Proszowice

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Proszowice
Rynek, fasada kościoła parafialnego pw. św. Jana Chrzciciela
Rynek, fasada kościoła parafialnego pw. św. Jana Chrzciciela
Herb Flaga
Herb Proszowic Flaga Proszowic
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat proszowicki
Gmina Proszowice
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1358
Burmistrz Grzegorz Cichy
Powierzchnia 7,21 km²
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

6152
860,7 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 12
Kod pocztowy 32-100
Tablice rejestracyjne KPR
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Proszowice
Proszowice
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Proszowice
Proszowice
Ziemia 50°11′35,30″N 20°17′19,38″E/50,193139 20,288717
TERC
(TERYT)
2121514054
Urząd miejski
ul. 3 Maja 72
32-100 Proszowice
Strona internetowa
Szarża krakusów na Rosjan w Proszowicach w 1846 r., akwarela Juliusza Kossaka z 1866 r.
Widok miasta w 1883 r.
Panorama miasta od południowego wschodu
Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Jana Chrzciciela
Kaplica pw. św. Trójcy
Słup Boża Męka z XVII w.

Proszowicemiasto w województwie małopolskim, w powiecie proszowickim, położone 23 km na północny wschód od Krakowa. Proszowice położone są na prawym brzegu rzeki Szreniawy na płaskowyżu proszowickim. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Proszowice. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. krakowskiego.

Prawa miejskie od 1358 r. Były miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[1]. W latach 1496-1793 siedziba sejmików ziemskich przedrozbiorowego województwa krakowskiego[potrzebne źródło]. Regionalny ośrodek handlu rolno-spożywczego.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 6152 mieszkańców[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

  • Prehistoria

W rejonie Proszowic spotyka się ślady pochodzące jeszcze z czasów neolitu. Spotyka się tu także relikty kultury łużyckiej. W okresie migracji i ekspansji Słowian (VI-VII w.) obszary Małopolski zostały przez nich zasiedlone. Powstałe plemię Wiślan tworzy silne jednostki administracyjne, powstaje coś na wzór państwa, w skład którego wchodzą tereny powiatu proszowickiego. Wybudowali oni gródek książęcy, który nie tylko był siedzibą władcy, ale również spełniał funkcje obronne. Dolina rzeki Szreniawy sprzyjała rozwojowi rolnictwa i dlatego Proszowice były w dawnych czasach ośrodkiem handlu zbożem.

  • Średniowiecze

W XI-XIII w. okolice Proszowic silnie zaludnione z dostępem do szlaku wiślanego. W 1222 r. wymieniony rycerz Przybysław Prosowic z rodu Szreniawitów. Początkowo miejscowość była własnością rycerską, do początku XIV w. należały prawdopodobnie do rodu Szreniawitów, zaś później przeszły w ręce królewskie. W połowie XIII w. według tradycji erekcja parafii i wzniesienie kościoła w którym miała znajdować się inskrypcja mówiąca że najstarszy kościół wzniesiony został w czasach Bolesława V Wstydliwego w 1240 r. W 1358 r. miasto lokowane przez króla Kazimierza III Wielkiego na prawie magdeburskim, otrzymały przywileje samorządowe i targowe, osada rozrasta się w miasteczko handlowe i rzemieślnicze. Od połowy XIV w. odbywały się tu roki sądowe ziemi krakowskiej, po raz pierwszy wzmiankowane w źródłach pisanych w 1377 r. XV w. to czas rozkwitu Proszowic, miejscowi rzemieślnicy, m.in. kowale, pracowali dla dworu królewskiego, przyjmowani są do cechów krakowskich. Miasto wówczas zaliczano w Małopolsce w województwie krakowskim do grupy II, to jest do osad, które na wypadek wojny mogą wystawić od 4 do 12 pieszych, w kategorii tej znalazły się także Wieliczka, Olkusz, Kłobuck, Lelów. W 1403 r. odnotowany został pierwszy student Akademii Krakowskiej pochodzący z Proszowic Mikołaj, który studiował sztuki wyzwolone. W 1407 r. wielki pożar niszczy miasto, a wraz z nim dwór królewski (szybko po katastrofie odbudowany). W 1410 r. wybudowano bitą drogę z Proszowic do Krakowa. Od 1456 r. przywilej cotygodniowych jarmarków. Kronikarz Jan Długosz opisuje Proszowice jako: miasto mające 14 łanów i folwark królewski, kościół parafialny był murowany, trakt przechodzący przez Proszowice służył królom gdy jechali do Korczyna, Kielc, Lublina, na Litwę. Według statutu króla Jana I Olbrachta z 1496 r. miasto zostaje wyznaczone na miejsce sejmików ziemskich województwa krakowskiego, odbywały się w tutejszym kościele.

  • Nowożytność

W początku XVI w. Proszowice stały się siedzibą powiatu (w 1485 r. odnotowano istnienie powiatu, choć oddzielny powiat proszowicki jeszcze formalnie nie istniał), należały do niego m.in. miasta: Działoszyce, Koszyce, Skalbmierz, Słomniki, przetrwał aż do rozbiorów, chociaż jego granice ulegały zmianom. Wzrasta zamożność kupców, karczmarzy, piwowarów. Buduje się ratusz i wiele domów, powstaje bractwo cechowe. Bogate prebendy proszowickie otrzymują profesorowie Akademii Krakowskiej. W 1532 r. król Zygmunt I Stary nadał Proszowicom przywilej na budowę wodociągów i kanalizacji. Przełom XVI/XVII w. to początek upadku i zubożenia miasta, zanikło rzemiosło, burzliwe sejmiki stały się klęską i postrachem miasta, doszło nawet do rozlewu krwi w kościele. W 1619 r. pożar miasta niszczy drewnianą zabudowę, w 1651 r. wybuch kolejny pożar w którym spłonął ratusz. Podczas potopu szwedzkiego miasto zostało poważnie zniszczone. W 1733 r. miasto należało do wielkorządców krakowskich, nie podźwignęło się z upadku, inwentarz z tego okresu podaje tylko 60 domów; w 1775 r. liczy 88 domów i 6 dworków szlacheckich; w 1791 r. jest tu 111 domów (w tym 32 na Rynku) i 825 mieszkańców, w części królewskiej były 103 domy (dworek kasztelana krakowskiego, dworek wojewody krakowskiego, 2 dworki szlacheckie, 96 domów mieszkalnych, młyn, folwark młyński i karczma), a w duchownej 8 domów (3 domy księży, szkoła parafialna, altaria św. Anny, szpital św. Ducha, folwark szpitalny, organaria).

  • Rozbiory

W 1794 r. masowy udział włościan proszowickich w insurekcji kościuszkowskiej. Po III rozbiorze Polski Proszowice włączono do zaboru austriackiego, następnie w 1809 r. miasto i okolica wchodzą do Księstwa Warszawskiego. Po kongresie wiedeńskim w 1815 r. ziemia proszowicka włączona zostaje do Królestwa Kongresowego będącego częścią składową Imperium Rosyjskiego. Proszowice w zaborze rosyjskim położone się w województwie krakowskim ze stolicą w Kielcach, z Krakowa i najbliższych okolic utworzono Wolne Miasto będące pod kontrolą trzech zaborców, spowodowało to oderwanie od rynku zbytu i ośrodka kulturalnego Krakowa. Od 1837 r. miasto wchodzi w skład guberni krakowskiej, która później zmieniła nazwę na gubernię kielecką. W 1846 r. podczas powstania krakowskiego 40-osobowy oddział Zygmunta Jordana rozbił tu sotnię kozaków rosyjskich. W ramach represji za popieranie powstania styczniowego Rosjanie odebrali Proszowicom prawa miejskie w 1867 r. Podczas spisu ludności z 1827 r. odnotowano 1027 mieszkańców i 154 domy, na Rynku stał drewniany ratusz. Opis miejscowości z 1887 r. wymienia: osada miejska, folwark i dobra, przed 1867 r. miasto, powiat miechowski, gmina i parafia Proszowice. Leży wśród wyżyny krakowskiej, sięgającej w okolicznych wzgórzach do 1050 st. n.p.m., na wzgórzu wznoszącem się na brzegu obszernej kotliny, która zapewne stanowiła niegdyś dno jeziora. Dziś wody tego zbiornika uprowadza Szreniawa. Proszowice leżą przy starożytnym trakcie z Krakowa do Kielc, połączone z Krakowem drogą bitą, odległość od Miechowa 28 w., od Krakowa około 4 mil a od Wisły 2 mile. Proszowice posiadają obecnie kościół parafialny murowany, kościółek filialny za osadą, szkołę początkowe męską i żeńską, dom przytułku dla starców, sąd gm. okr. V, urząd gm., st. pocztę, fabrykę narzędzi rolniczych, aptekę, około 200 domów (przewaznie drewniane) i do 2000 mieszkańców. Na obszarze folwarku jest browar i młyn wodny. Proszowicka parafia, dek. miechowski, 4736 dusz. Proszowice są starożytną osadą, stanowiącą centralny punkt słynnej z żyzności okolicy. Spływające ku Wiśle wody północnych tarasów wyżyny krakowskiej powyżłobiały tu liczne doliny i poznośiły bogate pokłady napływowe, którym gleba proszowska zawdzięcza swą słynną urodzajność. Żyzność gleby ściągła tu licznych osadników i zachęcała do rolnictwa, zwłaszcza że bliskość Krakowa i drogi wodnej (Wisła) ułatwiała zbyt korzystny. Dolina Szreniawy stanowi kolebkę licznych rodów małopolskich.

  • I wojna światowa

Podczas I wojny światowej Rosjanie rozlokowani wzdłuż linii: RzędowiceMakociceOpatkowiceSzreniawa, Austriacy atakowali od strony Łaganowa, ich artyleria zburzyła i uszkodziła wiele domów w Proszowicach, spowodowała pożar kościoła parafialnego.

  • II Rzeczpospolita

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. dawny powiat proszowski podzielono między powiaty miechowski i pińczowski. W 1923 r. przywrócono prawa miejskie. W 1925 r. otwarto połączenie kolei wąskotorowej: Szreniawa-Proszowice, Proszowice-Posądza z stacją kolejową Proszowice.

  • II wojna światowa

W czasie wojny obronnej Polski Armia Kraków Wojska Polskiego stoczyła tu ciężkie walki z Wehrmachtem 7 września 1939 r., zginęło 108 Polaków, pożar 1/3 miasta, spłonęło wtedy archiwum miejskie.

  • Współczesność

W 1945 r. Proszowice wchodzą w skład województwa krakowskiego w powiecie miechowskim. W 1954 r. przywrócono powiat proszowicki jednak w okrojonym zakresie w stosunku do stanu sprzed rozbiorów. Następnie w okresie administracyjnego podziału Polski z lat 1975-1998 miasto należało do województwo krakowskiego tzw. województwa miejskiego krakowskiego. Po reformie administracyjnej Polski z 1999 r. powstaje ponownie powiat proszowicki w województwie małopolskim. W 2008 r. obchodzono 650-lecie lokacji miasta.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Zabytki Proszowic.
  • Średniowieczny układ urbanistyczny (nr rej. zabytków A-437 z 11 XI 1976).
  • Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Jana Chrzciciela (nr rej. zabytków A-371 z 02 VI 1972).
  • Kaplica pw. św. Trójcy (nr rej. zabytków A-684 z 24 VI 1994).
  • Cmentarz parafialny z II ćw. XIX w.
  • Cmentarz żydowski
  • Słup Boża Męka z XVII w.
  • Krzyż tzw. Biały Krzyż z XIX w.
  • Krzyż drewniany Grupa Ukrzyżowania z XIX w.
  • Figura Jezusa Frasobliwego z XIX w.
  • Kapliczka Jezusa Frasobliwego z XIX w.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Proszowice są regionalnym ośrodkiem handlu rolno-spożywczego, usytuowana jest tutaj giełda skupująca warzywa i inne płody rolne oraz zwierząt hodowlanych. W okolicy żyzne gleby sprzyjają rolnictwu. Na terenie miasta nie ma dużych zakładów przemysłowych, występuje tylko drobny przemysł, usługi i handel.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

  • Szkoła Podstawowa Nr 1 w Proszowicach im. Tadeusza Kościuszki
  • Gimnazjum w Proszowicach im. 6 Brygady Desantowo-Szturmowej gen. S. Sosabowskiego
  • Zespół Szkół w Proszowicach im. Bartosza Głowackiego

Kluby sportowe w Proszowicach[edytuj | edytuj kod]

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie: Niemcy Fichtenberg[3]

Znani Proszowianie[edytuj | edytuj kod]

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 13.
  2. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.
  3. Fichtenberg - Niemcy. [dostęp 2012-03-10].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Słownik Geograficzny Królestwa Polski, tom IX, 1887 r.
  • Proszowice. Zarys dziejów do 1939 roku, pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 2000.
  • Dziennik Polski – artykuł Arkadiusza Fularskiego.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]