Rydułtowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rydułtowy
Rydułtowy
Herb
Herb Rydułtów
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat wodzisławski
Gmina gmina miejska
Aglomeracja rybnicka
Data założenia XIII w.
Prawa miejskie 1951-75, 1992
Burmistrz Kornelia Newy
Powierzchnia 14,95 km²
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

21 928[1]
1467 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 32
Kod pocztowy 44-280
Tablice rejestracyjne SWD
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Rydułtowy
Rydułtowy
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Rydułtowy
Rydułtowy
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Rydułtowy
Rydułtowy
Ziemia 50°03′59,4″N 18°25′15,6″E/50,066500 18,421000
TERC
(TERYT)
2244515031
Urząd miejski
ul. Ofiar Terroru 36
44-280 Rydułtowy
Strona internetowa

Rydułtowy (śl. Rydůłtowy, niem. Rydultau) – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, w powiecie wodzisławskim.

Według danych z 31 grudnia 2012 r. miasto miało 21 928 mieszkańców[1].

Położenie[edytuj]

Rydułtowy są położone w południowo-zachodniej części Wyżyny Śląskiej na Płaskowyżu Rybnickim, który jest zaliczany do Kotliny Oświęcimsko-Raciborskiej. W rejonie wieży ciśnień, na granicy administracyjnej miasta leży najwyższy punkt Płaskowyżu Rybnickiego, jego wysokość wynosi 311 m n.p.m. Położenie geograficzne 18°26′E 50°04′N. Granice Rydułtów wytyczają miasta: Rybnik, Radlin, Pszów, oraz gminy: Kornowac i Gaszowice. Miasto jest położone w strefie nadgranicznej Czech. Rydułtowy znajdują się w powiecie wodzisławskim i należą do aglomeracji rybnickiej. Historycznie Rydułtowy położone są na Górnym Śląsku

Środowisko naturalne[edytuj]

Budowa geologiczna[edytuj]

Rzeźba terenu Rydułtów jest wynikiem działania lodowca i wód płynących. Budowa geologiczna obszaru na którym znajduje się miasto składa się z warstw karbońskich z licznymi pokładami węgla, oraz warstwy czwartorzędowe gdzie występują piaski, gliny, żwiry, mady rzeczne i namuły. W północno-wschodniej części miasta znajdują się złoża piaszczysto-żwirowe, w południowo-wschodniej eksploatowane są złoża gliny. Wychodnia piaskowców karbońskich, należących do warstw porębskich znajduje w pobliżu ulicy Skalnej, wychodnia jest objęta ochroną prawną uchwałą Rady Miasta Rydułtowy z dnia 26 kwietnia 1994 r., nadano jej nazwę Stanowisko Przyrody Nieożywionej Skałka.

Warunki klimatyczne[edytuj]

Miasto znajduje się w zasięgu dwóch regionów klimatycznych Śląsko-Wielkopolskiego i Nizinnego-Podkarpackiego. Występujące wiatry głównie pochodzą z kierunków południowo-zachodnich i północno-zachodnich. Klimat należy do umiarkowanych. Najchłodniejszym miesiącem zimy jest styczeń, w którym przeciętna temperatury wynosi −2 stopnie Celsjusza. Lipiec jest najcieplejszym miesiącem w roku ze średnią temperaturą + 17 stopni Celsjusza. Temperatura poniżej zera przypada 90 dni w roku, a powyżej 15 stopni 100 dni. Średnie opady w styczniu wynoszą 50 mm, a w lipcu 100 mm, zaś średni roczny opad wynosi ok. 750 mm–800 mm. Śnieg pokrywa Rydułtowy 55-60 dni w roku.

Warunki glebowe[edytuj]

Gleby miasta Rydułtowy rozwinęły się na utworach polodowcowych. Bielice właściwe występują w północnej części miasta, zaś bielice pyłowe w południowej. Gleby te zaliczamy do klasy III i IV. Na gruntach ornych występują gleby: bielicowe, pseudobielicowe oraz gleby brunatne kwaśne.

Hydrologia[edytuj]

Rydułtowy są położone na terenach zasobnych w wodę, znajdujących się w dolinie rzeki Odry, w południowo-zachodniej części miasta, z kolei w północno-wschodniej części występują w znikomej ilości. Cieki wodne i stawy położone w Rydułtowach w znacznej ilości powstały wskutek prowadzonej eksploatacji węgla m.in. stawy Zawalisko, Machnikowiec. Potok Nacyna jest lewym dopływem rzeki Rudy, tworzy jego największą zlewnię, niestety w obecnych czasach silnie zanieczyszczony i zaliczany jest do wód poza klasą czystości. W mieście wyróżniamy wododziały II rzędu: Rzeka Sumina oraz III rzędu: Nacyna i mający tu swoje źródło potok Gzel, znajdują się tu również Rów Rydułtowski i potok z Polesia.

Flora i fauna[edytuj]

Grunty rolne stanowią 964 ha (64% powierzchni miasta), grunty leśne 38 ha (2%), Zieleń leśna, zieleń urządzona i sady zajmują ogółem 75 ha, tj. 5% obszaru miasta. Nieopodal ulicy Raciborskiej znajduje się las mieszany, największy w Rydułtowach. Północna część miasta od ul. Raciborskiej w kierunku na Czernicę i Jejkowice ze względu na swe wysoki walory przyrodnicze przynależy do otuliny Parku Krajobrazowego Cysterskich Kompozycji Krajobrazowych Rud Wielkich, zgodnie z zarządzeniem nr 18/93, Wojewody Katowickiego z dnia 23 listopada 1993 r. W mieście i najbliższych okolicach żyje ok. 100-110 gatunków ptaków, jest to 50% wszystkich gatunków ptaków występujących w Polsce. Ze względu na małą ilość zalesienia, dominującą ostoją dla ptaków są przydomowe ogrody działkowe, parki, sady, zadrzewienie w rejonie szybu powietrznego V, wyrobiska poeksploatacyjne cegielni oraz hałdy kopalniane i zabudowania przemysłowe.

Struktura powierzchni[edytuj]

Według danych z 2002 r.[2] Rydułtowy mają obszar 15 km², w tym:

Miasto stanowi 5,23% powierzchni powiatu.

Osiedla[edytuj]

W skład Rydułtów wchodzi 9 osiedli:

Demografia[edytuj]

Dane z 30 czerwca 2004 r.[3]::

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób  % osób  % osób  %
Populacja 21 910 100 11 394 52 10 516 48
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]
1460,7 759,6 701,1

Piramida wieku mieszkańców Rydułtów w 2014 r.[4]:.

Piramida wieku Rydultowy.png


Nazwa[edytuj]

Rudolphi Villa była nazwą wsi księstwa raciborskiego znajdująca się w księgach arcybiskupa wrocławskiego pochodzących z 1228 r. Nazwa Rydułtowy pochodzi od imienia Rudolf[5], prawdopodobnie należącego do pierwszego właściciela, feudała; jest to nazwa dzierżawcza. Cytat z 1300 r., z dokumentu kodeksu dyplomatycznego Śląska właśnie takie pochodzenie nazwy sugeruje: „In villa Rudolphi sunt XXX mansi solventes fertones” – „we wsi Rudolfa 30 łanów uiszczających ćwierć grzywny”.

W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Rudolphi villa. Kronika ta wymienia również wsie, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez miasto i stanowią jego części bądź dzielnice jak założona na prawie polskim łac. iure polonico wieś Radoszowy we fragmencie Rastow utroque solvitur decima more polonico[6][7].

Zmiany nazwy miasta na przestrzeni wieków:

  • 1228 r. – Rudolphi villa
  • 1355 r. – z Rudosdorf
  • 1453 r. – z Rynolticz
  • 1481 r. – von Rynolticz
  • 1531 r. – Rynoltowitze
  • 1581 r. – Rudosdorf
  • 1614 r. – Rudoltowi
  • 1652 r. – Rudoltow, Rudultow
  • 1679 r. – Rydoltow, Rydultow
  • 1687 r. – Rudoltow
  • 1745 r. – Ridultow
  • 1784 r. – Ridultau
  • 1830 r. – Nieder Ridultau, Ober Ridultau, Ridultow
  • 1845 r. – Nieder Ridultau, Dolny Rydultów, Ober Ridultau, Wierzchni Rydułtów
  • 1861 r. – Nieder Ridultau, Ober Ridultau

Zmiany nazwy największej dzielnicy miasta – Radoszów:

  • 1228 r. – Radosevici
  • 1288 r. – Radoscow
  • 1300 r. – Rastow
  • 1316 r. – Raddoscow
  • 1437 r. – Radussuow
  • 1531 r. – Radoschow
  • 1614 r. – Radossow, Radessow
  • 1745 r. – Radoschau
  • 1830 r. – Nieder Radoschau, Ober Radoschau, Königlich Radoschau, Radoszow
  • 1845 r. – Nieder Radoschau, Ober Radoschau, Königlich Radoschau, Radoszów

W XX w. dodano końcówkę -owy.

Historia[edytuj]

W połowie XIX w. większość mieszkańców miejscowości oraz regionu stanowiła ludność polskojęzyczna. Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 r. odnotowuje, że „We wsi znajduje się 234 gospodarstw domowych z 1066 mieszkańców mówiących po polsku”„Es befinden sich im Dorfe 234 Haushaltungen mit 1066 polnisch sprechenden Einwohnern”[8].

XX w.[edytuj]

W wyniku połączenia samodzielnych gmin: Rydułtów Górnych, Rydułtów Dolnych, Radoszów Górnych i Radoszów Wielkich 20 października 1926 r. Rydułtowy stały się gminą. Gmina Pietrzkowice została przyłączona 1 stycznia 1951 r.[9] W 1947 r. przyłączono kolonię Nalas należącą uprzednio do gminy Krzyżkowice. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z 8 listopada 1950 r., Rydułtowy w 1951 r. uzyskały prawa miejskie. Na mocy ustawy z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym państwa oraz zmianie ustawy o radach narodowych, stały się jedną z dzielnic Wodzisławia Śląskiego, ustawa weszła w życie 1 czerwca 1975 r. Z dniem 1 stycznia 1992 r. Rydułtowy odzyskały prawa miejskie[10].

W latach 1992–1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

Zabytki[edytuj]

Jedyny w Polsce pokutny krzyż dwuramienny

Izby pamięci mieszczą się przy:

  • KWK Rydułtowy-Anna;
  • siedzibie Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Niemców Województwa Śląskiego.

Kultura[edytuj]

Cykliczne imprezy kulturalne[edytuj]

  • Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy – drugi weekend stycznia
  • Festyn majowy – 1 maja
  • Festyn na rzecz Rodzin i Osób Niepełnosprawnych – drugi weekend czerwca
  • Skakanka Rock Festival – początek lipca
  • Dni Rydułtów – na przełomie sierpnia i września
  • Mikołaj – 6 grudnia
  • Sylwester – 31 grudnia

Edukacja[edytuj]

Przedszkola[edytuj]

  • Przedszkole nr 1, ul. Kochanowskiego 25
  • Przedszkole nr 2, ul. Raciborska 216
  • Przedszkole nr 3, os. Orłowiec 39
  • Przedszkole nr 4, os. Orłowiec 37
  • Przedszkole „Pod nutką” (prywatne), os. Karola 22
  • Katolickie Przedszkole Niepubliczne Sióstr Służebniczek NMP Ochronka im. bł. Edmunda Bojanowskiego, ul. Plebiscytowa 2

Szkoły podstawowe[edytuj]

  • Szkoła Podstawowa nr 1, ul. św. M. Kolbe 5
  • Szkoła Podstawowa nr 2 w Zespole Szkół, ul. Raciborska 270
  • Szkoła Podstawowa nr 3, ul. Radoszowska 3

Gimnazja[edytuj]

  • Gimnazjum nr 1, ul. Strzelców Bytomskich 13,
  • Gimnazjum nr 2 w Zespole Szkół, ul. Raciborska 270

Szkoły ponadgimnazjalne[edytuj]

  • Liceum Ogólnokształcące w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1, ul. Skalna 1
  • I Liceum Profilowane w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2, ul. Obywatelska 30
  • Technikum w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2, ul. Obywatelska 30
  • Zasadnicza Szkoła Zawodowa w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2, ul. Obywatelska 30
  • Szkoła Policealna w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2, ul. Obywatelska 30

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Kościół katolicki[edytuj]

Trzy parafie:

Kościół Wolnych Chrześcijan[edytuj]

Jeden zbór:

Świadkowie Jehowy[edytuj]

Dwa zbory[11]:

  • zbór Rydułtowy-Południe
  • zbór Rydułtowy-Północ

Sport[edytuj]

Kluby sportowe[edytuj]

Gospodarka[edytuj]

Wózek z węglem przed KWK Rydułtowy-Anna

Ośrodek wydobycia węgla kamiennego. Większość mieszkańców miasta znajduje zatrudnienie w KWK Rydułtowy-Anna oraz firmach świadczących usługi dla kopalni.

Rydułtowianie[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Rydułtowami.

Honorowi Obywatele[edytuj]

  • prof. Henryk Mikołaj Górecki, światowej sławy kompozytor
  • Henryk Szymiczek, wieloletni dyrektor kopalni Rydułtowy, ornitolog amator
  • dr Leopold Walla, autor książek w języku niemieckim, m.in. o obyczajach na Górnym Śląsku So lebten wir in Oberschlesien oraz kroniki Rydułtów Chronik von Rydultau
  • ks. Bernard Sodzawiczny – 28 lat był proboszczem parafii pw. św. Jerzego
  • Jan Wojaczek – wieloletni dyrygent Orkiestry i twórca Zespołu „Sukces”
  • Zygmunt Brachmański – artysta rzeźbiarz
  • ks. Bogdan Rek – wikary parafii pw. św. Jerzego w latach 2004–2011

Miasta partnerskie[edytuj]

Przypisy

  1. a b Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2012 r. Stan w dniu 31 XII. , 2013-06-05. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 2083-3342. 
  2. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  3. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  4. http://www.polskawliczbach.pl/Rydultowy, w oparciu o dane GUS.
  5. Rymut K., Nazwy miast Polski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1987, ISBN 83-04-02436-5.
  6. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.
  7. H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889.
  8. Felix Triest 1865 ↓, s. 772.
  9. Dz. U. z 1950 r. Nr 51, poz. 472.
  10. Dz. U. z 1991 r. Nr 115, poz. 497.
  11. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 22 maja 2014.

Bibliografia[edytuj]

  • Felix Triest: Topographisches handbuch von Oberschliesen. Breslau: Verlag von Wilh. Gottl. Korn, 1865.
  • Aleksandra Matuszczyk-Kotulska, Rydułtowy Zarys Dziejów, Urząd Miasta Rydułtowy 1997 r.
  • dane i spisy ze strony internetowej www.rydultowy.pl

Linki zewnętrzne[edytuj]