Rydułtowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Rydułtowy
Herb
Herb Rydułtów
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat wodzisławski
Gmina gmina miejska
Aglomeracja rybnicka
Prawa miejskie 1951-75, 1992
Burmistrz Kornelia Newy
Powierzchnia 14,95 km²
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

21 928[1]
1467 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 32
Kod pocztowy 44-280
Tablice rejestracyjne SWD
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Rydułtowy
Rydułtowy
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Rydułtowy
Rydułtowy
Ziemia 50°03′30″N 18°25′00″E/50,058333 18,416667Na mapach: 50°03′30″N 18°25′00″E/50,058333 18,416667
TERC
(TERYT)
2244515031
Urząd miejski
ul. Ofiar Terroru 36
44-280 Rydułtowy
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Rydułtowy

Rydułtowy (śl. Rydůłtowy, niem. Rydultau) – miasto i gmina powstałe w XIII w., położone w województwie śląskim, powiecie wodzisławskim, historycznie na Górnym Śląsku. Ośrodek wydobycia węgla kamiennego. W latach 1945–1950 siedziba gminy Rydułtowy.

Według danych z 31 grudnia 2012 r. miasto miało 21 928 mieszkańców[1].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Rydułtowy są położone w południowo-zachodniej części Wyżyny Śląskiej na Płaskowyżu Rybnickim, który jest zaliczany do Kotliny Oświęcimsko-Raciborskiej. W rejonie wieży ciśnień, na granicy administracyjnej miasta leży najwyższy punkt Płaskowyżu Rybnickiego, jego wysokość wynosi 311 metrów n.p.m. Położenie geograficzne 18° 26' E 50° 04' N. Granice Rydułtów wytyczają miasta: Rybnik, Radlin, Pszów, oraz gminy: Kornowac i Gaszowice. Miasto jest położone w strefie nadgranicznej Czech. Rydułtowy znajdują się w aglomeracji rybnickiej.

Budowa geologiczna[edytuj | edytuj kod]

Rzeźba terenu Rydułtów jest wynikiem działania lodowca i wód płynących. Budowa geologiczna obszaru na którym znajduje się miasto składa się z warstw karbońskich z licznymi pokładami węgla, oraz warstwy czwartorzędowe gdzie występują piaski, gliny, żwiry, mady rzeczne i namuły. W północno-wschodniej części miasta znajdują się złoża piaszczysto-żwirowe, w południowo-wschodniej eksploatowane są złoża gliny. Wychodnia piaskowców karbońskich, należących do warstw porębskich znajduje w pobliżu ulicy Skalnej, wychodnia jest objęta ochroną prawną uchwałą Rady Miasta Rydułtowy z dnia 26 kwietnia 1994, nadano jej nazwę Stanowisko Przyrody Nieożywionej Skałka.

Warunki klimatyczne[edytuj | edytuj kod]

Miasto znajduje się w zasięgu dwóch regionów klimatycznych Śląsko-Wielkopolskiego i Nizinnego-Podkarpackiego. Występujące wiatry głównie pochodzą z kierunków południowo-zachodnich i północno-zachodnich. Klimat należy do umiarkowanych. Najchłodniejszym miesiącem zimy jest styczeń, w którym przeciętna temperatury wynosi −2 stopnie Celsjusza. Lipiec jest najcieplejszym miesiącem w roku z średnią temperaturą + 17 stopni Celsjusza. Temperatura poniżej zera przypada 90 dni w roku, a powyżej 15 stopni 100 dni. Średnie opady w styczniu wynoszą 50 mm a w lipcu 100 mm, zaś średni roczny opad wynosi ok. 750 mm–800 mm. Śnieg pokrywa Rydułtowy 55-60 dni w roku.

Warunki glebowe[edytuj | edytuj kod]

Gleby miasta Rydułtowy rozwinęły się na utworach polodowcowych. Bielice właściwe występują w północnej części miasta, zaś bielice pyłowe w południowej. Gleby te zaliczamy do klasy III i IV. Na gruntach ornych występują gleby: bielicowe, pseudobielicowe oraz gleby brunatne kwaśne.

Hydrologia[edytuj | edytuj kod]

Rydułtowy są położone na terenach zasobnych w wodę, znajdujących się w dolinie rzeki Odry, w południowo-zachodniej części miasta, z kolei w północno-wschodniej części występują w znikomej ilości. Cieki wodne i stawy położone w Rydułtowach w znacznej ilości powstały wskutek prowadzonej eksploatacji węgla m.in. stawy Zawalisko, Machnikowiec. Potok Nacyna jest lewym dopływem rzeki Rudy, tworzy jego największą zlewnię, niestety w obecnych czasach silnie zanieczyszczony i zaliczany jest do wód poza klasą czystości. W mieście wyróżniamy wododziały II rzędu: Rzeka Sumina oraz III rzędu: Nacyna i mający tu swoje źródło potok Gzel, znajdują się tu również Rów Rydułtowski i potok z Polesia.

Flora i fauna[edytuj | edytuj kod]

Grunty rolne stanowią 964 ha (64% powierzchni miasta), grunty leśne 38 ha (2%), Zieleń leśna, zieleń urządzona i sady zajmują ogółem 75 ha, tj. 5% obszaru miasta. Nieopodal ulicy Raciborskiej znajduje się las mieszany, największy w Rydułtowach. Północna część miasta od ul. Raciborskiej w kierunku na Czernicę i Jejkowice ze względu na swe wysoki walory przyrodnicze przynależy do otuliny Parku Krajobrazowego Cysterskich Kompozycji Krajobrazowych Rud Wielkich, zgodnie z zarządzeniem nr 18/93, Wojewody Katowickiego z dnia 23 listopada 1993. W mieście i najbliższych okolicach żyje ok. 100-110 gatunków ptaków, jest to 50% wszystkich gatunków ptaków występujących w Polsce. Ze względu na małą ilość zalesienia, dominującą ostoją dla ptaków są przydomowe ogrody działkowe, parki, sady, zadrzewienie w rejonie szybu powietrznego V, wyrobiska poeksploatacyjne cegielni oraz hałdy kopalniane i zabudowania przemysłowe.

Struktura powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Według danych z roku 2002[2] Rydułtowy mają obszar 15 km², w tym:

Miasto stanowi 5,23% powierzchni powiatu.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 30 czerwca 2004[3]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 21 910 100 11 394 52 10 516 48
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
1460,7 759,6 701,1

Struktura narodowa[edytuj | edytuj kod]

Dane z Narodowego Spisu Powszechnego 2002

Narodowość Polska Śląska Niemiecka
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 18 330 83,1 18 330 12,6 120 0,5

Historia[edytuj | edytuj kod]

Etymologia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Rudolphi Villa była nazwą wsi księstwa raciborskiego znajdująca się w księgach arcybiskupa wrocławskiego pochodzących z 1228. Nazwa Rydułtowy pochodzi od imienia Rudolf[4], prawdopodobnie należącego do pierwszego właściciela, feudała; jest to nazwa dzierżawcza. Cytat z roku 1300, z dokumentu kodeksu dyplomatycznego Śląska właśnie takie pochodzenie nazwy sugeruje: „In villa Rudolphi sunt XXX mansi solventes fertones” – „we wsi Rudolfa 30 łanów uiszczających ćwierć grzywny”.

W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Rudolphi villa. Kronika ta wymienia również wsie, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez miasto i stanowią jego części bądź dzielnice jak Radoszowy we fragmencie Rastow utroque solvitur decima more polonico[5][6].

Zmiany nazwy miasta na przestrzeni wieków:

  • 1228 Rudolphi villa
  • 1355 z Rudosdorf
  • 1453 z Rynolticz
  • 1481 von Rynolticz
  • 1531 Rynoltowitze
  • 1581 Rudosdorf
  • 1614 Rudoltowi
  • 1652 Rudoltow, Rudultow
  • 1679 Rydoltow, Rydultow
  • 1687 Rudoltow
  • 1745 Ridultow
  • 1784 Ridultau
  • 1830 Nieder Ridultau, Ober Ridultau, Ridultow
  • 1845 Nieder Ridultau, Dolny Rydultów, Ober Ridultau, Wierzchni Rydułtów
  • 1861 Nieder Ridultau, Ober Ridultau

Zmiany nazwy największej dzielnicy miasta – Radoszów:

  • 1228 r. Radosevici
  • 1288 r. Radoscow
  • 1300 r. Rastow
  • 1316 r. Raddoscow
  • 1437 r. Radussuow
  • 1531 r. Radoschow
  • 1614 r. Radossow, Radessow
  • 1745 r. Radoschau
  • 1830 r. Nieder Radoschau, Ober Radoschau, Königlich Radoschau, Radoszow
  • 1845 r. Nieder Radoschau, Ober Radoschau, Königlich Radoschau, Radoszów

W XX w. dodano końcówkę -owy.

XX wiek[edytuj | edytuj kod]

W wyniku połączenia samodzielnych gmin: Rydułtów Górnych, Rydułtów Dolnych, Radoszów Górnych i Radoszów Wielkich 20 października 1926 Rydułtowy stały się gminą. Gmina Pietrzkowice została przyłączona 1 stycznia 1951[7]. W 1947 przyłączono kolonię Nalas należącą uprzednio do gminy Krzyżkowice. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z 8 listopada 1950, Rydułtowy w 1951 uzyskały prawa miejskie. Na mocy ustawy z dnia 28 maja 1975 o dwustopniowym podziale administracyjnym państwa oraz zmianie ustawy o radach narodowych, stały się jedną z dzielnic Wodzisławia Śląskiego, ustawa weszła w życie 1 czerwca 1975. Z dniem 1 stycznia 1992 Rydułtowy odzyskały prawa miejskie[8].

W latach 1992-1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Jedyny w Polsce pokutny krzyż dwuramienny

Izby pamięci mieszczą się przy:

Sport[edytuj | edytuj kod]

Kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Wózek z węglem przed KWK Rydułtowy-Anna w Rydułtowach

Ośrodek wydobycia węgla kamiennego. Większość mieszkańców miasta znajduje zatrudnienie w KWK Rydułtowy-Anna, oraz firmach świadczących usługi dla kopalni.

Edukacja i kultura[edytuj | edytuj kod]

  • Przedszkole nr 1, ul. Kochanowskiego 25
  • Przedszkole nr 2, ul. Raciborska 216,
  • Przedszkole nr 3, os. Orłowiec 39,
  • Przedszkole nr 4, os. Orłowiec 37,
  • Przedszkole „Pod nutką” (prywatne), os. Karola 22,
  • Katolickie Przedszkole Niepubliczne Sióstr Służebniczek NMP Ochronka im. bł. Edmunda Bojanowskiego, ul. Plebiscytowa 2
  • Szkoła Podstawowa nr 1, ul. św. M. Kolbe 5,
  • Szkoła Podstawowa nr 3, ul. Radoszowska 3,
  • Gimnazjum nr 1, ul. Strzelców Bytomskich 13,
  • Zespół Szkół:
    • Szkoła Podstawowa nr 2,
    • Gimnazjum nr 2,
  • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1:
    • Liceum Ogólnokształcące,
  • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2:
    • I Liceum Profilowane,
    • Technikum,
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa,
    • Szkoła Policealna,
  • Ognisko Pracy Pozaszkolnej,
  • Ognisko Plastyczne.

Stowarzyszenia i organizacje pozarządowe działające w mieście[edytuj | edytuj kod]

  • Miejski Klub Honorowych Dawców Krwi Polskiego Czerwonego Krzyża w Rydułtowach
  • Automobilklub „Ślązak”
  • Chór Mieszany „Lira”
  • Grupa Artystyczna Konar
  • Klub „Pikotki”
  • Koło Gospodyń Wiejskich Rydułtowy – Radoszowy
  • Ochotnicza Straż Pożarna Rydułtowy
  • Ochotnicza Straż Pożarna Radoszowy
  • Orkiestra KWK Rydułtowy – Anna
  • Polski Związek Hodowców Gołębi Pocztowych odział Rydułtowy
  • Parafialny Odział Akcji Katolickiej
  • Rodzina Błogosławionego Edmunda Bojanowskiego
  • Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Radoszowik”
  • Stowarzyszenie Kulturalne Niemców w Rydułtowach
  • Stowarzyszenie Klub Przyjaciół „Nowsi”
  • Stowarzyszenie Rodzin i Osób Niepełnosprawnych
  • Stowarzyszenie „Moje Miasto”
  • Stowarzyszenie Płetwonurków i Ratowników „Głębia”
  • Towarzystwo Miłośników Rydułtów
  • Towarzystwo Śpiewu „Cecylia”
  • Związek Harcerstwa Polskiego hufiec Rydułtowy
  • Koło nr 50 – Polski Związek Wędkarski

Cykliczne imprezy kulturalne[edytuj | edytuj kod]

  • Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy – drugi weekend stycznia
  • Festyn majowy - 1 maja
  • Festyn na rzecz Rodzin i Osób Niepełnosprawnych – drugi weekend czerwca
  • Skakanka Rock Festival – początek lipca
  • Dni Rydułtów – na przełomie sierpnia i września
  • Mikołaj – 6 grudnia
  • Sylwester – 31 grudnia

Honorowi Obywatele Miasta Rydułtowy[edytuj | edytuj kod]

  • prof. Henryk Mikołaj Górecki, światowej sławy kompozytor
  • Henryk Szymiczek, wieloletni dyrektor kopalni Rydułtowy, ornitolog amator
  • dr Leopold Walla, autor m.in. książek niemieckojęzycznych o obyczajach na Górnym Śląsku „So lebten wir in Oberschlesien” oraz „Chronik von Rydultau” – „Kroniki Rydułtów”
  • ks. Bernard Sodzawiczny – 28 lat był proboszczem parafii pw. św. Jerzego
  • Jan Wojaczek – wieloletni dyrygent Orkiestry i twórca Zespołu „Sukces”
  • Zygmunt Brachmański – artysta rzeźbiarz
  • ks. Bogdan Rek – w latach 2004-2011 były wikarym parafii pw. św. Jerzego, obecnie proboszcz parafii pw. św. Ap. Mateusza i Macieja w Brzeziu – Raciborzu

Ludzie związani z Rydułtowami[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Rydułtowami.

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Parafia pw. św. Jacka Rydułtowy – Radoszowy
Parafia pw. św. Jerzego Rydułtowy – Rynek
Parafia pw. Matki Bożej Uzdrowienia Chorych Rydułtowy – Orłowiec
Zbór Rydułtowy-Południe
Zbór Rydułtowy-Północ[9].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2012 r. Stan w dniu 31 XII. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-06-05. ISSN 2083-3342.
  2. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  3. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  4. Rymut K., Nazwy miast Polski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1987, ISBN 83-04-02436-5.
  5. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online
  6. H. Markgraf, J. W. Schulte, "Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis", Breslau 1889
  7. Dz. U. z 1950 r. Nr 51, poz. 472
  8. Dz. U. z 1991 r. Nr 115, poz. 497
  9. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 25 stycznia 2013.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Aleksandra Matuszczyk-Kotulska, Rydułtowy Zarys Dziejów, Urząd Miasta Rydułtowy 1997 r.
  • dane i spisy z strony internetowej www.rydultowy.pl

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]