Ochrona przyrody w Bydgoszczy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł jest częścią cyklu artykułów o Bydgoszczy
POL Bydgoszcz COA.svg

Portal Portal Bydgoszcz
Obszary chronione: parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu i rezerwaty przyrody w okolicy Bydgoszczy
Obszary Natura 2000 w Bydgoszczy

Ochrona przyrody w Bydgoszczy – ogół działań służących zachowaniu różnorodności biologicznej ekosystemów na terenie miasta i w jego otoczeniu oraz zachowaniu ich dla przyszłych pokoleń.

Przyroda Bydgoszczy[edytuj | edytuj kod]

Położenie fitogeograficzne[edytuj | edytuj kod]

Bydgoszcz jest węzłem przyrodniczym leżącym na granicy jednostek geobotanicznych: od północy związanych z Pojezierzem Pomorskim, a od południa z Nizinami Polski Środkowej. Fitogeograficznie miasto położone jest w Dziale Bałtyckim Prowincji Środkowoeuropejskiej, na pograniczu dwóch krain:

Natomiast według podziału na krainy przyrodniczo-leśne zaliczana jest do Krainy Wielkopolsko-Pomorskiej (kraina borów mieszanych świeżych z domieszką dębu i buka)[1]. Granica dużych jednostek geobotanicznych przebiega wzdłuż północnego zbocza Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej, w północnej części miasta, które jest zarazem granicą makroregionów fizyczno-geograficznych oraz jednym z najbardziej atrakcyjnych krajobrazowo i zróżnicowanych ekologicznie mikroregionów w Bydgoszczy i okolicy.

Następstwem granicznego położenia Bydgoszczy w systemie podziału regionów geobotanicznych jest znaczne zróżnicowanie siedlisk, a w konsekwencji także szaty roślinnej:

Do tego dochodzi zróżnicowanie fizyczno-geograficzne regionów otaczających miasto z każdej ze stron świata. Dlatego wokół Bydgoszczy następuje wyjątkowe nagromadzenie różnych, ścierających się ze sobą, zarówno charakterem, ukształtowaniem terenu, jak i środowiskiem biologicznym rejonów geograficzno-przyrodniczych. Poszczególne, różniące się między sobą ekosystemy chronione są poprzez różne formy ochrony przyrody: strefach włączonych do sieci Natura 2000, parku krajobrazowym, obszarach chronionego krajobrazu, rezerwatach przyrody, użytkach ekologicznych, pomnikach przyrody, lasach ochronnych.

Flora[edytuj | edytuj kod]

Na obszarze miasta stwierdzono 1237 taksonów, co stanowi ok. 30% roślin naczyniowych Polski[2]. Bydgoszcz nie odbiega w tym od innych dużych miast[a]. Flora na terenie miasta jest bardzo zróżnicowana, co nawiązuje do różnorodności siedlisk, związanych z występowaniem różnych form naturalnych: dolin i teras rzecznych, wysoczyzn, wydm, torfowisk.

Enklawy naturalnej, bądź półnaturalnej szaty roślinnej w obrębie miasta zachowały się głównie na następujących obszarach[2]:

Bogatym florystycznie obszarem są również Planty nad Kanałem Bydgoskim, gdzie rodzima flora jest bogatsza o około 30%. Wzdłuż tego cieku znaleziono 64 gatunków drzew i krzewów[2].

W II połowie XX wieku pod wpływem urbanizacji zmniejszała się liczba gatunków roślin. Największy ubytek nastąpił wśród roślin wodnych związanych z siedliskami wilgotnymi (storczykowate, rdestnicowate, turzycowate) wskutek osuszania torfowisk i regulacji cieków wodnych. Znaczne powierzchnie na terenie miasta znajdują się na etapie sukcesji wtórnej (górny taras Fordonu, poligon na Jachcicach, tereny wzdłuż Brdy i Wisły)[3].

Rośliny chronione[edytuj | edytuj kod]

W 2008 r. na terenie miasta stwierdzono 24 gatunki pod ścisłą ochroną, 13 pod częściową i 6 zagrożonych. Większość tych roślin zachowała się w najmniej zmienionych ekosystemach: przede wszystkim różnego typu lasach leżących wokół Bydgoszczy, ekstensywnych użytkach zielonych oraz dolinach rzecznych. Kilkanaście gatunków chronionych występuje w Leśnym Parku Kultury i Wypoczynku w Myślęcinku, np. widłak goździsty, paprotka zwyczajna, przylaszczka pospolita, orlik pospolity, wawrzynek wilczełyko, bluszcz pospolity, lilia złotogłów oraz storczyki. W XX wieku ok. jedna trzecia gatunków podległych ochronie ścisłej zniknęło z Bydgoszczy[4].

Rzadkie i chronione gatunki roślin występują także w rezerwatach, w niewielkiej odległości od Bydgoszczy, np[5]:

Zbiorowiska roślinne[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Bydgoszczy zidentyfikowano 167 fitocenoz, co stanowi 35% zbiorowisk roślinnych Polski. Połowa należy do rodzimych, zaś pozostałe są zbiorowiskami wytworzonymi wskutek działalności człowieka. Stosunkowo duży (jak dla miasta) udział roślinności naturalnej wynika ze znacznej powierzchni terenów leśnych oraz obecności dolin rzecznych. Około 20 fitocenoz jest zaliczanych do rzadkich w skali kraju i regionu, np. skupienia paprotnicy kruchej, czy też łęg topolowy. Rozmieszczenie poszczególnych zbiorowisk nawiązuje do układu form naturalnych, zwłaszcza dolin rzecznych i krawędzi wysoczyzn. Bory skupione są w dużych kompleksach wokół miasta. W rejonie Rynkowa i Myślęcinka są dobrze wykształcone płaty grądów. Dolinom rzecznym towarzyszą różnego typu łęgi. Na zboczach zidentyfikowano świetlistą dąbrowę, skupienia krzewów (tarnina, głóg) i róż oraz murawy kserotermiczne. Na torfowiskach w Dolinie Kanału Bydgoskiego występują łozowiska i kępy kruszyny pospolitej, zaś na madach wikliny nadrzeczne. Z dolinami rzek związane są m.in. płaty roślinności wodnej, szuwary, ziołorośla, liany, łąki turzycowe. Na ubogich glebach piaszczystych wykształcają się murawy psammofilne[6].


Siedliska chronione[edytuj | edytuj kod]

Podstawą prawną ochrony siedlisk jest dyrektywa siedliskowa Unii Europejskiej z 1992 roku oraz Rozporządzenie Ministra Środowiska z 2005 roku. Wskazują one typy siedlisk przyrodniczych, dla których wskazana jest ochrona prawna w sieci Natura 2000[7]. W granicach administracyjnych Bydgoszczy stwierdzono 16 siedlisk przyrodniczych podlegających ochronie. Są to m.in.: wydmy śródlądowe z murawami napiaskowymi, brzegi zbiorników wodnych ze zbiorowiskami Littorelletea uniflorae, starorzecza i jeziora eutroficzne, zalewane muliste brzegi rzek, ciepłolubne, śródlądowe murawy napiaskowe, murawy kserotermiczne, łąki trzęślicowe, ziołorośla nadrzeczne, łąki użytkowane ekstensywnie, torfowiska przejściowe i trzęsawiska, kwaśne i żyzne buczyny, grąd środkowoeuropejski i kontynentalny, łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe, lasy łęgowe dębowo-wiązowo-jesionowe oraz ciepłolubne dąbrowy[8].

Fauna[edytuj | edytuj kod]

Ptaki zimujące na Wiśle w Brdyujściu

W latach 1874-2010 w Bydgoszczy stwierdzono obecność ok. 2,4-2,8 tys. gatunków zwierząt, w tym ponad 90% stanowią bezkręgowce[9]. Spośród kręgowców (ok. 280 gatunków) najliczniejszą grupę stanowią ptaki. W 2002 r. w Bydgoszczy stwierdzono obecność 213 gatunków ptaków, reprezentujących 17 rzędów i 45 rodzin. Spośród nich 123 to gatunki lęgowe, 91 - zimujące i 108 - przelotne (zalatujące lub przezeń migrujące)[10]. W II połowie XX wieku nastąpił znaczny wzrost liczby gatunków; dla porównania w 1936 r. zanotowano ich tylko 77. Najliczniejszą grupę stanowią przedstawiciele rzędu: siewkowych (20 gat.), blaszkodziobych (16), jastrzębiowych (12), dzięciołowych (6), brodzących, żurawinowych i gołębiowych (po 5 gat.). Spośród rodzin najliczniej reprezentowane są: kaczkowate (20 gat), pokrzewkowate (16), łuszczaki (12) i drozdowate (11)[10]. Największą różnorodność awifauny stwierdzono w Smukale, Parku Myślęcińskim i nad Wisłą w Łęgnowie[10]. Większość ptaków przelotnych widywana jest na Wiśle w Łęgnowie, bądź Fordonie. Gniazda lęgowe obserwuje się przede wszystkim w łęgach nadwiślańskich, Brdyujściu, torze regatowym, Brdzie, Smukale i łąkach Osowej Góry[10].

W okresie lęgowym najczęściej spotykane są[10]:

Do miejsc szczególnej koncentracji ptaków należą przede wszystkim: tzw. „ptasia wyspa” o powierzchni 1 ha w Leśnym Parku Kultury i Wypoczynku, śródmiejski odcinek Brdy oraz Wisła. Na wyspie stawu myślęcińskiego od 1998 r. do lęgów przystępuje rocznie 1700 par mewy śmieszki, które odchowują 3 tys. piskląt. Teren ten zamieszkuje też rzadka rybitwa rzeczna. Brda jest rejonem dużej koncentracji zimowej kaczki krzyżówki (do 3 tys. osobników) oraz łabędzia niemego. Pierwsze osobniki notowano w latach 70. XX w., dzisiaj regularnie spędza tu zimę ok. 500 łabędzi. W okolicy Wisły, Brdyujścia i toru regatowego spotyka się natomiast duże kolonie mewy pospolitej i srebrzystej[10].

Od lat 90. XX w. nowym zjawiskiem stało się zimowanie tysięcy osobników ptaków krukowatych (gawrona, kawki) w Bydgoszczy, na brzegach rzek lub zbiorników wodnych w łęgach, olsach, na wysokich drzewach liściastych. Rano i wieczorem obserwuje się przeloty stad tych ptaków z żerowisk na noclegowiska. Główne miejskie noclegowiska zlokalizowane są na wyspie przy ul. Spornej oraz w Łęgnowie[10].

Tereny zielone w Bydgoszczy oraz otaczające miasto lasy zamieszkują również licznie inne zwierzęta. W 2008 r. na terenie miasta stwierdzono 13 gatunków płazów (m.in. traszka grzebieniasta, traszka zwyczajna, kumak nizinny, ropucha szara, ropucha paskówka, rzekotka drzewna, grzebiuszka ziemna, żaba jeziorkowa, wodna, trawna i moczarowa), 5 gatunków gadów (jaszczurka zwinka, padalec zwyczajny, zaskroniec zwyczajny oraz żmija zygzakowata i gniewosz) oraz 32 gatunków ssaków. Ochroną gatunkową objętych jest 12 gatunków, a ochroną całkowitą - 4 gatunki[4].

Na terenie bydgoskiego okręgu Polskiego Związku Łowieckiego stwierdzono ok. 22 tys. saren, 10 tys. zająców, lisy (6,7 tys.), dziki (5,3 tys.), jelenie (3,7 tys.), daniele (772) oraz łosie (3). W ostatnich latach wzrasta populacja jenota, lisa, dzika, a maleje łosia i zająca[11]. Bobra spotyka się w okolicach Janowa. Dziki widywane są na Osowej Górze i w Fordonie. Jenot był obserwowany na Czyżkówku, Łęgnowie i Jarach, zaś borsuki w Fordonie w okolicy Doliny Śmierci. Piżmak jest mieszkańcem Łęgnowa, zaś dawniej spotykany był w okolicach Kanału Bydgoskiego[11].


Korytarze ekologiczne[edytuj | edytuj kod]

Bydgoszcz z racji położenia w miejscu połączenia wielkich dolin i pradolin rzecznych, otoczona pierścieniem lasów - zajmuje ważne miejsce w krajowym systemie obszarów chronionych (European Ecological Network). W systemie tym obszary wyższej rangi (węzły ekologiczne) łączą się ze sobą poprzez korytarze ekologiczne. Taki system przeciwdziała niekorzystnemu rozczłonkowaniu terenów przyrodniczo cennych, a korytarze służą migracji fauny i flory, są też szlakami wymiany materii nieożywionej[12]. Na terenie aglomeracji Bydgoszczy znajdują się dwa korytarze ekologiczne o znaczeniu międzynarodowym: Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka oraz Dolina Dolnej Wisły. Od pradoliny wzdłuż Doliny Brdy odchodzi jeszcze korytarz ekologiczny o znaczeniu krajowym, zapewniający połączenie z Borami Tucholskimi – ważnym węzłem o znaczeniu międzynarodowym[12]. Lokalizacja miasta w rozgałęzieniu korytarzy ekologicznych podnosi znaczenie zabiegów, mających na celu ochronę środowiska i przyrody w Bydgoszczy i jej okolicach[12].

Obszary i obiekty prawnie chronione na terenie Bydgoszczy[edytuj | edytuj kod]

W 2010 r. w Bydgoszczy było 6089 ha obszarów prawnie chronionych, co stanowiło 35% powierzchni miasta[4]. Jest to więcej, niż średnia dla województwa kujawsko-pomorskiego (32%)[4], a także daje piąte miejsce w kraju wśród 39 miast powyżej 100 tys. mieszkańców. Z tego 8,5% przypada na park krajobrazowy, zaś 26,4% na obszary chronionego krajobrazu.

Udział powierzchni prawnie chronionych w całkowitej powierzchni miast powyżej 100 tys. mieszkańców w 2008 roku[13]
1. Kielce 71,9%
2. Elbląg 44,8%
3. Koszalin 44,6%
4. Bielsko-Biała 41,0%
5. Bydgoszcz 34,9%
6. Gdynia 32,1%
7. Rybnik 30,1%
8. Gdańsk 24,7%
9. Warszawa 23,3%
10. Płock 22,7%

Rezerwaty przyrody[edytuj | edytuj kod]

Na terenie administracyjnym miasta nie występują rezerwaty przyrody. Najbliżej miasta położone są dwa rezerwaty w rejonie bydgoskiego zakola Wisły (graniczące przez Wisłę z dzielnicą Fordon i Brdyujście) oraz jeden w pobliżu Ostromecka. Na tym obszarze cztery rezerwaty połączone są szlakiem turystycznym (Szlak Rezerwatów Chełmińskich) biegnącym z Bydgoszczy do Chełmna.

W promieniu 20 km wokół Bydgoszczy znajduje się natomiast kilkanaście rezerwatów przyrody: leśnych, florystycznych, ornitologicznych, krajobrazowych, i torfowiskowych. Najwięcej z nich znajduje się w korytarzach ekologicznych, przede wszystkim w Dolinie Dolnej Wisły (na północ od miasta), a także w Dolinie Noteci i Kanału Bydgoskiego (na zachodzie) oraz w kompleksach leśnych, głównie Puszczy Bydgoskiej.


Rezerwaty przyrody w okolicy Bydgoszczy (w promieniu 20 km od granic miasta)[12]:

Nazwa Typ Pow.
[ ha ]
Główny przedmiot ochrony Data założenia Położenie Odl. od granic miasta
[ km ]
Augustowo florystyczny 6,7 ols porzeczkowy i torfowcowy, stanowisko wierzby borówkolistnej na torfowisku pomiędzy suchymi borami sosnowymi i polami uprawnymi 27 maja 1963 Wysoczyzna Świecka 8
Dziki Ostrów leśny 74,7 dąbrowa świetlista z rzadkimi gatunkami runa, porastająca wzniesienie wydmowe otoczone kompleksem łąk nadnoteckich. 4 kwietnia 1977 południowy skraj Puszczy Bydgoskiej, nad Kanałem Noteckim 9
Hedera florystyczny 16,9 Las mieszany z bluszczem pospolitym i wiciokrzewem pomorskim, porastający północne zbocze Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej 7 grudnia 2000 Zbocze Kruszyńskie 10
Kozielec florystyczny 15,0 unikalne rośliny kserotermofilne i ich zespoły porastające skarpy Doliny Fordońskiej, m.in. len austriacki[b] proj. Dolina Dolnej WisłyZbocze Fordońskie 11
Kruszyn krajobrazowy, leśny 72,7 zalesione zbocza Pradoliny Noteci, grąd zboczowy 25 lipca 1997 Zbocze Kruszyńskie 6
Las Mariański leśny 31,8 grąd zboczowy z licznie występującymi źródliskami 23 lipca 1958 Dolina Dolnej WisłyZbocze Mariańskie 4
Las Minikowski leśny 45,14 grąd wielogatunkowy na północnym zboczu Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej 2 października 2001 Zbocze Kruszyńskie 11
Linje torfowiskowy 12,3 jedyne na Niżu Polskim stanowisko brzozy karłowatej 10 lipca 1956 Lasy w pobliżu Ostromecka 12
Łąki Ślesińskie florystyczny, ornitologiczny 42,43 stanowisko reliktowej brzozy niskiej na łąkach nad Kanałem Bydgoskim, bogata awifauna lęgowa i przelotna 26 marca 1975 Dolina Kanału Bydgoskiego 14
Łażyn leśny 26,2 180-letni bór sosnowy reprezentatywny dla Puszczy Bydgoskiej. 29 stycznia 2002 Puszcza Bydgoska 4
Mała Kępa ornitologiczny 116,0 fragment lasu łęgowego na terenie zalewowym z miejscami lęgowymi licznych gatunków ptaków proj. Bydgoskie zakole Wisły 1
Ostrów koło Pszczółczyna leśny 16,8 fragment lasu liściastego z dużym udziałem lipy szerokolistnej, nad brzegiem Noteci 16 października 1974 Bydgoskie Łąki Nadnoteckie 11
Parów Cieleszyński krajobrazowy 36,0 głęboki, rozgałęziony parów w zachodnim zboczu Doliny Dolnej Wisły, z unikatowym stanowiskiem zlepieńców i piaskowców plejstoceńskich oraz unikalnych w tej części Polski zespołów roślinnych z rzadkimi gatunkami roślin proj. Dolina Dolnej WisłyZbocze Fordońskie 18
Piecki Jezuickie florystyczny 33,0 roślinność charakterystyczna dla torfowisk i borów bagiennych z gatunkami rzadkich roślin chronionych proj. Puszcza Bydgoska 5
Reptowo ornitologiczny 3,62 stanowisko lęgowe czapli siwej 28 lipca 1962 Lasy w pobliżu Ostromecka 7
Skarpy Ślesińskie florystyczny 13,8 reliktowa flora stepowa 7 grudnia 2000 Zbocze Kruszyńskie 14
Tarkowo florystyczny 6,25 fragment boru świeżego w Kotlinie Toruńsko-Bydgoskiej ze stanowiskiem wiśni karłowatej. 15 września 1958 Południowy skraj Puszczy Bydgoskiej 14
Wielka Kępa Ostromecka leśny 27,84 fragment nadwiślańskiego lasu łęgowego, z udziałem olszy i klonu polnego na terenie zalewowym 25 sierpnia 1953 Bydgoskie zakole Wisły 1

Parki krajobrazowe[edytuj | edytuj kod]

Fordoński Przełom Wisły leżący w obrębie kilku obszarów chronionych: parku krajobrazowego, jak i obszarów Natura 2000

Bydgoszcz jest jednym z nielicznych dużych miast Polski, których terytorium częściowo należy do parku krajobrazowego[c]. Ok. 8,5% (1486 ha) powierzchni miasta należy do Zespołu Parków Krajobrazowych Chełmińskiego i Nadwiślańskiego. Dotyczy to terenów strefy krawędziowej Zbocza Fordońskiego, od osiedla Piaski, poprzez Leśny Park Kultury i Wypoczynku, aż do północno-wschodnich granic miasta w Fordonie.

Zespół Parków obejmuje środkowy fragment Doliny Dolnej Wisły, od Bydgoszczy po północne granice województwa. Jego całkowita powierzchnia wynosi 556,4 km², w tym w granicach miasta Bydgoszczy znajduje się 2,7% ogólnej powierzchni parku[14].

Park powołano rozporządzeniem nr 142/93 Wojewody Bydgoskiego z dnia 6 maja 1993 r. W jego skład włączono najbardziej urozmaicone i interesujące części objętego ochroną od 1991 r. Północnego Pasa Rekreacyjnego Bydgoszczy, położone w strefie zboczowej wysoczyzny morenowej i częściowo na samej wysoczyźnie. Charakterystycznym elementem tego terenu są silnie przekształcone denudacyjnie dolinki erozyjne, w których występują źródła, wycieki i strumienie o niewielkiej wydajności. Zbocze Fordońskie włączone w obręb parku krajobrazowego, należy do najsilniej zróżnicowanych ekologicznie nie tylko w Bydgoszczy, ale także w całej strefie niżowej. Występuje tu mozaika biotopów: od suchych do podmokłych. Na poszczególnych fragmentach zbocza i w dolinkach występują lasy łęgowe, szuwary i torfowiska, grądy typowe lub zboczowe, buczyny, światłolubne dąbrowy, bory sosnowe, łąki, murawy kserotermiczne i inne. Ze względu na walory krajobrazowe (m.in. rozległe panoramy widokowe poszczególnych dzielnic miasta) oraz różnorodność biologiczną, teren objęty parkiem krajobrazowym w Bydgoszczy jest wartościowym obszarem rekreacyjnym[d], z którego chętnie korzystają mieszkańcy miasta.


Obszary chronionego krajobrazu[edytuj | edytuj kod]

W granicach Bydgoszczy znajdują się fragmenty trzech obszarów chronionego krajobrazu[14]. Zostały one utworzone na mocy Rozporządzenia Nr 9/91 Wojewody Bydgoskiego z dnia 14 czerwca 1991 roku. Po zmianie przepisów zostały usankcjonowane i przyjęte uchwałą Nr Vl/106/11 Sejmiku Województwa Kujawsko-Pomorskiego z dnia 21 marca 2011 roku w sprawie obszarów chronionego krajobrazu[4] W granicach Bydgoszczy zajmują one powierzchnię 4600 ha, tj. 26,4% obszaru miasta, co przewyższa średni odsetek tych obszarów w kraju (22%)[14].

Nazwa Pow.
[ ha ]
Pow. na terenie miasta
[ ha ]
Uwagi
Obszar Chronionego Krajobrazu Północnego Pasa Rekreacyjnego Miasta Bydgoszczy 2640 1190 Obszar północnej części miasta, obejmujący fragment Zbocza Fordońskiego, Las Gdański z ujęciami wód podziemnych, Leśny Park Kultury i Wypoczynku oraz górny taras Fordonu.
Obszar Chronionego Krajobrazu Zalewu Koronowskiego 28687 890 Obejmuje Zalew Koronowski i jego otoczenie, w tym osiedla znajdujące się w północno-zachodnich fragmentach miasta Bydgoszczy (Janowo, Smukała i Opławiec).
Obszar Chronionego Krajobrazu Wydm Kotliny Toruńsko-Bydgoskiej 28100 563 Obszar położony na terenie Puszczy Bydgoskiej, chroniący jeden z największych kompleksów wydm śródlądowych występujących w Polsce; obejmuje również południowo-wschodnie rubieże miasta Bydgoszczy.

W otoczeniu aglomeracji Bydgoszczy[e] znajdują się ponadto następujące obszary krajobrazu chronionego:

Nazwa Pow.
[ ha ]
Uwagi
Obszar Chronionego Krajobrazu Strefy Krawędziowej Kotliny Toruńskiej 11811 Na wschód od miasta, w rejonie północnego zbocza Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej.
Obszar Chronionego Krajobrazu Rynny Jezior Byszewskich 1800 Na północny-zachód od miasta, 16 jezior rynnowych na długości 30 km.
Nadwiślański Obszar Chronionego Krajobrazu (województwo kujawsko-pomorskie) 1795 Na północ od miasta, obejmuje krawędź wysoczyzny opadającej ku dolinie Wisły o szerokości około 0,5 do 1,0 kilometra, od okolic Gruczna do Fordonu.
Obszar Chronionego Krajobrazu Łąk Nadnoteckich 1201 Na południe od miasta, w rejonie wsi Brzoza, mieści m.in. rezerwat przyrody Dziki Ostrów.

Od południa i południowego zachodu tereny zabudowane miasta bezpośrednio przylegają do Puszczy Bydgoskiej – dużego kompleksu leśnego, porastającego wydmową część Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej. Ze względu na głównie piaszczyste podłoże dominują tu siedliska borowe. Cały ten kompleks podlega ochronie jako Obszar Chronionego Krajobrazu Wydm Kotliny Toruńsko-Bydgoskiej[12].

Na zachód od Bydgoszczy ciągnie się Kanał Bydgoski, łączący Brdę z Notecią. W krajobrazie dominują łąki, obfitujące w siedliska stwarzające dobre warunki dla lęgu ptaków oraz chronione w rezerwatach stanowiska ciekawej flory i roślinności[12].

Północna część miasta, podobnie jak południowa i wschodnia, sąsiaduje bezpośrednio z kompleksem leśnym. Siedliska, jak i rzeźba terenu, są tu dość urozmaicone. Większa część tego terenu również podlega ochronie, jako Obszar Chronionego Krajobrazu Północnego Pasa Rekreacyjnego Miasta Bydgoszczy oraz Obszar Chronionego Krajobrazu Zalewu Koronowskiego[12].

Użytki ekologiczne[edytuj | edytuj kod]

Panorama Doliny Wisły z uroczyska „Prodnia” w Jarużynie pod Bydgoszczą

Od 1997 r. na terenie miasta znajduje się użytek ekologicznyZielona Ostoja”, który obejmuje torfowisko o powierzchni 3,02 ha na Osowej Górze[4]. W 2012 r. w trakcie ustanawiania były dwa użytki ekologiczne: „Ostoja Ptasia” (jedyne w Bydgoszczy stanowisko lęgowe dzięcioła syryjskiego) oraz „Łęgi przy ul. Toruńskiej” (las łęgowy na Zimnych Wodach). Kolejnymi projektowanymi użytkami ekologicznymi są: łęgi w Brdyujściu, wyrobiska na Osowej Górze przy ul. Grunwaldzkiej, grodzisko Wyszogród oraz starorzecza Wisły w Fordonie[4]. 13 września 2017 w rejonie planowanego Parku Akademickiego przy ul. Rejewskiego ustanowiono kolejny użytek ekologiczny[15].

Ponadto na terenie ośmiu gmin otaczających miasto, należących do bydgoskiego powiatu ziemskiego znajduje się 271 użytków ekologicznych, których wykaz znajduje się w załączniku Nr 1 do rozporządzenia nr 1/2004 Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z dnia 19 stycznia 2004 r. w sprawie uznania za użytki ekologiczne (Dz. Urz. Woj. Kuj.-Pom. Nr 8 poz. 76)[16]. Są to w większości tereny bagienne, torfowiska, łąki oraz źródliska.

Rozkład użytków ekologicznych na terenie poszczególnych gmin wygląda następująco[16]:

Do ciekawszych użytków ekologicznych położonych w otoczeniu miasta jest „Uroczysko Prodnia”, usytuowane w miejscowości Jarużyn, na zboczu Doliny Wisły, w miejscu, gdzie dolina osiąga najmniejszą szerokość od Puław do Bałtyku (2,5 km).

Pomniki przyrody[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Pomniki przyrody w Bydgoszczy.

Według danych Urzędu Miasta na terenie Bydgoszczy znajduje się 95 pomników przyrody, w tym 91 pomników przyrody ożywionej (pojedyncze drzewa i krzewy lub ich grupy) oraz 5 pomników przyrody nieożywionej (4 głazy narzutowe i źródło)[4]. Wiele pomników przyrody w Bydgoszczy jest skupiskiem kilku, kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu okazów drzew lub krzewów, np. arboretum liczące ok. 400 gatunków drzew i krzewów oraz 700 gatunków roślin zielnych, czy też aleja jarzębów szwedzkich przy ul. Szymanowskiego licząca 45 drzew. W związku z tym rzeczywista liczba pomnikowych obiektów jest znacznie większa i w 2009 r. wynosiła 233 szt.[f]

Ponadto na terenie gmin należących do bydgoskiego powiatu ziemskiego znajduje się 191 pomników przyrody, wśród których znajdują się pojedyncze drzewa, grupy drzew, aleje przydrożne, stanowiska roślin chronionych, źródła, głazy narzutowe, a nawet jaskinia zwana „Bajka”, położona w gminie Dobrcz, utworzona w zlepieńcach krawędzi doliny Wisły[16].

Rozkład pomników przyrody na terenie poszczególnych gmin[16]:

Głaz „Wojciech” w Fordoniepomnik przyrody
500-letni dąb „Bartek” o obwodzie 625cm - najstarsze drzewo w Bydgoszczy
Aleja jarzębów szwedzkich ulica Szymanowskiego w Bydgoszczy – pomnik przyrody


Lasy ochronne[edytuj | edytuj kod]

Las Gdański w Bydgoszczy

Bydgoszcz otaczają ze wszystkich stron kompleksy leśne związane z Puszczą Bydgoską i Borami Tucholskimi. Ogólna powierzchnia lasów komunalnych oraz zadrzewień i zakrzewień wynosi ponad 30% powierzchni miasta[14]. Lasy te należą w większości do Skarbu Państwa i są zarządzane przez dwa nadleśnictwa: Żołędowo i Bydgoszcz.

Na mocy zarządzenia Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa kompleksy leśne podlegające nadleśnictwu Żołędowo (północna część miasta) zostały zaliczone do lasów ochronnych, jako lasy wodochronne i glebochronne oraz położone w granicach administracyjnych miasta powyżej 50 tys. mieszkańców[14]. Natomiast lasy podlegające nadleśnictwu Bydgoszcz (południowa część miasta) zostały zaliczone do lasów ochronnych, jedynie ze względu na warunek położenia w granicach administracyjnych miasta powyżej 50 tys. mieszkańców[14]. Do lasów ochronnych nie zaliczono dotychczas kompleksów będących własnością osób fizycznych i gminy Bydgoszcz (17,8% powierzchni wszystkich lasów komunalnych)[14]. Ustanowienie lasów komunalnych jako ochronnych powoduje, że pełnią one głównie funkcje pozaprodukcyjne jako kompleksy krajobrazowe i rekreacyjno-wypoczynkowe.

Sieć ekologiczna - NATURA 2000[edytuj | edytuj kod]

Natura 2000 to spójna Europejska Sieć Ekologiczna obszarów chronionych tworzona na terytorium Unii Europejskiej. Podstawę prawną ochrony europejskiej flory, fauny i siedlisk stanowią dwa akty[14]:

W granicach administracyjnych Bydgoszczy znajdują się cztery obszary sieci Natura 2000 (wobec 43 w województwie)[17].

Obszary w Bydgoszczy i bliskiej okolicy włączone do sieci Natura 2000:

Nazwa Symbol Typ Pow.
[ ha ]
Uwagi
Dolina Dolnej Wisły[14] PLB 040003 OSO 33559 Zajmuje powierzchnię 1007 ha na terenie Bydgoszczy (3,0% ogólnej powierzchni). Obejmuje międzywale na odcinku od Włocławka po ujście Wisły. Na terenie miasta obszar ten obejmuje okolice Mariampola, osiedle Niepodległości (łąki), dalej biegnie wzdłuż Wisły do Brdyujścia oraz wzdłuż Brdy do ul. Toruńskiej[4]. Zarządzającym jest Dyrektor Zespołu Parków Krajobrazowych Chełmińskiego i Nadwiślańskiego.
Dolina Środkowej Noteci i Kanału Bydgoskiego[14] PLB300001 OSO 32672 Obejmuje część pradoliny Noteci-Warty między Ujściem, a Bydgoszczą. Na terenie miasta zajmuje powierzchnię 53 ha (0,2% ogólnej powierzchni) na zachodnich jego krańcach. Obszar służy ochronie awifauny. W obrębie obszaru znajdują się diwe ostoje ptaków o randze europejskiej: E37 (Stawy Ostrówek i Smogulec) i E38 (Stawy Ślesin i Występ), gdzie do lęgów przystępuje m.in. 20 gatunków zagrożonych w skali całej UE[4]. Zarządzajacym jest Dyrektor Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Wielkopolskiego.
Solecka Dolina Wisły PLH040003 OZW 7030 Dolina Wisły od Solca Kujawskiego po Świecie. Na teren miasta Bydgoszczy przypada 536 ha (7,6% ogólnej powierzchni), a granica obszaru biegnie wzdłuż osiedla Niepodległości, dzielnicy Fordon i Brdyujście. Obszar obejmuje część ekologicznego korytarza Wisły, który został identyfikowany jako teren priorytetowy dla ochrony w sieciach ECONET i IBA, ważnego dla migracji wielu gatunków[4].
Dolina Noteci PLH300004 OZW 50532 Zajmuje 53 ha na terenie miasta Bydgoszczy, na terenie osiedla Prądy. Obszar częściowo pokrywa się z ostoją ptasią o randze europejskiej E-33[4].
Torfowisko Linie PLH040020 OZW 5,3 obszar w gminie Dąbrowa Chełmińska
Zbocza Płutowskie PLH040040 OZW 1002 wschodnie zbocza Doliny Dolnej Wisły w rejonie Unisławia
Równina Szubińsko-Łabiszyńska PLH040029 OZW 2816 Łąki nad Notecią i Kanałem Noteckim, na południowy zachód od Bydgoszczy
Dybowska Dolina Wisły PLH040011 OZW 1392 Dolina Wisły na wschód od Bydgoszczy w gminie Zławieś Wielka
Obszary postulowane do objęcia ochroną
Zadrzewienia Brdy


Obszary przyrodnicze postulowane do objęcia ochroną w Bydgoszczy[edytuj | edytuj kod]

W pracy „Środowisko przyrodnicze Bydgoszczy[18] podano kierunki ochrony środowiska przyrodniczego w Bydgoszczy, w zakresie kształtowania nowych obszarów chronionych. Wśród potencjalnych obszarów cennych przyrodniczo i krajobrazowo do objęcia ochroną prawną wyróżniono następujące[18]:


Z kolei w „Programie Ochrony Środowiska dla miasta Bydgoszczy na lata 2013-2016 z perspektywą do 2020 roku[4] wskazano obszary, gdzie występują cenne siedliska przyrodnicze, nie objęte jednak ochroną prawną:

Edukacja ekologiczna[edytuj | edytuj kod]

Kujawsko-Pomorskie Centrum Edukacji Ekologicznej
Leśna ścieżka dydaktyczna „Białe Błota” w nadleśnictwie Bydgoszcz, w Puszczy Bydgoskiej, koło miejscowości Białe Błota
Tablica edukacyjna

Kujawsko-Pomorskie Centrum Edukacji Ekologicznej[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Leśnego Parku Kultury i Wypoczynku znajduje się Kujawsko-Pomorskie Centrum Edukacji Ekologicznej. Jest to jednostka organizacyjna parku, która od 1994 r. zajmuje się edukacją w zakresie ochrony środowiska oraz kształtowaniem postaw proekologicznych w Bydgoszczy i regionie kujawsko-pomorskim.

Placówka podejmuje w tym celu różnorodne formy pracy, np. powszechną edukację ekologiczną, organizuje akcje i kampanie ekologiczne, konkursy wiedzy ekologicznej, projekcje filmów, wykłady, prelekcje, seminaria, warsztaty, biwaki, obozy ekologiczne i letnie zielone szkoły oraz festyny i wycieczki do parków krajobrazowych i rezerwatów przyrody. Centrum prowadzi też zajęcia dla nauczycieli, np. warsztaty ekologiczne oraz bibliotekę i filmotekę ekologiczną[1].

Ścieżki dydaktyczne[edytuj | edytuj kod]

Jedną z form edukacji ekologicznej w Bydgoszczy są przyrodnicze ścieżki dydaktyczne. Najwięcej z nich znajduje się w Leśnym Parku Kultury i Wypoczynku. Są to ścieżki:

  • botaniczne – wytyczone w Ogrodzie Botanicznym (np. „Poznajemy drzewa”, agrobotaniczna, ścieżka dla niewidomych), jak i w strefie centralnej parku („Szuwary”, ścieżka leśna „Zacisze”);
  • zoologiczne – wytyczone w Ogrodzie Fauny Polskiej („Poznajemy ssaki”), strefie centralnej parku („Awifauna Leśnego Parku”), jak i w pobliżu Centrum Edukacji Ekologicznej (entomologiczna ścieżka dydaktyczna).

Poza Parkiem w Myślęcinku atrakcyjna ścieżka dydaktyczna znajduje się w nadleśnictwie Bydgoszcz, na granicy miasta z gminą Białe Błota. Jest to leśna ścieżka dydaktyczna „Białe Błota”, na której wyznaczono 13 przystanków tematycznych[19]:

  1. Szkółka leśna – na obszarze 6 ha rośnie prawie 4 mln sadzonek około 30 gatunków drzew i krzewów,
  2. Ochrona przeciwpożarowa lasu – można obejrzeć pasy i zbiornik przeciwpożarowy,
  3. Warstwowa budowa lasu – przykład lasu o charakterze czterowarstwowym,
  4. Bory i lasy – przystanek w miejscu graniczenia dwóch typów siedliskowych: boru mieszanego (100-letni drzewostan sosnowy z domieszka brzozy i dębu) i lasu mieszanego wilgotnego (drzewostan brzozowo-olchowy),
  5. Leśnik lekarzem lasu – można obserwować środki, jakie stwarzają leśnicy dla rozwoju mrowisk, ptaków i fauny owadożernej w celu ochrony lasu przed szkodnikami,
  6. Mała retencja – mały zbiornik retencyjny utworzony na cieku wodnym,
  7. Gospodarka łowiecka – urządzenia łowieckie służące dokarmianiu dzikich zwierząt,
  8. OlsŁęg olchowy na glebie bagiennej, w zagłębieniu terenowym,
  9. Bagno śródleśne - naturalny filtr i rezerwuar wodny, pojnik dla zwierząt,
  10. Śródleśna łąka - ostoja ptaków i innych zwierząt,
  11. Struga Młyńska – przykład cieku wodnego,
  12. Jak rośnie las – wyjaśnienie, jak z 15000 sadzonek na 1 ha po 100 latach pozostaje 400 dorodnych dojrzałych drzew,
  13. Drzewostan na gruntach porolnych – przykład drzewostanu posadzonego na gruncie porolnym.

Kolejna leśna ścieżka dydaktyczna znajduje się w Łochowie. Na 5 km odcinku ścieżki znajduje się 11 oznakowanych i opisanych przystanków, dzięki którym można poszerzyć swoją wiedzę na temat gospodarki leśnej i ochrony środowiska[20].

Instytucje ochrony przyrody[edytuj | edytuj kod]

W latach 1957-2001 w Polsce, w tym również w Bydgoszczy działała Straż Ochrony Przyrody, której członkowie sprawowali kontrolę społeczną nad przestrzeganiem przepisów w zakresie ochrony środowiska naturalnego. W 1989 r. w ewidencji odnotowano 1722 strażników, uprawnienia do nakładania grzywien posiadało 112 osób[21]. W 2012 roku jednostką wspierającą przedsięwzięcia proekologiczne na terenie Bydgoszczy i regionu jest Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, natomiast Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska zajmuje się kontrolowaniem przestrzegania przepisów o ochronie środowiska oraz badaniem jego stanu. Prowadzi również monitoring stanu zanieczyszczeń środowiska naturalnego i wydaje coroczne raporty o stanie środowiska w województwie kujawsko-pomorskim[22].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. dla przykładu flora szczegółowo przebadanych miast: Warszawy wynosi 1416 gatunków, a Poznania 1299
  2. gatunek wpisany do „Czerwonej Księgi Roślin Naczyniowych
  3. spośród miast powyżej 200 tys. mieszkańców dotyczy to: Warszawy, Krakowa, Wrocławia, Gdańska, Szczecina, Gdyni, Częstochowy i Kielc - według Bazy Danych Regionalnych z portalu GUS
  4. choć w niewielkim stopniu urządzonym pod względem parkowo-rekreacyjnym
  5. na terenie gmin podmiejskich
  6. nie licząc miejskiego arboretum

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Henryk Wiśniewski: Różnorodność biologiczna Leśnego Parku Kultury i Wypoczynku w Myślęcinku i jej uwarunkowania. [w.] Józef Banaszak (red.): Przyroda Bydgoszczy. Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2004. ​ISBN 83-7096-531-8
  2. a b c Przyroda Bydgoszczy, Józef Banaszak (red.), Bydgoszcz: Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, 2004, ISBN 83-7096-531-8, OCLC 749637427.
  3. Flora Bydgoszczy i jej przemiany. [w:] Środowisko przyrodnicze Bydgoszczy, środowisko-przyroda, zdrowie, red. Józef Banaszak, Bydgoszcz 1996
  4. a b c d e f g h i j k l m Program Ochrony Środowiska dla miasta Bydgoszczy na lata 2013-2016 z perspektywą do 2020 roku. Uchwała nr XXXV/721/12 Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 28 listopada 2012 r. Bydgoszcz. czerwiec 2012
  5. Katarzyna Marcysiak: Ochrona przyrody - Bydgoszcz i okolice [w:] Przyroda Bydgoszczy, red. Józef Banaszak, Bydgoszcz 2004
  6. Maciej Korczyński: Flora Bydgoszczy i jej przemiany [w:] Środowisko przyrodnicze Bydgoszczy, Środowisko-przyroda-zdrowie, red. Józef Banaszak, Bydgoszcz 1996
  7. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dn. 16 maja 2005 r. w sprawie typów siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt, wymagających ochrony w formie wyznaczenia obszarów Natura 2000, załączniki I-IV (DzU nr 94, poz. 795)
  8. Encyklopedia Bydgoszczy. t.1. praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Jastrzębskiego. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2011. ​ISBN 978-83-926423-3-6​, s. 327-328
  9. Encyklopedia Bydgoszczy. t. 1. praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Jastrzębskiego. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2011. ​ISBN 978-83-926423-3-6​, s. 286
  10. a b c d e f g Tomasz Cierzniak, Andrzej Oleksa: Ptaki Bydgoszczy - różnorodność gatunkowa i funkcjonowanie populacji wybranych gatunków w warunkach miasta. [w.] Józef Banaszak (red.): Przyroda Bydgoszczy. Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2004. ​ISBN 83-7096-531-8
  11. a b Jan Grajewski, Magdalena Twarużek: Występowanie zwierząt łownych na terenie i w okolicach miasta Bydgoszczy. [w.] Józef Banaszak (red.): Przyroda Bydgoszczy. Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2004. ​ISBN 83-7096-531-8
  12. a b c d e f g h i Katarzyna Marcysiak: Ochrona przyrody - Bydgoszcz i okolice. [w.] Józef Banaszak (red.): Przyroda Bydgoszczy. Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2004. ​ISBN 83-7096-531-8
  13. Bank Danych Regionalnych Głównego Urzędu Statystycznego, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start dostęp 6-05-2010
  14. a b c d e f g h i j Program Ochrony Środowiska dla miasta Bydgoszczy na lata 2005-2012 http://www.bip.um.bydgoszcz.pl/na_skroty/polityki_i_programy/Program_ochrony_srodowiska_dla_Miasta_Bydgoszczy_na_lata_2005_-_2012/ dostęp 20-04-2010
  15. Remigiusz Jaskot Radni pozwalają na kąpiel w parku. Pomimo rzadkich gatunków
  16. a b c d http://archive.is/20121130122925/http://www.bip.powiat.bydgoski.pl/bip_download.php?id=766 dostęp 12-05-2010
  17. Piotr Indykiewicz: Europejski system ochrony przyrody Natura 2000 w województwie kujawsko-pomorskim. Bydgoszcz 2003
  18. a b Roman Dysarz: Potencjał abiotyczny krajobrazu naturalnego. Kształtowanie krajobrazu. [w.] Józef Banaszak (red.): Środowisko przyrodnicze Bydgoszczy. Wydawnictwo TANNAN, Bydgoszcz 1996
  19. http://stona50.byethost10.com/epoka/e65301.html dostęp 14-05-2010
  20. http://www.bialeblota.pl/?cid=145 dostęp 14-05-2010
  21. Encyklopedia Bydgoszczy. t. 1. praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Jastrzębskiego. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2011. ​ISBN 978-83-926423-3-6​, str. 331
  22. Encyklopedia Bydgoszczy. t. 1. praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Jastrzębskiego. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2011. ​ISBN 978-83-926423-3-6​, s. 335-336

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Zieleń nad Brdą w Bydgoszczy
Zieleń nad Brdą w Bydgoszczy