Proszowice

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Proszowice
Rynek, fasada kościoła parafialnego pw. św. Jana Chrzciciela
Rynek, fasada kościoła parafialnego pw. św. Jana Chrzciciela
Herb Flaga
Herb Proszowic Flaga Proszowic
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat proszowicki
Gmina Proszowice
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1358 rok
Burmistrz Jan Makowski
Powierzchnia 7,21 km²
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

6152
860,7 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 12
Kod pocztowy 32-100
Tablice rejestracyjne KPR
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Proszowice
Proszowice
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Proszowice
Proszowice
Ziemia 50°11′35,30″N 20°17′19,38″E/50,193139 20,288717Na mapach: 50°11′35,30″N 20°17′19,38″E/50,193139 20,288717
TERC
(TERYT)
2121514054
Urząd miejski
ul. 3 Maja 72
32-100 Proszowice
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Szarża krakusów na Rosjan w Proszowicach w 1846 r., akwarela Juliusza Kossaka z 1866 r.
Widok miasta w 1883 r.
Panorama miasta od południowego wschodu
Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Jana Chrzciciela
Kaplica pw. św. Trójcy
Słup Boża Męka z XVII w.

Proszowicemiasto w województwie małopolskim, w powiecie proszowickim, położone 23 km na północny wschód od Krakowa. Proszowice położone są na prawym brzegu rzeki Szreniawy na płaskowyżu proszowickim. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Proszowice. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. krakowskiego.

Prawa miejskie od 1358 roku. Były miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[1]. Od 1496 do 1793 roku siedziba sejmików ziemskich przedrozbiorowego województwa krakowskiego[potrzebne źródło]. Regionalny ośrodek handlu rolno-spożywczego.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 6152 mieszkańców[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

  • Prehistoria

W rejonie Proszowic spotyka się ślady pochodzące jeszcze z czasów neolitu. Spotyka się tu także relikty kultury łużyckiej. W okresie migracji i ekspansji Słowian (VI-VII wiek) obszary Małopolski zostały przez nich zasiedlone. Powstałe plemię Wiślan tworzy silne jednostki administracyjne, powstaje coś na wzór państwa, w skład którego wchodzą tereny powiatu proszowickiego. Wybudowali oni gródek książęcy, który nie tylko był siedzibą władcy, ale również spełniał funkcje obronne. Dolina rzeki Szreniawy sprzyjała rozwojowi rolnictwa i dlatego Proszowice były w dawnych czasach ośrodkiem handlu zbożem.

  • Średniowiecze

W wiekach XI-XIII wiek okolice Proszowic silnie zaludnione z dostępem do szlaku wiślanego. W roku 1222 wymieniony rycerz Przybysław Prosowic z rodu Szreniawitów. Początkowo miejscowość była własnością rycerską, do początku XIV wieku należały prawdopodobnie do rodu Szreniawitów, zaś później przeszły w ręce królewskie. W połowie XIII wieku wg tradycji erekcja parafii i wzniesienie kościoła w którym miała znajdować się inskrypcja mówiąca że najstarszy kościół wzniesiony został w czasach Bolesława V Wstydliwego w roku 1240. W 1358 roku miasto lokowane przez króla Kazimierza III Wielkiego na prawie magdeburskim, otrzymały przywileje samorządowe i targowe, osada rozrasta się w miasteczko handlowe i rzemieślnicze. Od połowy XIV wieku odbywały się tu roki sądowe ziemi krakowskiej, po raz pierwszy wzmiankowane w źródłach pisanych w 1377 roku. XV wiek to czas rozkwitu Proszowic, miejscowi rzemieślnicy, m.in. kowale, pracowali dla dworu królewskiego, przyjmowani są do cechów krakowskich. Miasto wówczas zaliczano w Małopolsce w województwie krakowskim do grupy II, to jest do osad, które na wypadek wojny mogą wystawić od 4 do 12 pieszych, w kategorii tej znalazły się także Wieliczka, Olkusz, Kłobuck, Lelów. W roku 1403 odnotowany został pierwszy student Akademii Krakowskiei pochodzący z Proszowic Mikołaj, który studiował sztuki wyzwolone. W 1407 roku wielki pożar niszczy miasto, a wraz z nim dwór królewski (szybko po katastrofie odbudowany). W 1410 roku wybudowano bitą drogę z Proszowic do Krakowa. Od 1456 roku przywilej cotygodniowych jarmarków. Kronikarz Jan Długosz opisuje Proszowice jako: miasto mające 14 łanów i folwark królewski, kościół parafialny był murowany, trakt przechodzący przez Proszowice służył królom gdy jechali do Korczyna, Kielc, Lublina, na Litwę. Według statutu króla Jana I Olbrachta z 1496 roku miasto zostaje wyznaczone na miejsce sejmików ziemskich województwa krakowskiego, odbywały się w tutejszym kościele.

  • Nowożytność

W początku XVI wieku Proszowice stały się siedzibą powiatu (w 1485 roku odnotowano istnienie powiatu, choć oddzielny powiat proszowicki jeszcze formalnie nie istniał), należały do niego m.in. miasta: Działoszyce, Koszyce, Skalbmierz, Słomniki, przetrwał aż do rozbiorów, chociaż jego granice ulegały zmianom. Wzrasta zamożność kupców, karczmarzy, piwowarów. Buduje sie ratusz i wiele domów, powstaje bractwo cechowe. Bogate prebendy proszowickie otrzymują profesorowie Akademii Krakowskiego. W 1532 roku król Zygmunt I Stary nadał Proszowicom przywilej na budowę wodociągów i kanalizacji. Przełom XVI/XVII wieku to początek upadku i zubożenia miasta, zanikło rzemiosło, burzliwe sejmiki stały się klęską i postrachem miasta, doszło nawet do rozlewu krwi w kościele. W roku 1619 pożar miasta niszczy drewnianą zabudowę, rok 1651 to kolejny pożar w którym spłonął ratusz. Podczas potopu szwedzkiego miasto zostało poważnie zniszczone. W 1733 roku miasto należy do wielkorządców krakowskich, nie podźwignęło się z upadku, inwentarz z tego okresu podaje tylko 60 domów; w 1775 roku liczy 88 domów i 6 dworków szlacheckich; w roku 1791 jest tu 111 domów (w tym 32 na Rynku) i 825 mieszkańców, w części królewskiej były 103 domy (dworek kasztelana krakowskiego, dworek wojewody krakowskiego, 2 dworki szlacheckie, 96 domów mieszkalnych, młyn, folwark młyński i karczma), a w duchownej 8 domów (3 domy księży, szkoła parafialna, altaria św. Anny, szpital Św. Ducha, folwark szpitalny, organaria).

  • Rozbiory

W 1794 roku masowy udział włościan proszowickich w insurekcji kościuszkowskiej. Po III rozbiorze Polski Proszowice włączono do zaboru austriackiego, następnie w 1809 roku miasto i okolica wchodzą do Księstwa Warszawskiego. Po kongresie wiedeńskim w 1815 roku ziemia Proszowicka włączona zostaje do Królestwa Kongresowego będącego częścią składową Imperium Rosyjskiego. Proszowice w zaborze rosyjskim położone się w województwie krakowskim ze stolicą w Kielcach, z Krakowa i najbliższych okolic utworzono Wolne Miasto będące pod kontrolą trzech zaborców, spowodowało to oderwanie od rynku zbytu i ośrodka kulturalnego Krakowa. Od 1837 roku miasto wchodzi w skład gurerni krakowskiej, która później zmieniła nazwę na gubernię kielecką. W roku 1846 podczas powstania krakowskiego 40-osobowy oddział Zygmunta Jordana rozbił tu sotnię kozaków rosyjskich. W ramach represji za popieranie powstania styczniowego Rosjanie odebrali Proszowicom prawa miejskie w 1867 roku. Podczas spisu ludności z roku 1827 odnotowano 1027 mieszkańców i 154 domy, na Rynku stał drewniany ratusz. Opis miejscowości z roku 1887 wymienia: osada miejska, folwark i dobra, przed 1867 r. miasto, powiat miechowski, gmina i parafia Proszowice. Leży wśród wyżyny krakowskiej, siegającej w okolicznych wzgórzach do 1050 st. n.p.m., na wzgórzu wznoszącem się na brzegu obszernej kotliny, która zapewne stanowiła niegdyś dno jeziora. Dziś wody tego zbiornika uprowadza Szreniawa. Proszowice leżą przy starożytnym trakcie z Krakowa do Kielc, połączone z Krakowem drogą bitą, odległość od Miechowa 28 w., od Krakowa około 4 mil a od Wisły 2 mile. Proszowice posiadają obecnie kościół parafialny murowany, kościółek filialny za osadą, szkołę początkowe męską i żeńską, dom przytułku dla starców, sąd gm. okr. V, urząd gm., st. pocztę, fabrykę narzędzi rolniczych, aptekę, około 200 domów (przewaznie drewniane) i do 2000 mieszkańców. Na obszarze folwarku jest browar i młyn wodny. Proszowicka parafia, dek. miechowski, 4736 dusz. Proszowice są starożytną osadą, stanowiącą centralny punkt słynnej z żyzności okolicy. Spływające ku Wiśle wody północnych tarasów wyżyny krakowskiej powyżłobiały tu liczne doliny i poznośiły bogate pokłady napływowe, którym gleba proszowska zawdzięcza swą słynną urodzajność. Żyzność gleby ściągła tu licznych osadników i zachęcała do rolnictwa, zwłaszcza że bliskość Krakowa i drogi wodnej (Wisła) ułatwiała zbyt korzystny. Dolina Szreniawy stanowi kolebkę licznych rodów małopolskich.

  • I wojna światowa

Podczas I wojny światowej Rosjanie rozlokowani wzdłuż linii: RzędowiceMakociceOpatkowiceSzreniawa, Austriacy atakowali od strony Łaganowa, ich artyleria zburzyła i uszkodziła wiele domów w Proszowicach, spowodowała pożar kościoła parafialnego.

  • II Rzeczpospolita

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w roku 1918 dawny powiat proszowski podzielono między powiaty miechowski i pińczowski. W roku 1923 przywrócono prawa miejskie. W 1925 roku otwarcie połączenia kolei wąskotorowej: Szreniawa-Proszowice, Proszowice-Posądza z stacją kolejową Proszowice.

  • II wojna światowa

W czasie wojny obronnej Polski Armia Kraków stoczyła tu ciężkie walki z Niemcami 7 września 1939 roku, zginęło 108 Polaków, pożar 1/3 miasta, spłonęło wtedy archiwum miejskie.

  • Współczesność

W 1945 roku Proszowice wchodzą w skład województwa krakowskiego w powiecie miechowskim. W 1954 roku przywrócono powiat proszowicki jednak w okrojonym zakresie w stosunku do stanu sprzed rozbiorów. Następnie w latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwo krakowskiego tzw. województwa miejskiego krakowskiego. Po reformie administracyjnej kraju w 1999 roku powstaje ponownie powiat proszowicki w województwie małopolskim. Rok 2008 to obchody 650-lecia lokacji miasta.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Zabytki Proszowic.
  • Średniowieczny układ urbanistyczny (nr rej. zabytków A-437 z 11 XI 1976).
  • Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Jana Chrzciciela (nr rej. zabytków A-371 z 02 VI 1972).
  • Kaplica pw. św. Trójcy (nr rej. zabytków A-684 z 24 VI 1994).
  • Cmentarz parafialny z II ćw. XIX wieku
  • Cmentarz żydowski
  • Słup Boża Męka z XVII wieku
  • Krzyż tzw. Biały Krzyż z XIX wieku
  • Krzyż drewniany Grupa Ukrzyżowania z XIX wieku
  • Figura Jezusa Frasobliwego z XIX wieku
  • Kapliczka Jezusa Frasobliwego z XIX wieku

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Proszowice są regionalnym ośrodkiem handlu rolno-spożywczego, usytuowana jest tutaj giełda skupująca warzywa i inne płody rolne oraz zwierząt hodowlanych. W okolicy żyzne gleby sprzyjają rolnictwu. Na terenie miasta nie ma dużych zakładów przemysłowych, występuje tylko drobny przemysł, usługi i handel.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

  • Szkoła Podstawowa Nr 1 w Proszowicach im. Tadeusza Kościuszki
  • Gimnazjum w Proszowicach im. 6 Brygady Desantowo-Szturmowej gen. S. Sosabowskiego
  • Zespół Szkół w Proszowicach im. Bartosza Głowackiego

Kluby sportowe w Proszowicach[edytuj | edytuj kod]

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie: Niemcy Fichtenberg[3]

Znani Proszowianie[edytuj | edytuj kod]

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 13.
  2. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.
  3. Fichtenberg - Niemcy. [dostęp 2012-03-10].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Słownik Geograficzny Królestwa Polski, tom IX, 1887 r.
  • Proszowice. Zarys dziejów do 1939 roku, pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 2000.
  • Dziennik Polski – artykuł Arkadiusza Fularskiego.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]