roku.

Wraz ze zniszczeniem twierdzy ziemie dostały się pod panowanie tureckie, skąd z kolei przeszły ponownie pod chwilowe panowanie Rzeczypospolitej. Ostatecznie po IV wojnie rosyjsko-tureckiej rejon dzisiejszego Dniepropetrowska ostatecznie dostał się pod panowanie Rosyjskie, choć granica Imperium z chanatem krymskim przechodziła jedynie 100 km na południe od miasta.

Bliskość granicy nie przeszkodziła jednak w silnym osadnictwie i w następnych latach powstaje wiele mniejszych i większych osad w okolicy, część w dzisiejszych granicach miasta: Romankowo (Романково, 1740), Trituznoje (Тритузное, 1740), Kamenskoje (Каменское,dziś Dnieprodzierżyńsk, 1750), Suchaciowka (Сухачевка,1770, dziś w granicach miasta), Diewka (Диевка, 1775) (dziś w granicach miasta), Ciapli (Чапли, w latach 60. XVIII wieku), Odinowka (Одинковка, 1776). Już od 1732 roku istniała wieś Karnauhowka (Карнауховка, dziś terytoria miasta Dnieprodzierżyńsk), a w latach 1736–1783 u ujścia Samaru istniała rosyjska twierdza (Усть-Самарский ретраншемент – tłum. dosłownie: Ujścio-Samarskie umocnienia), aktualnie znana jako wieś Rybalskoe (Рыбальское).

Plan twierdzy Kudak, dziś południowo-wschodnia granica miasta (północ z prawej strony planu)

W roku 1774 po zakończeniu V wojny rosyjsko-turecka chanat krymski z wasala imperium osmańskiego stał się wasalem Imperium Rosyjskiego. Na Krymie zainstalowano rosyjskie garnizony i epoka tatarskich najazdów ostatecznie zakończyła się. W 1775 roku na mocy ukazu Carycy Katarzyny II ostatecznie zlikwidowano Sicz Zaporoską, a jej ziemie przyłączono do guberni noworosyjskiej.

W końcu XVIII wieku na ziemiach tych zapanował spokój po kilku wiekach ciągłych najazdów, a na miejscu dzisiejszego Dniepropetrowska istniał już szereg mniejszych i większych osad, słobód i chutorów.

Powstanie miasta Jekaterynosław[edytuj | edytuj kod]

W roku 1776 na przy ujściu rzeczki Kilcień do Samary ufundowano nową osadę – Jekaterynosław. Miasto od razu zostało stolicą guberni Noworosyjskiej, jednak na skutek błędnej decyzji co do położenia geograficznego wybrano tereny błotniste, częste nawiedzane powodziami. Skutkami było szerzenie się chorób wśród mieszkańców, z których w ciągu lat istnienia osady życie straciło w ten sposób kilka tysięcy osób. Osada przetrwała około 12 lat.

Nazwa przyszłego miasta pochodziła od imienia Carycy Katarzyny II.

22 stycznia 1784 roku caryca Katarzyna II wydała ukaz, na mocy którego powołano drugie miasto Jekaterynosław na rzece Dniepr. Według planu carycy miasto miało stać się „Trzecią stolicą Imperium Rosyjskiego[potrzebne źródło]. Oficjalnie miasto założono w czasie wizyty Katarzyny II która ułożyła pierwszy kamień przy budowie Soboru Przemienienia Pańskiego, 9 maja 1787 roku.

Większość mieszkańców „starego” Jekaterenosławia została od razu przeniesiona na nowe miejsce. Na starym miejscu utrzymywano jeszcze jakiś czas zabudowania jako miejsce obsługi podróżnych i niedługo przesiedlono pozostałych mieszkańców na miejsce dzisiejszego Nowomoskowska.

W czasie „przeprowadzki” z pierwszego do drugiego Jekaterynosławia (w latach 1784-87), urzędy guberni znajdowały się w mieście Krzemieńczuk, skąd dopiero ukaz Katarzyny II przeniósł je w (1789 roku) ponownie do Jekaterynosławia.

Gubernatorem guberni noworosyjskiej był Grigorij Potiomkin i to właśnie on wprowadzał w życie plany budowy nowego miasta będącego oznaką potęgi Imperatorowej. Plany Potiomkina były bardzo ambitne. Zaplanował on mianowicie budowę miasta na placu 30 na 25 kilometrów.

Pałac Potiomkina, zwany częściej Pałacem Studentów, popularne miejsce spacerowe i miejsce fotosesji par młodych

Budując nowe miasto, ponownie popełniono błąd niezbyt udanej lokalizacji – na wzgórzu (dzisiaj wschodnia część głównej ulicy miasta, im. Karola Marksa). Występowały tam trudności w dostępie do wody pitnej, dlatego wraz z rozwojem miasta jego centrum powoli „schodziło” w dół wzgórza ku rzece Dniepr, w kierunku, gdzie wcześniej znajdowała się słoboda Połowica. W latach 90. XVIII w. kozacka słoboda została wchłonięta przez rozrastający się Jekaterynosław, dzisiaj jest to centrum Dniepropetrowska.

Już na etapie planowania miasta wyznaczono miejsca i cele budowy:

  • Sobór Przemienienia Pańskiego – miał być największą na świecie tego typu budowlą (na zdjęciu z prawej)
  • Pałac Potiomkina (nazywany częściej Pałacem Studentów, na zdjęciu z prawej)
  • Uniwersytet (nigdy nie zbudowano)
  • Ogród botaniczny na wyspie cerkiewnej
  • Wszechstronne ulice poprzez miasto

Kilkadziesiąt lat wcześniej (w 1743 roku) na wzgórzu tym zamieszkał kozak Łazar Globa i uprawiał na nim sad. Gubernator odkupił od niego większość ziem i wybudował na nim swój pałac. Część sadu Globy istnieje do dzisiaj – w tym miejscu rozciąga się park Globy.

Wraz ze śmiercią generalnego gubernatora kraju Grigorija Potiomkina (w 1791 roku) i Katarzyny II (1796 r.) rozwój miasta zahamował. Planowane inwestycje ograniczono. Zmniejszono na przykład rozmiar Soboru, którego budowę ukończono w 1835 roku. Wybudowano manufakturę sukienniczą (1794). W 1796 roku w mieście istniało już 11 kamiennych domów (w tym istniejący do dziś Pałac Potiomkina – nazywany częściej Pałacem Studentów) i 185 domów drewnianych. W tym samym czasie w sąsiednim Nowym Kajdakie było 239 drewnianych domów i lepianek. W 1804 roku w Jekaterynosławiu żyło 6389 osób.

W 1796 roku na mocy ukazu nowego imperatora Pawła miasto zmieniło nazwę na Noworosyjsk.

Jekaterynosław w XIX wieku[edytuj | edytuj kod]

Caryca Katarzyna II Wielka, na cześć której nazwano miasto Jekaterynosław

Już w 1802 roku kolejny imperator Aleksander I powrócił do poprzedniej nazwy miasta. Liczba mieszkańców zwiększała się i wynosząc w 1804 roku 6389 osób to w roku 1853 było to już 13 011 ludzi. W 1838 roku powstała pierwsza miejska gazeta Jekaterynosławskie guberniowskie wiadomości (rus. Екатеринославские губернские ведомости)

W 1862 roku w mieście było już 315 kamiennych i 3060 drewnianych domów. W pierwszej połowie XIX wieku przemysłowy rozwój miasta był słaby, istniało tylko kilka manufaktur: ceglany, metalurgicznych, wytwarzających świece, mydło, wytapiających tłuszcz i garbarzy.

W 1873 roku na lewy brzeg Dniepru doprowadzono linię kolejową (stacja Niżniednieprowsk, dzisiaj oprócz stacji kolejowej istnieje tam bardzo duży węzeł kolejowy), łączący miasto z Charkowem przez miejscowość Sinielnikowo. Dopiero po 11 latach (w 1884 roku) miało miejsce otwarcie mostu przez Dniepr i dworca kolejowego w samym mieście (na prawym brzegu). Linia kolejowa przez Jekaterynosław połączyła Donbas (zagłębie węglowe Doniecka) z Kriwbasem (zagłębie węglowe Krzywego Rógu).

Odkrycie w okolicach Krzywego Rogu źródeł węgla i metali zapoczątkowało silny rozwój przemysłu w regionie i jego centrum. W mieście, dzięki inwestycjom francuskiego i niemieckiego kapitału pojawiło się kilka zakładów metalurgicznych (zmodernizowane w czasach sowieckich zakłady funkcjonują do dziś). Zajezdnia kolejowa Jekaterynosławia była największą na południu rosyjskiego imperium. Miasto intensywnie rozrastało się na skutek migrowania i osiedlania się robotników powstających fabryk. W 1865 roku w mieście mieszkało 22 816 osób, w 1897 już 121 216 osób.

W 1897 roku belgijski inwestor uruchomił w Jekaterynosławie pierwszy elektryczny tramwaj, trzeci w Imperium po Kijowie i Niżnym Nowogrodzie.

W 1899 roku otwarto w mieście szkołę górniczą, która w 1913 roku przekształciła się w Górniczy Uniwersytet (istnieje do dzisiaj[7])

Pod koniec XIX wieku mieszkańcy miasta to w 42% Rosjanie, 35% Żydzi i jedynie 16% Ukraińcy.

Dniepropetrowsk – wiek XX[edytuj | edytuj kod]

Hryhorij Petrowski, komunista na cześć którego nazwano Dniepropetrowsk
Pomnik Hryhorija Petrowskiego przed kolejowym Dworcem Głównym w Dniepropetrowsku (2008 r.)

Na początku XX wieku miasto nadal charakteryzowało się dynamicznym wzrostem, z 121 tysięcy w 1897 roku do 252,5 tysiąca mieszkańców w 1910 roku.

Po przegranej Rosji z Japonią krajem wstrząsnęły wydarzenia 1905 roku. W czasie zamieszek w mieście dziesiątki ludzi zostały zabite, Jekaterynosławiem wstrząsnęły także pogromy żydów[8]. W mieście rozpoczynali swoje działania Iwan Babuszkin (Иван Васильевич Бабушкин) oraz Hryhorij Petrowski (Григорий Иванович Петровский).

W latach 1902 do 1933 znany historyk Siczy Zaporoskiej, Dmitro Jawornickij, był dyrektorem Muzeum w Dniepropetrowsku, które później przyjęło jego imię. Przed śmiercią w roku 1940 Jawotnickij napisał książkę pod tytułem „Historia miasta Jekaterynosławia”. Książka nie była publikowana przez władze komunistyczne, aż do roku 1989 i reform Gorbaczowa.

W końcu I wojny światowej i ogłoszeniu ukraińskiej niepodległości w listopadzie 1917 r. mieście wybuchła bolszewicka rebelia, która przejęła władzę na krótki czas. Miasto zostało zajęte przez okupacyjne wojska niemieckie i austriackie, które utrzymywały w nim władzę w sojuszu w Pawło Skoropadskim.

W październiku 1918 roku w otwarto uniwersytet (istnieje po dziś dzień pod nazwą Dniepropetrowski Państwowy Uniwersytet im. Ołesia Honczara[9]).

W okresie wewnętrznych walk o rodzaj przyszłego ustroju Ukrainy miasto wielokrotnie przechodziło z rąk do rąk. Początkowo przeszło więc w ręce rządu Dyrektoriatu z dyktatorem Petlurą na czele, dalej władzę w mieście przejęli anarchiści Nestora Machno, następnie armia ochotnicza, tzw. denikency, petlurowcy i inni. W 1919 roku miasto zostało zdobyte przez bolszewicką Armię Czerwoną, i pozostało w jej rękach pomimo prób odbicia w 1920 roku przez Białą Armię Piotra Wrangla.

W latach 1918-1919 bolszewicy proponowali zmianę nazwy miasta na Siczesław (ros. Сичеслав, od sławić Sicz), ale ostatecznie w roku 1926 przemianowano na Dniepropetrowsk. Nowa nazwa została skomponowana z 2 członów: Dniepro – od rzeki Dniepr (po ukraińsku Dnipro, Дніпро), oraz Petrowsk na cześć związanego z miastem działacza komunistycznego Hryhorija Petrowskiego.

Okupacja hitlerowska[edytuj | edytuj kod]

Pomnik ku pamięci 20 tysięcy Żydów rozstrzelanych w 1943 w Dniepropetrowsku

25 sierpnia 1941 roku miasto zostało zdobyte przez wojska hitlerowskie i weszło jako stolica do nowo utworzonej, niemieckiej jednostki administracyjnej Komisariatu Rzeszy Ukraina jako miasto okręgowe, z generalnym komisarzem Klausem Selznerem. Przed wojną miasto było dużym ośrodkiem życia Żydów. W chwili wkroczenia nazistów żyło ich w mieście około 80 tysięcy. Już 12 października 1941 roku urządzono akcję rozstrzelania 11 tys. miejscowych Żydów. Do końca wojny przetrwało w mieście jedynie 15 osób pochodzenia żydowskiego.

Na cześć pamięci rozstrzelanych Żydów w miejscu ich śmierci stoi dziś Pomnik Ofiar Holokaustu. Znajduje się on przy ulicy Energeticzeskaya w rejonie (dzielnicy) Krasnogwardejskim, przy skrzyżowani z ulicą Jangiela[10].

Zostało wyzwolone 25 października 1943 roku przez wojska 3 Frontu Ukraińskiego.

Pod władzą Związku Radzieckiego (ZSRR)[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie miasto było odbudowane i zostało jednym z ważniejszych przemysłowych i naukowych centrów ZSRR. Już w 1945 roku praktycznie wszystkie ewakuowane wcześniej na wschód fabryki wróciły do miasta i wznowiły produkcję. Wraz z powrotem ewakuowanych fabryk budowano także nowe, funkcjonujące do dziś, takie jak:

  • Jużmasz (tzw. Ju-eM-Ze, rus. Южный машиностроительный завод, budowany od 1944 r.), przedsiębiorstwo przemysłu kosmicznego.
  • KB Jużnoje (Конструкторское бюро „Южное“ им. М. К. Янгеля), biuro konstrukcyjne przemysłu kosmicznego,
  • Dnieprowska Fabryka Budowy Maszyn (tzw. De-eM-Ze, rus. Днепровский машиностроительный завод od 1945 r.)
  • Przydnieprowska TES (elektrociepłownia, od 1952 r.)
  • Fabryka Ciężkich Pras (1953-1955)
  • Fabryka kolejowa (1965-1961 budowana w ramach Wszechsowieckiej Komsomołskiej BudowyВсесоюзная ударная комсомольская стройка)
  • Fabryka tkanin „Dnieprianka” (1969 r.)
  • Fabryka „Polimermasz”

Znamiennym wydarzeniem historycznym jest wykorzystanie po II wojnie światowej jeńców niemieckich do odbudowy Państwa Sowieckiego. Jeńcy odbudowywali radzieckie miasta do połowy lat 50. Także w Dniepropetrowsku wykorzystywano ich w ten sposób, a zbudowane przez nich domy istnieją do dziś. Można je obejrzeć na przykład na ulicy Bolszewickiej w rejonie (dzielnicy) Krasnogwardyjskiej, czy ul. Kalinowej.

W 1955 roku po zakończeniu odbudowy centrum miasta rozpoczęła się odbudowa południowych, wolnych od zabudowy przedmieść miasta, dziś Prospekt Kirowa (góra), ulica Bohaterów Stalingradu (wcześniej ul. Dniepropetrowskaja), 12 kwartał, Prospekt Gagarina (góra), oraz Prospekt im. Gazety Prawda (wcześniej Droga Nowomoskowskaja), oraz ul. Kosjora (tzw. zabudowa chruszczowska, analogicznie do budowli w stylu gierkowskim w Polsce). Na prawym brzegu Dniepru została wybudowana najdłuższa w Europie nabrzeżna promenada (bulwar spacerowy).

W 1966 roku oddano do użytku drugi most przez Dniepr dla samochodów, najdłuższy most przez rzekę Dniepr (tzw. Nowy most)

W końcu lat 60. i w latach 70. wybudowano nowe osiedla z zabudową 9- i 12-piętrową: Czerwony Kamień (Красный Камень), Parus (Парус), Kommunar (Коммунар), Topol (Тополь), Pobieda (Победа, w latach 1971–1983), Sokol (Сокол), Zapadnyj (Западный), Severnyj (Северный), Lewobereżnyj (Левобережный), Kloćko (Клочко), Solnećnyj (Солнечный), Jubilejny (Юбилейный), osiedla przy ulicach Kolinowoj (Калиновой), Stroitelej (Строителей), Gładkowa (Гладкова).

Z kolei w końcu lat 70. i w latach 80. wybudowano osiedla Lewobereżnyj-3 (Левобережный-3), Frunzenskij (Фрунзенский), Podstancji (Подстанции), rozpoczęto zabudowę budynkami wielopiętrowymi góry ulicy Raboczej (Рабочей). W tym okresie wybudowano także szereg budynków o oryginalnej architekturze publicznego użytku:

  • Budynek opery i baletu (Театр оперы и балета, 1974)
  • Diorama „Bitwa o Dniepr” (1975)
  • Letni amfiteatr w parku im. Szewczenko (Летний кинолекторий в парке им. Шевченко, w 1977)
  • Nowy hotel w porcie lotniczym (1979)
  • Nowy cyrk (1980)
  • Dom Architekta (1980)
  • Nowa klinika Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (tzw. U-We-De УВД, 1982)
  • Ukraiński teatr dramatyczny im. T. G. Szewczenko (1979),
  • Kino Rodina (Родина).
Order Lenina – przyznany miastu Dniepropetrowsk w 1976 roku

Na podstawie decyzji Rady Najwyższej ZSRR w dniu 20 maja 1976 roku Dniepropetrowsk został odznaczony orderem Lenina.

W 1977 roku, aby zwiększyć liczbę mieszkańców miasta, włączono pobliskie miasta Igreń (Игрень), Pridnieprowsk (Приднепровск), wieś Ciapli (Чапли) i inne. Operacja ta miała na celu przekroczenie przez miasto liczby 1 miliona mieszkańców, co uzasadniałoby budowę metra w mieście (milion mieszkańców to dolna granica ludności miasta ekonomicznie uzasadniająca budowę metra).

W Południowej Fabryce Budowy Maszyn (Ju-Em-Ze) od czasów powojennych rozwijała się budowa techniki wojennej. Ostatecznie fabryka produkowała bardzo istotne elementy wojskowych rakiet, stanowiąc jedną z najważniejszych tego typu instalacji w Państwie Sowieckim. Z związku z tym do 1987 roku miasto pozostawało zamknięte dla obywateli spoza Związku Radzieckiego. Także mieszkańcy miasta, a zwłaszcza pracownicy Ju-Em-Ze mieli niezwykle utrudniony wyjazd za granicę, z obawy, o zdradę tajemnic wojskowych.

Pamiątką świetności Ju-Em-Ze gdzie produkowano siejące postrach na Zachodzie rakiety, jest model rakiety stojący nieopodal wejścia do Fabryki, a widoczny z zewnątrz (od ulicy Titowa).

Pod koniec lat 80. XX wieku w związku z kryzysem ekonomicznym w ZSRR rozwój miasta stopniowo hamował. Budowano nadal tylko osiedle Topol-1 (Тополь-1), Lewobereżnyj (Левобережный-3), Górną część ul. Raboczej (Рабочей).

Dniepropetrowsk w niepodległej Ukrainie[edytuj | edytuj kod]

Centralny rynek Oziorka w dzień handlowy

W czerwcu 1990 roku w kobiecym oddziale Dniepropetrowskiego więzienia wybuchły zamieszki, na skutek których więzienie zostało zniszczone.

Pomimo trudności w połowie lat 90. oddano do użytku nowy dworzec autobusowy (głównie dzięki wysiłkom przyszłego premiera Ukrainy Pawło Łazarenko) oraz zakończono budowę pierwszej linii metra (6 stacji, linia o długości 7,9 km), nowy korpus chirurgiczny obwodowego szpitala im. Mecznikowa.

Podobnie jak w ciągu całych lat 90. w Rosji, tak i na Ukrainie i Dniepropetrowsku miała miejsce fala morderstw politycznych i mafijnych. Przeprowadzona w tym czasie rekonstrukcja rynku centralnego Oziorka (Озерка) wiąże się na przykład z kilkoma próbami morderstwa jego właściciela oraz zastrzeleniem innego biznesmena pochodzenia rosyjskiego.

Przez 40 lat powojennych liczba mieszkańców miasta podwoiła się, z 662 tysięcy w 1959 roku do 1203 tysięcy w 1991 roku. Po roku 1991 liczba mieszkańców stale się zmniejsza na skutek przyczyn naturalnych, jak mniejszej liczby urodzin, zwiększonej śmiertelności, czy przyczyn ekonomicznych, jak emigracja (np. do Rosji, Izraela, Niemiec, USA).

Dniepropetrowsk – wiek XXI[edytuj | edytuj kod]

Na początku XXI wieku Dniepropetrowsk odczuł poprawę warunków ekonomicznych po kryzysie lat 90. Wybudowano i otwarto kilka centrów targowo-rozrywkowych: centrum targowe Dafi[11] (Дафи), centrum targowe City Center Most (zwane po prostu Most, мост), Materki (Материк), Wawilon (inaczej Babilon, Вавилон), Cunami (Цунами centrum fitness i spa), Grand-Plaza[12] (Гранд-Плаза), Hai-Tek (Хай-тек), Karawan. Powstały nowe salony samochodowe, kina. Bardzo rozrosła się także sieć placówek bankowych na terenie miasta.

Do roku 2005 najbardziej wpływowym politykiem Ukrainy był przedstawiciel „politycznego klanu” miasta – Leonid Kuczma.

W czerwcu i lipcu 2007 roku miastem wstrząsnęła fala seryjnych morderstw, wzbudzając powszechny przestrach. Plotki wśród ludności opisywały straszne szczegóły (czasami zmyślone) kolejnych morderstw, dodatkowo podsycane przez media jako dzieło szaleńca. Sprawców wkrótce pojmano i w lutym 2009 roku 3 młodych mężczyzn zostało osądzonych za udział w 21 morderstwach i okaleczenie kolejnych kilkunastu osób. Dwóch ze skazanych otrzymało wyroki dożywocia, trzeci wyrok 9 lat pozbawienia wolności[13].

We wrześniu 2008 roku został otwarty po kapitalnym remoncie stadion Arena-Dnepr, który wcześniej wykorzystywany był jako bazar odzieżowy, w latach 90. klub Metallurg, rus: Металлург). W chwili obecnej stadion spełnia normy niezbędne do rozegrania meczów Euro-2012.

W ostatnich latach w mieście znacznie zmniejszyła się liczba publicznych środków transportu (autobusów, trolejbusów), a ich miejsce zastępują prywatne „marszrutnoje taxi” – czyli „marszrutowe taksówki” (więcej w sekcji transport) lub taksówki osobowe.

Historia najnowsza[edytuj | edytuj kod]

  • W czerwcu i lipcu 2007 roku społecznością lokalną wstrząsnęły morderstwa dokonane przez dwójkę młodych ludzi znanych medialnie jako Maniacy z Dniepropetrowska.
  • 27 kwietnia 2012 roku w mieście miała miejsce seria wybuchów improwizowanych ładunków wybuchowych na przystankach tramwajowych wzdłuż głównej ulicy miasta.

Społeczeństwo miasta[edytuj | edytuj kod]

Na dzień 1 marca 2008 roku w mieście żyło 1 mln 039 tys. osób[14].

Podział narodowościowy okręgu[edytuj | edytuj kod]

Podział narodowościowy okręgu dniepropetrowskiego na rok 2001:

narodowość liczba osób procentowo
Podzial narodowosciowy okregu dniepropietrowskiego.gif
Ukraińcy 2825,8 tys. 79,3%
Rosjanie 627,5 tys. 17,6%
Białorusini 29,5 tys. 0,8%
Żydzi 13,7 tys. 0,4%
Ormianie 10,6 tys. 0,3%
Azerowie 5,6 tys. 0,2%

Dynamika zmian liczby mieszkańców miasta[edytuj | edytuj kod]

rok liczba mieszkańców
Dynamika zmian ilosci mieszkancow miasta Dniepropetrowsk.gif
1804 6389
1825 8412
1853 13 011
1865 22 816
1887 48,1 tys.
1910 232,5 tys.
1923 159 tys.
1926 237 tys.
1939 501 tys.
1959 662 tys.
1967 816 tys.
1970 904 tys.
1976 ~ 1 mln
1979 1066 tys.
1989 1179 tys.
1991 1203 tys.
1993 1185 tys.
1996 1161 tys.
1998 1137 tys.
2001 1084 tys.
2003 1065 tys.
2005 1050 tys.
2008 1039 tys.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat umiarkowanie kontynentalny, z silnym wpływem Dniepru, który znacznie zwiększa wilgotność powietrza wiosną i jesienią. Raz na 10-15 lat temperatura spada zimą poniżej –25 stopni Celsjusza.

Średnie temperatury w skali roku[edytuj | edytuj kod]

Średnia temperatura i opady dla Dniepropetrowsk
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie najwyższe temperatury [°C] –2 –1 4 13 21 24 25 25 20 12 4 0 12
Średnie najniższe temperatury [°C] –7 –6 –1 5 11 15 16 15 11 5 –1 –3 5
Opady [mm] 45 36 34 38 46 59 56 37 36 32 42 52 42,75
Źródło: gorod.dp.ua[15] i Weatherbase[16] {{{accessdate}}}

Rekordy temperatur[edytuj | edytuj kod]

Tabela przedstawia najniższe i najwyższe zanotowane temperatury dla miasta Dniepropetrowsk[17]:

 miesiąc   max temp.     rok     min. temp     rok   
Sty 11,5 1971 –28,4 1954
Lut 17,5 1990 –29,7 1954
Mar 24,1 1983 –26,4 1964
Kwi 28,4 1975 –7,5 1956
Maj 35,1 2007 –2,6 1940
Cze 36,6 1954 4,7 1958
Lip 38,0 2002 7,6 1956
Sie 40,1 1930 3,9 1970
Wrz 36,5 1994 –3,1 1977
Paź 30,6 1952 –7,4 1971
Lis 23,6 1932 –20,1 1931
Gru 13,7 2000 –28,6 1939

Kierunki wiatrów[edytuj | edytuj kod]

Róża wiatrów: N – północ, S – południe, E – wschód, W – zachód

Tabela przedstawia procentowy udział kierunku wiatrów w danym miesiącu dla miasta Dniepropetrowsk[17]:

 miesiąc   N   NE   E   SE   S   SW   W   NW   bezwietrznie 
Sty 11 13 11 16 12 13 11 13 8
Lut 14 10 10 18 12 12 10 14 8
Mar 14 13 11 14 15 11 8 14 9
Kwi 13 12 15 16 13 10 8 13 11
Maj 17 14 12 13 12 11 7 14 10
Cze 17 13 10 12 12 10 9 17 14
Lip 20 11 6 7 8 9 15 24 15
Sie 19 11 8 8 11 8 13 22 17
Wrz 17 12 6 9 14 11 13 18 17
Paź 13 12 9 13 13 12 12 16 15
Lis 10 13 19 21 11 9 7 10 10
Gru 8 14 14 19 16 10 9 10 11
Rok 15 13 11 14 12 10 10 15 12

Podział administracyjny miasta[edytuj | edytuj kod]

Szczegółowy podział miasta Dniepropetrowsk
Schemat podziału miasta na dzielnice

Amur-Niżniednieprowskij (Амур-Нижнеднепровский)[edytuj | edytuj kod]

Północno-zachodnia część miasta (lewy brzeg)

Industrialnyj (Индустриальный)[edytuj | edytuj kod]

Północno-wschodnia część miasta (lewy brzeg)

Samarskij (Самарский)[edytuj | edytuj kod]

Wschodnia część miasta (osiedla nad Samarą i południowa część miasta na lewym brzeg Dniepru)

Babuszkinskij (Бабушкинский)[edytuj | edytuj kod]

Środkowo-południowa część miasta

Żowtniewyj (Жовтневый)[edytuj | edytuj kod]

Część wschodnia, prawy brzeg Dniepru

Kirowskij (Кировский)[edytuj | edytuj kod]

Centrum miasta

Krasnogwardiejskij (Красногвардейский)[edytuj | edytuj kod]

Południowo-zachodnia część Dniepropetrowska

Leninskij (Ленинский)[edytuj | edytuj kod]

zachodnia część miasta

Osoby związane z Dniepropetrowskiem[edytuj | edytuj kod]

Znaczek na cześć Aleksandra Matrosowa, urodzonego w Jekaterynosławiu w 1926 roku
Dimitrij Jawornickij – dyrektor muzeum historii w Jekaterynosławiu
Julia Tymoszenko – ur. w Dniepropetrowsku, premier Ukrainy
Wasilij Margełow, urodzony w Jekaterynosławiu
Josif Kobzon – rosyjski śpiewak urodzony w Dniepropetrowsku
Tetiana Wołosożar urodzona w Dniepropetrowsku łyżwiarka. Zdjęcie z 2008 roku
Tatiana Nawka łyżwiarka pochodząca z Dniepropetrowska

Wojskowi[edytuj | edytuj kod]

  • Dimitrij Jawornickij – legendarny uczony, historyk, archeolog, etnograf, folklorysta, leksykolog, pisarz
  • Wasilij Margełow – dowodzący wojsk powietrznodesantowych.
  • Aleksander Matrosow – Bohater Związku Radzieckiego
  • Jerzy Rzewnicki – polski inżynier, porucznik rezerwy pilot Wojska Polskiego II RP

Naukowcy i uczeni[edytuj | edytuj kod]

  • Wincenty Tomaszewicz – prof. medycyny; współtwórca dniepropietrowskiego uniwersytetu; w I połowie lat 20. XX w. wyemigrował do Polski, ostatecznie osiadając w Łodzi
  • Władysław Dzierżyński – prof. medycyny; współtwórca uniwersytetu dniepropietrowskiego, w I połowie lat 20. XX w. wyemigrował do Polski ostatecznie osiadając w Łodzi; autor pierwszego polskiego podręcznika z zakresu neurologii
  • Tadeusz Wilgat – polski geograf, hydrograf, społecznik
  • Aleksander Pol – uczony historyk, odkrywca zagłębia węglowego w okolicy Krzywego Rógu (tzw. Kriwbas)
  • Aleksander Garmasz – naukowiec, pracował w Dniepropetrowsku
  • Moses Schönfinkel – logik i matematyk, wynalazca rachuneku kombinatorów. Urodzony w 1889 roku w Jekaterynosławiu
  • Wiktor Petrow – filolog, etnograf urodzony w Dniepropetrowsku
  • Leonid Lewin rosyjsko-amerykański naukowiec komputerowy znany z pracy nad definicją problemu NP-zupełnego

Politycy Związku Radzieckiego i współcześni[edytuj | edytuj kod]

  • Leonid Kuczma – premier (1992–1993) i prezydent Ukrainy (1994–2005) – Leonid Kuczma.
  • Julia Tymoszenko – polityk, doktor ekonomii, była wicepremier, premier Ukrainy w 2005 i ponownie od 18 grudnia 2007 do 11 marca 2010
  • Pawło Łazarenko – polityk, były premier Ukrainy
  • Wiktor Czebrikow – działacz KPZR, przewodniczący Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego (KGB) w latach 1983 – 1988
  • Ołeksandr Turczynow – polityk urodzony w Dniepropetrowsku
  • Grigorij Petrowskij pochodzący z Charkowa działacz komunistyczny. Pobierał nauki i pracował w Jekaterynosławiu. To na jego cześć za życia zmieniono nazwę miasta na Dniepropetrowsk

Artyści[edytuj | edytuj kod]

  • Leonid Kogan – jeden z największych wirtuozów skrzypiec XX wieku.
  • Ilja Kabakow – artysta
  • Wadim Sidur – artysta rzeźbiarz
  • Rostisław Gorełow artysta malarz urodzony w Jekaterynosławiu
  • Lija Achedżakowa – aktor
  • Aleksandr Worosziło – śpiewak operowy
  • Josif Kobzon – piosenkarz (bardzo znany i rozpoznawalny w Rosji i na Ukrainie)
  • Roman Miroszniczienko – muzyk
  • Lina Kurdjukowa – pedagog
  • Jurij Krasnyj – pedagog, artysta, poeta
  • Michaił Nekrić – producent muzyczny. Mieszka w Dniepropetrowsku
  • Marina Maximilian Blumin – izraelska piosenkarka i aktorka urodzona w Dniepropetrowsku

Pisarze i poeci[edytuj | edytuj kod]

  • Aleksander Galić
  • Elena Gan – matka Heleny Bławatskiej – obie pochodziły w Jekaterynosławia
  • Aleksander Bystrjakow
  • Anatolij Dneprow – pisarz
  • Abram Palień – pisarz i krytyk literacki
  • Wałerjan Pidmohylnyj – prozaik i tłumacz
  • Jan Satunowskij – poeta, krytyk literacki
  • Michaił Swetłow – poeta i dramaturg
  • Wiktor Korż – poeta
  • Aleksander Zawgorodnyj – urodzony w Dnieprodzierżyńsku, poeta
  • Władymir Sirenko – poeta i prozaik
  • Witalij Starcienko – poeta, tłumacz
  • Władymir Burjak – poeta, prozaik, literaturoznawca
  • Anatolij Szkljar – poeta
  • Waleryj Pajkow – poeta, doktor nauk medycznych
  • Arkadij Sztypel – poeta, tłumacz, krytyk

Sportowcy[edytuj | edytuj kod]

  • Włodzimierz Krygier – polski hokeista, olimpijczyk
  • Sułtan Rachmanow – sportowiec
  • Iwan Fedciszin – sportowiec spadochroniarz
  • Oksana Bajuł – łyżwiarka figurowa, mistrzyni olimpijska
  • Polina Astachowa – gimnastyczka, wielokrotna medalistka olimpijska
  • Tetiana Wołosożar – łyżwiarka, ur. w 1986 r. w Dniepropetrowsku
  • Oleg Tverdochleb – lekkoatleta
  • Witalij Sazoniec – łyżwiarz figurowy, mistrz Ukrainy w 2008 roku, należy do klubu Meteor Dniepropetrowsk
  • Ołeh Protasow – piłkarz, napastkik ur. 1964 w Dniepropetrowsku
  • Roman Neustädter – kazacko-niemiecki piłkarz grający w drużynie FSV Mainz 05, w niemieckiej 2 bundeslidze. Urodzony w Dniepropetrowsku w 1988 roku
  • Tatjana Nawka – rosyjska łyżwiarka, uprawiała konkurencję tańców na lodzie
  • Irina Mowcian – łyżwiarka
  • Hennadij Łytowczenko – ukraiński piłkarz
  • Kyryło Fesenko – ukraiński koszykarz
  • Aleksander Czertoganow – piłkarz ukraiński
  • Kateryna Tarasenko – wioślarka
  • Witalij Rewa – piłkarz, reprezentant Ukrainy

Znani biznesmeni[edytuj | edytuj kod]

  • Wiktor Pinciuk – korporacja Interpipe
  • Igor Kołomojskij – korporacja Priwatbank
  • Eduard Szifrin – miliarder mieszkający obecnie w Londynie. Urodzony w Dniepropetrowsku

Zabytki i ważniejsze budowle[edytuj | edytuj kod]

Pałac Potiomkina (Pałac Studentów)[edytuj | edytuj kod]

Pałac Potiomkina w Dniepropetrowsku
Pałac Potiomkina w Dniepropetrowsku – (aktualnie nosi nazwę Pałac Studentów Dniepropetrowskiego Narodowego Uniwersytetu, rus. Дворец Студентов Днепропетровского Нац. Университета) wybudowany w 1789-1790 roku wieku jako siedziba Generalnego Gubernatora Gieorgija Potiomkina.

Gubernator nigdy go nie odwiedzał, wkrótce po ukończeniu budowy zmarł. Budynek szybko popadł w ruinę, dach załamał się, został zniszczony parkiet, poginęły wszystkie okna i drzwi. W latach 30. XVIII wieku zrujnowany budynek został podarowany miejscowej szlachcie przez Cara Mikołaja I.

Wkrótce pałac w całości odnowiono i przywrócono do pierwotnego stanu. Organizowano tam zebrania i wybory.

Od roku 1849 otwarto w nim muzeum starożytności. Podczas wojny krymskiej (1853-1856), jak również i podczas I wojny światowej, pałac był wykorzystywany jako szpital, a podczas wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905) mieściła się w nim manufaktura szyjąca mundury dla żołnierzy. Dwór Potiomkina pełnił w swojej historii także różne funkcje społeczne. W czasie II wojny światowej, budynek spłonął. Pozostały po nim tylko ściany i kolumny.

W 1952 roku pałac został odbudowany i przyjął obecny kształt.

Sobór Przemienienia Pańskiego[edytuj | edytuj kod]

Sobór Przemienienia Pańskiego w Dniepropetrowsku
Sobór Przemienienia Pańskiego w Dniepropetrowsku (rus. Спасо-Преображенский собор) centralna świątynia Dniepropetrowska Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej. Święto świątyni w dniu Przemienienia Pańskiego – 19 sierpnia.

Budowę świątyni zaplanowano jako jedną z pierwszych budowli nowo powstającego miasta Jekaterynosław. Projekt powstał w 1786 roku i miała to być największa tego typu budowla na świecie. Kamień węgielny miała wmurować sam Katarzyna II w czasie oficjalnego otwarcia budowy nowego miasta – w dniu 9 maja 1787 roku. Wraz ze śmiercią carycy budowa zamarła i pierwotnego projektu nigdy nie zrealizowano.

Po zmianie projektu i zmniejszeniu planowanej świątyni budowę zakończono w 1835 roku. W latach 1930 – 1988 w Soborze nie odprawiano mszy świętych, z wyjątkiem 1941 roku, kiedy podczas okupacji niemieckiej tymczasowo zezwolono na prowadzenie służby. W tym samym roku w czasie walk pomiędzy wojskami sowieckimi i hitlerowskimi na podwórze przed świątynią przyniesiono kilkadziesiąt ciał zabitych z pobliskich ulic. Znajdują się oni w braterskiej mogile w pobliżu głównego wejścia do świątyni.

W latach 1975-1988 w świątyni działało muzeum religii i ateizmu. 21 stycznia 1992 roku świątynię oficjalnie przekazano Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej i od razu przystąpiono do jej restauracji.

Na terenie świątyni pochowanych jest szereg patriarchów (Андрей (Комаров), Варлаам (Ильющенко), Кронид (Мищенко), Владимир Капустянский, Константин Огиенко, Федор Дупленко, Андрей Кирпичников).

W świątyni odprawiane są służby codziennie o godzinie 7 i 9 rano.

Synagoga Chóralna[edytuj | edytuj kod]

Synagoga Chóralna w Dniepropetrowsku
Synagoga Chóralna w Dniepropetrowsku zwana Złotą Różą (ros. Хоральная синагога „Золотая Роза” в Днепропетровскe) – żydowska bożnica zbudowana w połowie XIX wieku, od 2000 roku znów działająca w Dniepropetrowsku.

Pierwszy dom modlitewny w Dniepropetrowsku – wówczas nazywanym Jekaterynosławiem – został wzniesiony na początku XIX wieku, jednak w 1833 roku spłonął w pożarze. W połowie XIX wieku zbudowano murowaną synagogę w stylu klasycyzmu, z trójkątnym tympanonem i dwiema symetrycznie ustawionymi wieżyczkami.

W 1929 roku bóżnica została zamknięta i zamieniona w klub, a po 1947 roku w fabryczny dom kultury im. M. Wołodarskiego (odbywały się tu m.in. zajęcia sportowe). W 1996 roku gmach został zwrócony gminie żydowskiej, która przeprowadziła jego gruntowną rekonstrukcję. W 2005 roku dokonano uroczystego poświęcenia synagogi.

Rynek centralny „Oziorka”[edytuj | edytuj kod]

Centralny rynek Oziorka w dzień handlowy
Rynek Centralny lub Oziorka w Dniepropetrowsku[18] – centralny rynek w Dniepropetrowsku, największy na Ukrainie pod względem obrotu.

Do lat 80. XIX wieku na miejscu dzisiejszego rynku znajdowało się jezioro. Równolegle do rozwoju miasta jezioro zamulało się i zarastało. Także rozwój miasta spowodował wkrótce konieczność zasypania jeziora. Na powstałym w ten sposób placu pojawiły się stragany handlowe, a miejsce zaczęto nazywać „Bazarem Oziernym” (bazarem jeziornym).

Dzisiaj rynek nosi oficjalną nazwę „Oziorka – rynek centralny” («Озёрка» – Центральный рынок). Znajduje się on tuż obok głównej ulicy miasta – prospektu Karola Marksa, około 10 minut piechotą do dworca kolejowego.

Do rynku można dojechac tramwajami 1, 4, 7, 17 oraz trolejbusem B (Б). Na ulicach przylegających do rynku swoje przystanki ma również wiele linii autobusowych i taksówek.

Centrum Diecezjalne[edytuj | edytuj kod]

  Centrum Diecezjalne w Dniepropetrowsku[19] (rus. Епархиальный центр) – budynek znajduje się na rogu ulicy Karl Liebknechta i ul. Plac Czerwony (rus. ул. Карла Либкнехта i ул. Красная площадь). Budynek wybudowany w latach 2001-2006

Cerkiew św. Mikołaja na Wyspie Klasztornej[edytuj | edytuj kod]

  Cerkiew św. Mikołaja w Dniepropetrowsku[20] (rus. Свято-Николаевский храм) – usytuowana na Wyspie Klasztornej, wybudowana w 1999 roku.

Teatr opery i baletu[edytuj | edytuj kod]

Front budynku opery w Dniepropetrowsku
Teatr opery i baletu[21] (rus. Днепропетровский театр оперы и балета). Budynek znajduje przy głównej ulicy miasta – Karola Marksa 74A. Na prawo od opery znajdują się efektowne fontanny, częste miejsce odwiedzin fotografujących się par nowożeńców.

Budynek oddano do użytku 26 grudnia 1974 roku i charakteryzuje go typowo socrealistyczna architektura. Już dwa dni później odbyło się pierwsze przedstawienie – Jezioro łabędzie. Od 1 stycznia 1975 roku w dni weekendu oraz święta pokazywane są dwa przedstawienia, dla dzieci oraz dorosłych. Od 1993 roku przy operze otwarto szkołę choreograficzną, która 12 maja 1999 roku wypuściła swoich pierwszych wychowanków.

W ofercie występy teatralne, opera, balet oraz chór chłopięcy. Kasa otwarta w godzinach 10 do 19 (w dni wolne od pracy do 18).

Port lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Port lotniczy Dniepropetrowsk.
Port lotniczy (uk. Міжнародний аеропорт „Дніпропетровськ”) – międzynarodowy port lotniczy. Usytuowany na południowo-wschodnim skraju (prawobrzeżnego) Dniepropetrowska – 15 kilometrów od centrum miasta.

Z Polski dolecieć do Dniepropetrowska można z przesiadką w Kijowie (LOTem do Kijowa i dalej) bądź Austrian Airlines z przesiadką w Wiedniu.

Stacja kolejowa[edytuj | edytuj kod]

Stacja kolejowa w Dniepropetrowsku – główna stacja kolejowa, ma 5 peronów. Kasy znajdują się w budynku po prawej stronie (osobne wejście z ulicy).

Na dworcu tania przechowalnia bagażu (patrząc na front) z lewej strony budynku dworca fastfood Pyzata Chata, z prawej supermarket. Przed wejściem na dworzec płatny parking samochodowy oraz przystanek tramwajowy. Po przeciwnej stronie obszernego placu przed budynkiem stacji wejście do metra.

Dworzec autobusowy[edytuj | edytuj kod]

Dworzec autobusowy – położony około 500 m od Dworca kolejowego, ul. Kurczatowa 10. Oddany do użytku w latach 90. XX wieku. Dojazd tramwajami nr 1, 11, 14, 15. Realizuje autobusowe połączenia na terenie całego kraju i zagraniczne. Strona internetowa dworca (bardzo skromna) dopas.dp.ua.

Poprzedni dworzec autobusowy znajdował się kilkaset metrów wcześniej – praktycznie naprzeciwko dworca kolejowego (po skosie w prawo przez plac przed dworcem idąc z niego). Na miejscu poprzedniego dworca znajduje się dziś rynek „Słowianka”.

Cyrk[edytuj | edytuj kod]

Budynek cyrku
Budynek Cyrku – w którym występują grupy cyrkowe (ze zwierzętami, występami klaunów itd.), lokalna grupa oraz cyrki odwiedzające miasto. Usytuowany tuż obok rzeki Dniepr, ul. Nabrzeżna Lenina 33 (rus. ул. Набережная Ленина 33).

Otwarto go pod koniec lat 60. lub w latach 70.[potrzebne źródło] i zastąpił on stary cyrk, który znajdował się obok Rynku „Oziorka”.

Mosty przez Dniepr[edytuj | edytuj kod]

Most amurski[edytuj | edytuj kod]

Most amurski lub Most stary (rus. Амурский (Старый) мост) – wybudowany w 1884 roku, kosztował około 4 milionów rubli. Został zaprojektowany przez jednego z najbardziej znanych rosyjskich inżynierów, budowniczych mostów Mikołaja Belelubskiego (rus. Николай Аполлонович Белелюбский [22]). Otwarcie mostu miało miejsce 18 maja 1884 roku, wraz z otwarciem nowej linii kolejowej (Jekateryńskiej). Był to pierwszy most, który po niemal 2 wiekach otwierał połączenie kolejowe pomiędzy prawym a lewym brzegiem Dniepru. Most łączył słobodę Nowe Kajdaki (prawy brzeg) ze słobodą Kamienka.
Most Amurski (stary) na planie miasta

Most Kajdacki[edytuj | edytuj kod]

Most Kojdakskij w Dniepropetrowsku
Most Kajdacki (rus. Кайдакский мост) – most wybudowany jako część obwodnica Kijów – Donieck, miał umożliwiać przejazd pomiędzy tymi kierunkami bez wjeżdżania do Dniepropetrowska. Budowa miała także wzmocnić budownictwo mieszkaniowe na lewym brzegu rzeki. Otwarcia dokonano 10 listopada 1982 roku, długość mostu to 1732 metry, po 3 pasy drogowe w każdym z kierunków. Pomiędzy pasami znajdują się 2 linie tramwajowe, które dobudowano i uruchomiono 17 grudnia 1996 roku.
Most Kojdakskij na planie miasta

Merefo-Chersoński most kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Merefo-Chersoński most kolejowy
Merefo-Chersoński most kolejowy (rus. Мерефо-Херсонский железнодорожный мост) – jest to pierwszy most, który powstał w mieście. Jego budowa oparta jest o łuki, przechodzi przez Wyspę Klasztorną, łączy stacje Niżnodneprowsk na lewym brzegu z Południowym Dworcem Kolejowym.
Most na planie miasta

Most centralny[edytuj | edytuj kod]

Nowy most w Dniepropetrowsku
Most centralny lub Most nowy (rus. Центральный, Новый) – most ruchu samochodowego, łączy centrum miasta z lewym brzegiem. Jest najdłuższym mostem na Ukrainie[23].
Most Nowy na planie miasta

Most południowy[edytuj | edytuj kod]

Most południowy w Dniepropetrowsku
Most południowy (rus. Южный мост) – jest częścią wschodniego odcinka obwodnicy Dniepropetrowska (aktualnie obwodnica w trakcie budowy). Długość mostu 1248 metrów, szerokość 22 metry. Był budowany etapami od 1982 do 1993 roku oraz od 1998 do 2000 roku. Otwarcie miało miejsce w grudniu 2000 roku, w roku 2002 zakończono węzeł komunikacyjny za zjazdem z mostu na lewym brzegu rzeki.
Most południowy na planie miasta

Transport miejski[edytuj | edytuj kod]

Transport nocny[edytuj | edytuj kod]

Jak w większości miast byłego ZSRR municypalny – nocny transport miejski jest bardzo słabo rozwinięty. W godzinach nocnych w Dniepropetrowsku nie działa metro, nie jeżdżą autobusy, trolejbusy i tramwaje. Po mieście rzadko poruszają się jedynie prywatne marszrutki (wybrane linie). W nocy bardzo popularne są za to taksówki operujące całą dobę.

Metro[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Metro w Dniepropetrowsku.
Stacja Prospekt Swobody

Metro w Dniepropetrowsku (ukr. Дніпропетровський метрополітен) – system kolei podziemnej, trzecia pod względem liczby stacji miejska kolej podziemna Ukrainy. Metro uruchomiono 29 grudnia 1995, długość linii wynosi 7,9 km.

Obejmuje 1 linię z 6 stacjami: Wokzalna (ukr. Вокзальна), Metrobudiwnykiw (ukr. Метробудівників), Metałurhiw (ukr. Металургів), Zawodśka (ukr. Заводська), Prospekt Swobody (ukr. Проспект Свободи), Komunariwśka (ukr. Комунарівська)

Dziennie z przewozów metra w Dniepropetrowsku korzysta 37,5 tys. pasażerów[24].

Trolejbusy[edytuj | edytuj kod]

Po Dniepropetrowsku poruszają się trolejbusy zorganizowane w 18 linii. Przejazd trolejbusem kosztuje 1,5 hrywnę (~0,6 PLN). Trolejbusy zatrzymują się tylko na wyznaczonych przystankach. Jeżdzą w godzinach 5:30 do 23:00. Łączna długość tras wynosi 176,9 km[25].

Autobusy[edytuj | edytuj kod]

Marszrutki[edytuj | edytuj kod]

Typowa Marszrutka – Mercedes-Benz T1

W mieście operuje tysiące marszrutek zorganizowanych w 147 linii. Koszt przejazdu wynosi 3 hrywny (około 1,5 PLN) i jest niezależny od długości przejechanego odcinka (za tę kwotę można przejechać całą trasę).

Marszrutki zatrzymują się na wezwanie. Należy ustawić się przy krawędzi drogi i widząc marszrutkę linii którą chcemy pojechać machnąć ręką dając w ten sposób znak kierowcy. Podobnie podczas wysiadania należy zwrócić się głośno do kierowcy z prośbą o zatrzymanie się w konkretnym miejscu.

Wsiadając do auta należy przekazać kierowcy odliczoną kwotę za przejazd. Kierowca ma obowiązek wydać bilet za przejazd (powszechne jest nie wydawanie pokwitowania).

Sport[edytuj | edytuj kod]

Stadion Dnipro Dniepropetrowsk w trakcie rekonstrukcji, maj 2008

Dniepropetrowsk był miastem-kandydatem do współorganizacji Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej 2012, które odbyły się w Polsce i na Ukrainie. W ramach przygotowań wykonano modernizację Stadionu piłkarskiego Dnipro Dniepropetrowsk.

Kandydatura miasta została ostatecznie odrzucona decyzją UEFA w dniu 13 maja 2009. Stadion w Dniepropetrowsku ma być Stadionem Narodowym Ukrainy.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Nazewnictwo geograficzne świata. Cz. 6: Białoruś, Rosja, Ukraina. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2005. ISBN 83-239-9020-4.
  2. 2,0 2,1 Brytanica edycja polska, Wyd. Kurpisz, Poznań 1999 r. tom 9, s. 253.
  3. TOMASZEWICZ Wincenty, Ze wspomnień lekarza. Warszawa 1965, ss. 290-303 i nast.; por. Tadeush Bhzehinsky, Poles in medical facultates of ukrainian universitates during divisions of Poland [1]
  4. W Dniepropetrowsku mianem „Kajdaków” określa się 2 regiony: Nowe i Stare Kajdaki. Rejon (dzielnica) Nowe Kajdaki znajdują się w górę Dniepru od centrum, mieści się tam między innymi most kojdacki [2]. Rejon Stare Kajdaki z kolei znajdują w dół Dniepru od centrum, mniej więcej na wysokości lotniska. Dzielnica ta uważana jest za niebezpieczną i biedną część miasta.
  5. Plokhy, Serhii, The Cossacks and Religion in Early Modern Ukraine, pub Oxford University Press, 2001, ISBN 0-19-924739-0, pages 26, 37, 40, 51, 60-1, 142, 245, and 268.
  6. Guillaume le Vasseur de Beauplan był autorem książki „Description d’Ukrainie”, opublikowanej w 1651 i 1660.
  7. Strona Uniwersystetu Górniczego: http://www.nmu.org.ua/ua/.
  8. www.eugene.com.ua Dnepropetrovsk History.
  9. Oficjalna strona Uniwersytetu: http://www.dnu.dp.ua/.
  10. Widok z Google Maps.
  11. Strona holdingu Dafi ze zdjęciami centrum z Dniepropetrowska. Strona w języku rosyjskim i angielskim.
  12. Strona internetowa centrum handlowego Grand-Plaza.
  13. Informacja o wyroku na stronie new-most.info. Wśród mieszkańców miasta panuje przekonanie, iż trzeci ze sprawców (o najniższym wyroku) został osądzony niesprawiedliwie i również powinien otrzymać dożywocie. Ma on jednak być synem wpływowej osoby, dlatego w czasie śledztwa miano sugerować świadkom, że sprawców było tylko dwóch. Ostatecznie otrzymał on wyrok najniższy.
  14. Urząd statystyczny Ukrainy Госкомстат Украины.
  15. Klimat w Dniepropetrowsku.
  16. Weatherbase: Historical Weather for Dnipropetrovsk, Ukraine (ang.). [dostęp 11.02.2009].
  17. 17,0 17,1 Źródło.
  18. gorod.dp.ua – o rynku oraz zdjęcia (ros.).
  19. Zdjęcia na stronie gorod.dp.ua.
  20. Zdjęcia na stronie gorod.dp.ua.
  21. Oficjalna strona instytucji.
  22. Więcej o autorze na stronie Uniwersytetu petersburskiego.
  23. Самый длинный мост в Украине (Фото). Центральный (Новый, Белый) мост в Днепропетровске
  24. The Dnipropetrovsk Metropoliten is asking for a raise in the ticket price (ros.). W: Ukrainian News [on-line]. June 19, 2008. [dostęp 2008-06-21].
  25. Общие сведения и статистика (ukr.). gorod.dp.ua. [dostęp 2012-11-24].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]