Rydułtowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rydułtowy
Rydułtowy
Herb
Herb Rydułtów
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat wodzisławski
Gmina gmina miejska
Aglomeracja rybnicka
Data założenia XIII w.
Prawa miejskie 1951-75, 1992
Burmistrz Kornelia Newy
Powierzchnia 14,95 km²
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

21 928[1]
1467 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 32
Kod pocztowy 44-280
Tablice rejestracyjne SWD
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Rydułtowy
Rydułtowy
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Rydułtowy
Rydułtowy
Ziemia 50°03′59,4″N 18°25′15,6″E/50,066500 18,421000
TERC
(TERYT)
2244515031
Urząd miejski
ul. Ofiar Terroru 36
44-280 Rydułtowy
Strona internetowa

Rydułtowy (śl. Rydůłtowy, niem. Rydultau) – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, w powiecie wodzisławskim.

Według danych z 31 grudnia 2012 r. miasto miało 21 928 mieszkańców[1].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Rydułtowy są położone w południowo-zachodniej części Wyżyny Śląskiej na Płaskowyżu Rybnickim, który jest zaliczany do Kotliny Oświęcimsko-Raciborskiej. W rejonie wieży ciśnień, na granicy administracyjnej miasta leży najwyższy punkt Płaskowyżu Rybnickiego, jego wysokość wynosi 311 metrów n.p.m. Położenie geograficzne 18° 26' E 50° 04' N. Granice Rydułtów wytyczają miasta: Rybnik, Radlin, Pszów, oraz gminy: Kornowac i Gaszowice. Miasto jest położone w strefie nadgranicznej Czech. Rydułtowy znajdują się w powiecie wodzisławskim i należą do aglomeracji rybnickiej. Historycznie Rydułtowy położone są na Górnym Śląsku

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Budowa geologiczna[edytuj | edytuj kod]

Rzeźba terenu Rydułtów jest wynikiem działania lodowca i wód płynących. Budowa geologiczna obszaru na którym znajduje się miasto składa się z warstw karbońskich z licznymi pokładami węgla, oraz warstwy czwartorzędowe gdzie występują piaski, gliny, żwiry, mady rzeczne i namuły. W północno-wschodniej części miasta znajdują się złoża piaszczysto-żwirowe, w południowo-wschodniej eksploatowane są złoża gliny. Wychodnia piaskowców karbońskich, należących do warstw porębskich znajduje w pobliżu ulicy Skalnej, wychodnia jest objęta ochroną prawną uchwałą Rady Miasta Rydułtowy z dnia 26 kwietnia 1994 r., nadano jej nazwę Stanowisko Przyrody Nieożywionej Skałka.

Warunki klimatyczne[edytuj | edytuj kod]

Miasto znajduje się w zasięgu dwóch regionów klimatycznych Śląsko-Wielkopolskiego i Nizinnego-Podkarpackiego. Występujące wiatry głównie pochodzą z kierunków południowo-zachodnich i północno-zachodnich. Klimat należy do umiarkowanych. Najchłodniejszym miesiącem zimy jest styczeń, w którym przeciętna temperatury wynosi −2 stopnie Celsjusza. Lipiec jest najcieplejszym miesiącem w roku z średnią temperaturą + 17 stopni Celsjusza. Temperatura poniżej zera przypada 90 dni w roku, a powyżej 15 stopni 100 dni. Średnie opady w styczniu wynoszą 50 mm a w lipcu 100 mm, zaś średni roczny opad wynosi ok. 750 mm–800 mm. Śnieg pokrywa Rydułtowy 55-60 dni w roku.

Warunki glebowe[edytuj | edytuj kod]

Gleby miasta Rydułtowy rozwinęły się na utworach polodowcowych. Bielice właściwe występują w północnej części miasta, zaś bielice pyłowe w południowej. Gleby te zaliczamy do klasy III i IV. Na gruntach ornych występują gleby: bielicowe, pseudobielicowe oraz gleby brunatne kwaśne.

Hydrologia[edytuj | edytuj kod]

Rydułtowy są położone na terenach zasobnych w wodę, znajdujących się w dolinie rzeki Odry, w południowo-zachodniej części miasta, z kolei w północno-wschodniej części występują w znikomej ilości. Cieki wodne i stawy położone w Rydułtowach w znacznej ilości powstały wskutek prowadzonej eksploatacji węgla m.in. stawy Zawalisko, Machnikowiec. Potok Nacyna jest lewym dopływem rzeki Rudy, tworzy jego największą zlewnię, niestety w obecnych czasach silnie zanieczyszczony i zaliczany jest do wód poza klasą czystości. W mieście wyróżniamy wododziały II rzędu: Rzeka Sumina oraz III rzędu: Nacyna i mający tu swoje źródło potok Gzel, znajdują się tu również Rów Rydułtowski i potok z Polesia.

Flora i fauna[edytuj | edytuj kod]

Grunty rolne stanowią 964 ha (64% powierzchni miasta), grunty leśne 38 ha (2%), Zieleń leśna, zieleń urządzona i sady zajmują ogółem 75 ha, tj. 5% obszaru miasta. Nieopodal ulicy Raciborskiej znajduje się las mieszany, największy w Rydułtowach. Północna część miasta od ul. Raciborskiej w kierunku na Czernicę i Jejkowice ze względu na swe wysoki walory przyrodnicze przynależy do otuliny Parku Krajobrazowego Cysterskich Kompozycji Krajobrazowych Rud Wielkich, zgodnie z zarządzeniem nr 18/93, Wojewody Katowickiego z dnia 23 listopada 1993 r. W mieście i najbliższych okolicach żyje ok. 100-110 gatunków ptaków, jest to 50% wszystkich gatunków ptaków występujących w Polsce. Ze względu na małą ilość zalesienia, dominującą ostoją dla ptaków są przydomowe ogrody działkowe, parki, sady, zadrzewienie w rejonie szybu powietrznego V, wyrobiska poeksploatacyjne cegielni oraz hałdy kopalniane i zabudowania przemysłowe.

Struktura powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 2002 r.[2] Rydułtowy mają obszar 15 km², w tym:

Miasto stanowi 5,23% powierzchni powiatu.

Osiedla[edytuj | edytuj kod]

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 30 czerwca 2004 r.:[3]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 21 910 100 11 394 52 10 516 48
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
1460,7 759,6 701,1

Piramida wieku mieszkańców Rydułtów w 2014 r.:[4].

Piramida wieku Rydultowy.png


Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Rudolphi Villa była nazwą wsi księstwa raciborskiego znajdująca się w księgach arcybiskupa wrocławskiego pochodzących z 1228 r. Nazwa Rydułtowy pochodzi od imienia Rudolf[5], prawdopodobnie należącego do pierwszego właściciela, feudała; jest to nazwa dzierżawcza. Cytat z 1300 r., z dokumentu kodeksu dyplomatycznego Śląska właśnie takie pochodzenie nazwy sugeruje: „In villa Rudolphi sunt XXX mansi solventes fertones” – „we wsi Rudolfa 30 łanów uiszczających ćwierć grzywny”.

W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Rudolphi villa. Kronika ta wymienia również wsie, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez miasto i stanowią jego części bądź dzielnice jak założona na prawie polskim łac. iure polonico wieś Radoszowy we fragmencie Rastow utroque solvitur decima more polonico[6][7].

Zmiany nazwy miasta na przestrzeni wieków:

  • 1228 r. – Rudolphi villa
  • 1355 r. – z Rudosdorf
  • 1453 r. – z Rynolticz
  • 1481 r. – von Rynolticz
  • 1531 r. – Rynoltowitze
  • 1581 r. – Rudosdorf
  • 1614 r. – Rudoltowi
  • 1652 r. – Rudoltow, Rudultow
  • 1679 r. – Rydoltow, Rydultow
  • 1687 r. – Rudoltow
  • 1745 r. – Ridultow
  • 1784 r. – Ridultau
  • 1830 r. – Nieder Ridultau, Ober Ridultau, Ridultow
  • 1845 r. – Nieder Ridultau, Dolny Rydultów, Ober Ridultau, Wierzchni Rydułtów
  • 1861 r. – Nieder Ridultau, Ober Ridultau

Zmiany nazwy największej dzielnicy miasta – Radoszów:

  • 1228 r. – Radosevici
  • 1288 r. – Radoscow
  • 1300 r. – Rastow
  • 1316 r. – Raddoscow
  • 1437 r. – Radussuow
  • 1531 r. – Radoschow
  • 1614 r. – Radossow, Radessow
  • 1745 r. – Radoschau
  • 1830 r. – Nieder Radoschau, Ober Radoschau, Königlich Radoschau, Radoszow
  • 1845 r. – Nieder Radoschau, Ober Radoschau, Königlich Radoschau, Radoszów

W XX w. dodano końcówkę -owy.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W połowie XIX w. większość mieszkańców miejscowości oraz regionu stanowiła ludność polskojęzyczna. Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 r. odnotowuje, że „We wsi znajduje się 234 gospodarstw domowych z 1066 mieszkańców mówiących po polsku” - „Es befinden sich im Dorfe 234 Haushaltungen mit 1066 polnisch sprechenden Einwohnern”[8].

XX w.[edytuj | edytuj kod]

W wyniku połączenia samodzielnych gmin: Rydułtów Górnych, Rydułtów Dolnych, Radoszów Górnych i Radoszów Wielkich 20 października 1926 r. Rydułtowy stały się gminą. Gmina Pietrzkowice została przyłączona 1 stycznia 1951 r.[9] W 1947 r. przyłączono kolonię Nalas należącą uprzednio do gminy Krzyżkowice. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z 8 listopada 1950 r., Rydułtowy w 1951 r. uzyskały prawa miejskie. Na mocy ustawy z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym państwa oraz zmianie ustawy o radach narodowych, stały się jedną z dzielnic Wodzisławia Śląskiego, ustawa weszła w życie 1 czerwca 1975 r. Z dniem 1 stycznia 1992 r. Rydułtowy odzyskały prawa miejskie[10].

W latach 1992-1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Jedyny w Polsce pokutny krzyż dwuramienny

Izby pamięci mieszczą się przy:

  • KWK Rydułtowy-Anna;
  • siedzibie Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Niemców Województwa Śląskiego.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Cykliczne imprezy kulturalne[edytuj | edytuj kod]

  • Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy – drugi weekend stycznia
  • Festyn majowy – 1 maja
  • Festyn na rzecz Rodzin i Osób Niepełnosprawnych – drugi weekend czerwca
  • Skakanka Rock Festival – początek lipca
  • Dni Rydułtów – na przełomie sierpnia i września
  • Mikołaj – 6 grudnia
  • Sylwester – 31 grudnia

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Przedszkola[edytuj | edytuj kod]

  • Przedszkole nr 1, ul. Kochanowskiego 25
  • Przedszkole nr 2, ul. Raciborska 216
  • Przedszkole nr 3, os. Orłowiec 39
  • Przedszkole nr 4, os. Orłowiec 37
  • Przedszkole „Pod nutką” (prywatne), os. Karola 22
  • Katolickie Przedszkole Niepubliczne Sióstr Służebniczek NMP Ochronka im. bł. Edmunda Bojanowskiego, ul. Plebiscytowa 2

Szkoły podstawowe[edytuj | edytuj kod]

  • Szkoła Podstawowa nr 1, ul. św. M. Kolbe 5
  • Szkoła Podstawowa nr 2 w Zespole Szkół, ul. Raciborska 270
  • Szkoła Podstawowa nr 3, ul. Radoszowska 3

Gimnazja[edytuj | edytuj kod]

  • Gimnazjum nr 1, ul. Strzelców Bytomskich 13,
  • Gimnazjum nr 2 w Zespole Szkół, ul. Raciborska 270

Szkoły ponadgimnazjalne[edytuj | edytuj kod]

  • Liceum Ogólnokształcące w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1, ul. Skalna 1
  • I Liceum Profilowane w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2, ul. Obywatelska 30
  • Technikum w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2, ul. Obywatelska 30
  • Zasadnicza Szkoła Zawodowa w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2, ul. Obywatelska 30
  • Szkoła Policealna w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2, ul. Obywatelska 30

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół katolicki[edytuj | edytuj kod]

Trzy parafie:

Kościół Wolnych Chrześcijan[edytuj | edytuj kod]

Jeden zbór:

Świadkowie Jehowy[edytuj | edytuj kod]

Dwa zbory[11].:

  • zbór Rydułtowy-Południe
  • zbór Rydułtowy-Północ

Sport[edytuj | edytuj kod]

Kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Wózek z węglem przed KWK Rydułtowy-Anna

Ośrodek wydobycia węgla kamiennego. Większość mieszkańców miasta znajduje zatrudnienie w KWK Rydułtowy-Anna oraz firmach świadczących usługi dla kopalni.

Rydułtowianie[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Rydułtowami.

Honorowi Obywatele[edytuj | edytuj kod]

  • prof. Henryk Mikołaj Górecki, światowej sławy kompozytor
  • Henryk Szymiczek, wieloletni dyrektor kopalni Rydułtowy, ornitolog amator
  • dr Leopold Walla, autor książek w języku niemieckim, m.in. o obyczajach na Górnym Śląsku So lebten wir in Oberschlesien oraz kroniki Rydułtów Chronik von Rydultau
  • ks. Bernard Sodzawiczny – 28 lat był proboszczem parafii pw. św. Jerzego
  • Jan Wojaczek – wieloletni dyrygent Orkiestry i twórca Zespołu „Sukces”
  • Zygmunt Brachmański – artysta rzeźbiarz
  • ks. Bogdan Rek – wikary parafii pw. św. Jerzego w latach 2004-2011

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. a b Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2012 r. Stan w dniu 31 XII. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-06-05. ISSN 2083-3342.
  2. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset. regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  3. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast. GUS. [dostęp 2010-09-14].
  4. http://www.polskawliczbach.pl/Rydultowy, w oparciu o dane GUS.
  5. Rymut K., Nazwy miast Polski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1987, ISBN 83-04-02436-5.
  6. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online
  7. H. Markgraf, J. W. Schulte, "Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis", Breslau 1889
  8. Felix Triest 1865 ↓, s. 772.
  9. Dz. U. z 1950 r. Nr 51, poz. 472
  10. Dz. U. z 1991 r. Nr 115, poz. 497
  11. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 22 maja 2014.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Felix Triest: Topographisches handbuch von Oberschliesen. Breslau: Verlag von Wilh. Gottl. Korn, 1865.
  2. Aleksandra Matuszczyk-Kotulska, Rydułtowy Zarys Dziejów, Urząd Miasta Rydułtowy 1997 r.
  3. dane i spisy z strony internetowej www.rydultowy.pl

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]