Bazylika św. Elżbiety Węgierskiej we Wrocławiu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bazylika św. Elżbiety Węgierskiej i św. Wawrzyńca we Wrocławiu
kościół garnizonowy
Narodowy Instytut Dziedzictwa
Distinctive emblem for cultural property.svg A/1300/25 z 1947-11-2626 listopada 1947
i z 1962-10-2323 października 1962[1]
Bazylika widziana z Mostku Czarownic między wieżami kościoła Św. Marii Magdaleny
Bazylika widziana z Mostku Czarownic między wieżami kościoła Św. Marii Magdaleny
Państwo  Polska
Miejscowość Wrocław
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Parafia wojskowo-cywilna św. Elżbiety
Bazylika mniejsza
• nadający tytuł
od 2003-05-3131 maja 2003
Jan Paweł II
Wezwanie św. Elżbiety
św. Wawrzyńca
Położenie na mapie Wrocławia
Mapa lokalizacyjna Wrocławia
Bazylika św. Elżbiety Węgierskiej i św. Wawrzyńca we Wrocławiu
Bazylika św. Elżbiety Węgierskiej i św. Wawrzyńca we Wrocławiu
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bazylika św. Elżbiety Węgierskiej i św. Wawrzyńca we Wrocławiu
Bazylika św. Elżbiety Węgierskiej i św. Wawrzyńca we Wrocławiu
Ziemia 51°06′42″N 17°01′48″E/51,111667 17,030000Na mapach: 51°06′42″N 17°01′48″E/51,111667 17,030000
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Wnętrze kościoła
Ołtarz główny
Stalle
Ambona
Widok z XVI w. ze 130-metrową wieżą
Rysunek z 1827 – widoczny wieniec domków altarystów
Cenotaf żołnierza polskiego pod chórem bazyliki

Bazylika pw. św. Elżbiety Węgierskiej we Wrocławiu (zwany Farą Elżbietańską lub kościołem Garnizonowym) – gotycki kościół z wieżą o wysokości 91,46 m przy północno-zachodnim narożniku wrocławskiego rynku, jeden z dwóch dawnych kościołów parafialnych w mieście.

Kościół położony jest na placu pomiędzy ulicami Kiełbaśniczą, Odrzańską, św. Mikołaja i św. Elżbiety, który stanowi pendant dla placu Solnego.

Historia i architektura[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy w tym miejscu kościół, początkowo pod wezwaniem św. Wawrzyńca, ceglano-kamienny w stylu romańskim, powstał prawdopodobnie jeszcze na początku XIII w., a w 1253 przekazany przez Henryka III krzyżowcom z czerwoną gwiazdą jako kościół klasztorny[2]. 31 marca 1252 wymieniono po raz pierwszy parafię św. Elżbiety[3], a 19 listopada 1257 kościół został konsekrowany już pod imieniem św. Elżbiety przez biskupa Tomasza I, aczkolwiek nadal używano równolegle wezwania św. Wawrzyńca, przeniesionego po 1387 na ołtarz główny oraz wieżę kościelną, której budowę rozpoczęto przed 1339.

Obecny trójnawowy bazylikowy kościół ufundowany przez Bolesława III powstał od początku XIV wieku w stylu gotyku redukcyjnego. W latach 1309-1318 wzniesiono zachodnie przęsło naw, w 1340 ukończona była nawa, w 1384 kaplica pw. Najświętszej Maryi Panny (budowniczy Otto z Nysy), a w 1387 prezbiterium. Służył jako kościół farny wrocławskiego patrycjatu i wyrażał jego ambicje, konkurując wielkością z biskupią katedrą św. Jana.

Łęki przyporowe odprowadzające siły ze sklepień nawy głównej umieszczone są nisko, pod dachami naw bocznych, w systemie krakowskim. Same nawy nakryte są prostymi sklepieniami krzyżowymi. Nawa główna ma wysokość 29,7 m. Prezbiterium kościoła wydzielone jest jedynie we wnętrzu wydatnymi gurtami, nie wyodrębnia się w bryle i jest zamknięte trójbocznie. Nawy boczne przedłużone są do końca prezbiterium i zakończone są analogicznie do niego, nie tworząc zamkniętego ambitu. Bryła kościoła ma długość 68,2 m i szerokość 34,47 m. Ukończona w połowie XV w. przylegająca do kościoła od południa masywna, pozbawiona przypór i akcentowana lizenami i blendami wieża osiągnęła wraz z hełmem wysokość 130,5 m, będąc najwyższą wieżą na Śląsku i lokując się w czołówce najwyższych budowli ówczesnego świata.

Wokół kościoła istniał cmentarz, otoczony przez wieniec maleńkich domków księży-altarystów (opiekunów ołtarzy), które potęgowały wrażenie wielkości kościoła. Kruchty powstały po stronie południowej i północnej, główny portal prowadzi do przyziemia wieży. Stosunkowo nieefektowna elewacja zachodnia nie posiada portalu i ze względu na przylegającą do niej ulicę położona jest ukośnie w stosunku do osi kościoła.

6 kwietnia 1525 kościół św. Elżbiety stał się pierwszym ze śląskich kościołów, który przejęli ewangelicy, a pastorem został Ambrosius Moiban; przejęcie kościoła miało jakoby nastąpić w wyniku wygranej wrocławskiego patrycjusza i podskarbiego królewskiego Heinricha von Rybischa w grze w kości nad mistrzem krzyżowców Erhardem Scultetusem. W 1529 roku w czasie wichury zawalił się drewniany hełm wieży, a jego szczątki upadły na otaczający kościół cmentarz. Katoliccy pisarze określili to jako karę Boską, która spadła na ewangelików. Ci z kolei argumentowali, że to, iż w tak potężnym kataklizmie nikt nie zginął (szczątki przygniotły tylko kota) to świadectwo szczególnej opieki Boga. Wieżę odbudowano w latach 1531-1535 ze znacznie mniejszym hełmem renesansowym o formie istniejącej do dziś.

W 1598 podczas remontu dachu położono angobowaną dachówkę mnich-mniszka, tworzącą wzór czerwonej-zielonej szachownicy (analogiczne wzory istniały wówczas na dachach Ratusza oraz Fary Marii Magdaleny. W 1649 zawaliła się część więźby dachowej.

Kolejny raz poważnych zniszczeń kościół doznał w czasie oblężenia miasta przez wojska napoleońskie w latach 1806/1807, gdy uszkodzony został hełm na wieży oraz dach. W latach 1856-1857 prowadzono renowację kościoła, lecz w czasie prac[4] zawaliła się zewnętrzna ściana nawy południowej, a wraz z nią część sklepień – po odbudowie i wzmocnieniach konstrukcji kościół ponownie konsekrowano 19 listopada 1858.

W kościele z biegiem czasu powstało bogate wyposażenie fundowane przez zamożnych mieszczan, a także liczne epitafia (w sumie około 370). W 1750-1761 Michael i Benjamin Engler, a następnie Gottlieb Ziegler zbudowali w kościele wielkie organy, po kilku remontach i przebudowach (ostatnia w 1939-1941) posiadające 91 głosów (zniszczone w pożarze w 1976). Inne, mniejsze organy z 1718, zbudowane przez Adama Horatio Caspariniego, znajdują się obecnie w Auli Muzycznej Uniwersytetu Wrocławskiego.

W końcu XIX w. dla zwiększenia przepustowości ulic wyburzono większość domków altarystów, pozostawiając tylko cztery, zaś w początku XX wieku zburzono jeszcze jeden. Dwa domki, połączone bramką i zwane Jaś i Małgosia pozostały, mimo planów nowej regulacji ulic i budowy w tym miejscu domu towarowego w latach 20.

II wojnę światową kościół przetrwał bez większych uszkodzeń. Krótko służył jeszcze polskiej już parafii ewangelicko-augsburskiej, a w listopadzie 1946 został jednak ewangelikom odebrany i przez władze komunistyczne przekazany katolickiemu ordynariatowi polowemu, uzyskując status kościoła garnizonowego. Służył również jako sala koncertowa, a jego organy wykorzystywano w czasie festiwalu Wratislavia Cantans. Bogate wyposażenie kościoła i dużą część oryginalnej substancji budowlanej strawiły jednak trzy pożary. Pierwszy miał miejsce 4 czerwca 1960, gdy od uderzenia piorunem spłonął szczyt wieży i został uszkodzony dach. Dach i wieża zostały odremontowane, lecz 20 września 1975 wieża ponownie się zapaliła, a wraz z nią otaczające ją jeszcze drewniane rusztowanie. Całkowicie zniszczone zostały renesansowy hełm, kamieniarka wieży oraz najmniejszy z trzech dzwonów (dwa pozostałe zerwały się z zawieszenia, lecz przetrwały upadek).

Ostatni, najpoważniejszy w skutkach pożar 9 czerwca 1976 spowodował prawie całkowite zniszczenie drewnianego wyposażenia kościoła, spłonęły organy, więźba dachowa, zawaliły się częściowo żebra sklepienia nawy głównej, a sklepienia popękały. Pękła również południowa ściana nawy głównej i odchyliła się od pionu. Odbudowy podjęto się dopiero w 1981. Przez całe lata 80. postępowała ona bardzo powoli. Przy rekonstrukcji wykorzystano współczesne techniki budowlane, hełm w dawnych formach wykonano z żelbetu, zaś stalową kratownicową więźbę dachową przykryto dla zapewnienia pełnej szczelności wpierw blachą, na nią kładąc dachówkę (przywrócono przy tym szachownicowy wzór).

Zrekonstruowana wieża ma wysokość 91,46 m[5]. Wnętrzu przywrócono formy zbliżone do gotyckich. Kościół oraz taras widokowy na wieży zostały otwarte dla wiernych i zwiedzających w maju 1997. 31 maja tegoż roku Jan Paweł II dokonał poświęcenia kościoła, a sześć lat później nadał mu status bazyliki mniejszej.

Na placu przykościelnym powstał w końcu lat 90. pomnik ks. Dietricha Bonhoeffera, urodzonego we Wrocławiu niemieckiego pastora-antyfaszysty, dar miasta Berlina. W gotyckim domku altarysty Jaś mieszkał grafik i rzeźbiarz Eugeniusz Get-Stankiewicz, zaś elewacja domu służy prezentacji jego dzieł.

Dzwony[edytuj | edytuj kod]

W wieży kościoła św. Elżbiety wiszą trzy dzwony[6]:

Imię Rok Odlewnik Masa
(kg)
Napis
Dzwon bohaterów 1923 Torgau-Lauchhammer 4678 „DEN HELDEN DES WELTKRIEGES ZUM EHRENDEN GEDÄCHTNIS 1923 UNSER GLAUBE IST DER SIEG“
  1471 Mathias Haubnitz Brünn 3500 „*O REX *GLORIE *VENI *CUM *PACE ** MATHIAS HAUBNICZ*“
  1460     „*O REX *GLORIE *VENI *CUM *PACE * AVE MARIA* GRATIA *PLENA *DOMINUS TECUM *ANNO *DOMINI MCCCCLX“

Przynależność organizacyjna kościoła pw. św. Elżbiety[edytuj | edytuj kod]

W styczniu 1991 Jan Paweł II dekretem Kongregacji d.s. Biskupów, przywrócił w Polsce, po przeszło pięćdziesięcioletniej przerwie, Ordynariat Polowy Wojska Polskiego.

Kapelani wojskowi pracujący w parafii:

  • Proboszcz: ks. prał. płk Janusz RADZIK
  • Wikariusz: ks. mjr Władysław JASICA
  • Wikariusz: ks. kpt. Jacek SKWAREK
  • Wikariusz: ks. por. Grzegorz GOLEC
  • Wikariusz: ks. Łukasz HUBACZ

Katastrofy kościoła[edytuj | edytuj kod]

  • 1529: zawalił się iglicowy Hełm.
  • 1645: zniszczone zostały południowe okna
  • 1649: zawaliły się więźba dachowa
  • 1749: zniszczone zostały okna południowe
  • 1806: runął kamienny baldachim z figurami
  • 1857: zawaliły się dwa filary nawy południowej
  • 1962: w wyniku uderzenia pioruna spłonęła latarnia hełmu
  • 1975: spłonęła wieża
  • 1976: spłonęła cała świątynia w wyniku czego spłonęły wspaniałe organy

Parafia cywilno-wojskowa św. Elżbiety we Wrocławiu została erygowana 15 marca 1998. Obejmuje 2695 mieszkańców. Odpust: 17 listopada. Wieczysta Adoracja 31 maja[7].

Stacje radiowe[edytuj | edytuj kod]

Stacje radiowe nadające z Kościoła Garnizonowego
Częstotliwość w MHz Nazwa stacji Moc w kW Polaryzacja
97.8 Radio ZET Gold Wrocław 0,5 V
92.0 Radio Rodzina (Wrocław) 2,5 V

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych - województwo dolnośląskie (pol.). 31 marca 2014; 25 dni temu.
  2. Badania archeologiczne z lat 70. XX w. obaliły pogląd, że Henryk III był fundatorem kościoła.
  3. Łac. parochia beate Elisabeth in civitate Wratislaviensi.
  4. Wg różnych źródeł w 1856 lub 1857
  5. Emporis: St. Elizabeth's Cathedral (ang.). [dostęp 2009-12-01].
  6. Śląsk Wrocław .info - WROCŁAW, Dolnośląski Portal Wrocławia
  7. Archidiecezja Wroclawska: Kościół Garnizonowy pw. św. Elżbiety. [dostęp 2010-01-24].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]