Lędziny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: wieś o tej nazwie.
Lędziny
Plac Farski w Lędzinach
Plac Farski w Lędzinach
Herb
Herb Lędzin
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat bieruńsko-lędziński
Gmina gmina miejska
Aglomeracja górnośląska
Prawa miejskie 1966–1975, 1991
Burmistrz Krystyna Wróbel
Powierzchnia 31,65 km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

16 807[1]
531,0 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 32
Kod pocztowy 43-140, 43-143, 43-144
Tablice rejestracyjne SBL
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Lędziny
Lędziny
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Lędziny
Lędziny
Ziemia50°08′33″N 19°07′51″E/50,142500 19,130833
TERC
(TERYT)
2414031
Urząd miejski
ul. Lędzińska 55
43-143 Lędziny
Strona internetowa
BIP

Lędziny (niem. Lendzin) – miasto w województwie śląskim, w powiecie bieruńsko-lędzińskim.

Według danych z 30 czerwca 2016 r. miasto miało 16 807 mieszkańców[1].

Położenie[edytuj]

Lędziny leżą w południowej Polsce, w środkowo-wschodniej części województwa śląskiego. Centrum miasta wyznaczają współrzędne geograficzne: 19º 07' długości geograficznej wschodniej i 50º 08' szerokości geograficznej północnej.

Miasto oddalone jest w linii prostej: 16 km od centrum Katowic, 8 km od centrum Tychów, 13 km od centrum Oświęcimia, 59 km od centrum Krakowa oraz 267 km od centrum Warszawy. Lędziny graniczą od północy z Katowicami i Mysłowicami, od wschodu z Imielinem i Chełmem Śląskim, od południa z Bieruniem, natomiast od zachodu z Tychami.

Teren Lędzin wchodzi w skład dwóch jednostek fizycznogeograficznych: Wyżyny Śląskiej i Kotliny Oświęcimskiej. Części północno-zachodnia i północna miasta leżą na pograniczu Wyżyny Śląskiej, natomiast południowo-wschodnia część stanowi fragment Kotliny Oświęcimskiej. Fizjograficznie Lędziny położone są na obszarze Pagórów Jaworznickich. Historycznie Lędziny leżą na Górnym Śląsku.

Według danych z 1 stycznia 2013 r. powierzchnia miasta wynosiła 31,65 km²[2], co stanowi 20,01% powierzchni powiatu.

Środowisko naturalne[edytuj]

Budowa geologiczna[edytuj]

W budowie geologicznej fragmentu Lędzin leżącego w obrębie Wyżyny Śląskiej biorą udział głównie utwory triasowe i karbońskie oraz czwartorzędowe. Północny fragment miasta jest częściowo wyścielony osadami mioceńskimi oraz plejstoceńskimi. Fragment wchodzący w skład Kotliny Oświęcimskiej jest zbudowany z mioceńskich iłów, piaskowców i łupków, nakrytych piaskami i iłami o genezie czwartorzędowej, a także glinami zwałowymi i piaskami, stanowiącymi rezultat działalności lodowców[3].

Rzeźba terenu[edytuj]

Wzgórze Klimont

Lędziny leżą na obszarze Pagórów Jaworznickich, na terenie urozmaiconym wzgórzami:

  • Klimont (305 m n.p.m.)
  • Szachta (296 m n.p.m.)
  • Strzyżówka (290 m n.p.m.)
  • Małkowiec (285 m n.p.m.)
  • Glinogóra (280 m n.p.m.)
  • Kępa (278 m n.p.m.)
  • Wapieńka (272 m n.p.m.)

Wody[edytuj]

Przez obszar Lędzin przebiegają dwa działy wodne drugiego rzędu pomiędzy Mleczną a Przemszą oraz Przemszą a Potokiem Goławieckim. Najważniejszymi ciekami z sieci hydrograficznej są: Przyrwa i Potok Goławiecki, należące do zlewiska Wisły.

Lędziny są odwadniane również systemem małych potoków i rowów, do których zalicza się: Potok Stawowy (lewobrzeżny dopływ Mlecznej), Rów Hołdunowski (lewobrzeżny dopływ Przyrwy), Rów „E” (prawobrzeżny dopływ Potoku Goławieckiego), Rów Lędziński (lewobrzeżny dopływ Przyrwy) oraz Rów Wschodni (lewobrzeżny dopływ Rowu Hołdunowskiego).

Gleby[edytuj]

Na terenie Lędzin występują przeważnie gleby bielicowe, powstałe z utworów pochodzenia lodowcowego, gleby brunatne, czarne ziemie, rędziny oraz gleby bagienne. Wszystkie gleby występujące na terenie Lędzin są zaliczone do klasy „A”, czyli najmniej skażonych[3].

Klimat[edytuj]

Średnie wartości temperatur i opadów w Lędzinach[4]
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Rocznie
Śr. temperatura maksymalna [°C] 0 +2 +7 +13 +19 +22 +23 +23 +19 +14 +7 +2 +12
Śr. temperatura minimalna [°C] -7 -5 -1 +3 +8 +11 +12 +12 +9 +4 0 -4 +3
Opady [mm] 34 32 34 48 83 97 85 87 54 46 45 41 686

Dzielnice[edytuj]

Dzielnica Hołdunów

Lędziny nie posiadają formalnie wyznaczonych dzielnic, funkcjonują one jednak w powszechnym użytku mieszkańców. Są to:

Demografia[edytuj]

struktura ludności
dane z 31 grudnia 2015[5]
Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 16784 100 8428 50,2 8356 49,8
gęstość zaludnienia 530 266 264
wykształcenie
dane z Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku[6]
brak podstawowe zawodowe średnie wyższe
osób 353 3927 4769 3158 619
kobiet 190 2372 1825 1743 344
mężczyzn 163 1555 2944 1415 275


Lędziny liczą ponad 16 tys. mieszkańców[1] i plasują się pod tym względem na 276. miejscu wśród miast Polski[2] oraz na 42. miejscu wśród miast województwa śląskiego.

Wykres liczby ludności miasta Lędziny na przestrzeni lat[5]:

W Lędzinach na 100 mężczyzn przypada 101 kobiet[7].

Struktura płci i wieku mieszkańców Lędzin według danych z 31 grudnia 2015 r.[5]:

Nazwa[edytuj]

Dnia 28 maja 1260 r. w łacińskim dokumencie Władysława opolskiego wydanym w Raciborzu miejscowość wymieniona jest jako wieś villa Lenzini[8].

Miejscowość została wzmiankowana w spisie świętopietrza parafii dekanatu Oświęcim diecezji krakowskiej z 1326 r. pod nazwą Lensin[9][10].

Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Lyendzini oraz Landzyny wymienia w latach 1470–1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[11].

W dokumencie sprzedaży dóbr pszczyńskich wystawionym przez Kazimierza II cieszyńskiego w języku czeskim we Frysztacie w dniu 21 lutego 1517 r. miejscowość została wymieniona jako Lendiny[12].

Historia[edytuj]

Istnieją świadectwa penetracji przez człowieka terenu obecnych Lędzin już w epoce brązu. Archeolodzy wykopali fragmenty naczyń z okresu kultury łużyckiej. W okresie przedchrześcijańskim w granicach obecnego miasta miejsce kultu słowiańskiego na wzgórzu Klimont, zwanym niegdyś „Piorunową Górką” (obecnie na tym miejscu katolicki kościół św. Klemensa). Miejscowość wspomniana przez Jana Długosza, w 1160 r. stanowiła własność rycerza Jaksy z Miechowa, który przekazał ją Benedyktynom. W 1327 r. Lędziny przeszły pod panowanie Czech, od 1742 r. w państwie pruskim.

Teren walk z Niemcami w okresie powstań śląskich, szczególnie zaciętych podczas II powstania śląskiego w 1920 r. Od 1922 r. w Polsce. W czasie okupacji hitlerowskiej na terenie Lędzin istniał podobóz obozu koncentracyjnego Auschwitz (1944–1945).

Po wojnie rozwój górnictwa i wzrost liczby mieszkańców. W latach 1945–1951 siedziba gminy Lędziny, a 1951–1954 gminy Hołdunów. W latach 1957–1965 osiedle. W latach 1966–1975 status samodzielnego miasta. W 1972 r. Lędziny zostały odznaczone Krzyżem Partyzanckim.

W 1975 r. w wyniku reformy administracyjnej włączone do Tychów, od 2 kwietnia 1991 r. ponownie samodzielne miasto, utworzone na obszarze 3104,48 ha (rozporządzenie Rady Ministrów z 22 XII 1990).

Zabytki[edytuj]

Miejska Biblioteka Publiczna

Według Narodowego Instytutu Dziedzictwa w mieście znajdują się następujące obiekty zabytkowe[13]:

  • Barokowy kościół św. Klemensa z lat 1769–1772, nr rej.: 574/59 z 10.12.1958 oraz 677/66 z 28.05.1966
  • Barokowy budynek plebanii kościoła św. Anny z 1788 r., w którym obecnie mieści się Miejska Biblioteka Publiczna, nr rej.: 678/66 z 28.05.1966
  • Kostnica na cmentarzu ewangelickim z 1797 r., nr rej.: 717/66 z 15.06.1966
  • Budynek domu gminy protestanckiej z XIX w., w którym obecnie mieści się siedziba fundacji „Fastryga”, nr rej.: 718/66 z 15.06.1966
  • Dom przy ulicy Gwarków 6 z XIX w., nr rej.: 719/66 z 15.06.1966 (nie istnieje)
  • Dom przy ulicy Gwarków 8 z XIX w., nr rej.: 720/66 z 15.06.1966 (nie istnieje)

W Lędzinach znajdują się też inne obiekty, które – mimo, że nie widnieją na liście zabytków – pełnią funkcję historyczną. Są to m.in.:

  • Dzwon z około 1540 r. znajdujący się na placu Farskim
  • Kaplica z końca XVIII w. znajdująca się pod wzgórzem Klimont
  • Kaplica z końca XVIII w. znajdująca się przy ulicy Sobieskiego
  • Budynek ewangelickiego domu parafialnego z 1778 lub 1779 r., w którym obecnie mieści się Miejski Ośrodek Kultury
  • Figura św. Jana Nepomucena z 1885 r. znajdująca się przy ulicy Lędzińskiej
  • Klasztor sióstr Boromeuszek z 1905 r.

Kultura[edytuj]

Instytucje kultury[edytuj]

Instytucjami kultury w mieście są[14]:

  • Miejski Ośrodek Kultury
  • Miejska Biblioteka Publiczna

Cykliczne imprezy kulturalne[edytuj]

Lista imprez kulturalnych odbywających się cyklicznie w Lędzinach:

  • Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy – styczeń
  • Dni Lędzin – czerwiec
  • Dzień Dziecka – 1 czerwca
  • Powiatowe Igrzyska Osób Niepełnosprawnych – maj lub czerwiec
  • Letnie koncerty „Pod Chmurką” na placu Farskim – lipiec i sierpień
  • Sylwester – 31 grudnia

Oświata[edytuj]

Przedszkola[edytuj]

  • Miejskie Przedszkole z Oddziałami Integracyjnymi nr 1
  • Miejskie Przedszkole z Oddziałami Integracyjnymi nr 2

Szkoły podstawowe[edytuj]

  • Szkoła Podstawowa z Oddziałami Integracyjnymi nr 1 im. Karola Miarki
  • Szkoła Podstawowa nr 3 im. Jana Christiana Ruberga
  • Szkoła Podstawowa nr 4 w Zespole Szkół

Gimnazja[edytuj]

  • Gimnazjum nr 1 im. Janusza Korczaka
  • Gimnazjum z Oddziałami Integracyjnymi nr 2 im. Gustawa Morcinka
  • Gimnazjum nr 3 w Zespole Szkół

Szkoły ponadgimnazjalne[edytuj]

  • Powiatowy Zespół Szkół:
    • Technikum im. Anielina Fabery
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa
    • Liceum Ogólnokształcące
    • Szkoła Policealna

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Kościół Chrystusa Króla
Kościół ewangelicko-augsburski

Kościół katolicki[edytuj]

Sześć parafii:

Kościół ewangelicko-augsburski[edytuj]

Jedna parafia:

Świadkowie Jehowy[edytuj]

Dwa zbory z jedną Salą Królestwa[15][16]:

  • zbór Lędziny-Hołdunów
  • zbór Lędziny-Ziemowit

Gospodarka[edytuj]

Bezrobocie[edytuj]

W 2015 r. stopa bezrobocia zarejestrowanych w liczbie ludności w wieku produkcyjnym w mieście wynosiła 2,9%[17].

Przemysł[edytuj]

W Lędzinach znajduje się około 80 zakładów przemysłowych. Wśród nich najważniejszą rolę odgrywa KWK Ziemowit (obecnie działająca jako ruch KWK Piast-Ziemowit). W wyniku restrukturyzacji górnictwa liczba zatrudnionych w kopalni stale maleje, mimo to jest to zakład zatrudniający nadal największą liczbę osób z miasta i nie tylko[18].

Rolnictwo[edytuj]

Na terenie Lędzin działa kilka wysokoprodukcyjnych gospodarstw rolnych. Największe gospodarstwa, których właściciele utrzymują się wyłącznie z produkcji rolnej, znajdują się przede wszystkim na obszarze dzielnicy Górki.

Handel[edytuj]

Lędziny posiadają własne targowisko miejskie. Na terenie miasta działa kilka supermarketów i dyskontów.

Transport[edytuj]

Transport drogowy[edytuj]

Przez północny skraj miasta przebiega dwujezdniowa droga krajowa nr 1, umożliwiająca połączenie w kierunkach: Bielsko-BiałaCieszyn oraz KrakówWarszawaGdańsk. Istnieją także połączenia drogowe z pozostałymi miastami konurbacji górnośląskiej – głównie Katowicami, Tychami, czy Mysłowicami.

Komunikacja miejska[edytuj]

Na terenie Lędzin autobusowym przewozem zajmują się dwie firmy transportowe: KZK GOP i MZK Tychy[19].

Transport kolejowy[edytuj]

Przez obszar miasta przechodzi linia kolejowa nr 179 biegnąca do Tychów i Mysłowic.

Transport lotniczy[edytuj]

Najbliższe lotniska międzynarodowe
lotnisko odległość w km
1 Pyrzowice 37
2 Balice 49

Prasa lokalna[edytuj]

W Lędzinach wydawany jest Biuletyn Informacyjny Lędzin Lędziny teraz[20]. Jest to miesięcznik wydawany przez Urząd Miasta. W Lędzinach wydawane są także niezależne gazety lokalne.

Polityka[edytuj]

Urząd Miasta Lędziny

Burmistrz[edytuj]

Obecnym burmistrzem miasta jest Krystyna Wróbel, która otrzymała 55,7% głosów w II turze wyborów samorządowych w 2014 r.[21]

Burmistrzowie Lędzin od 1991 r.
Imię i nazwisko Lata
Władysław Trzciński 1991–1994; 2002–2006
Mariusz Żołna 1994–2002
Wiesław Stambrowski 2006–2014
Krystyna Wróbel od 2014

Rada Miasta[edytuj]

Rada Miasta jest organem stanowiącym i kontrolnym w mieście. Aktualnie liczy piętnastu radnych, którzy wybierani są w wyborach bezpośrednich. Rada Miasta działa na sesjach, poprzez swoje komisje oraz poprzez burmistrza wykonującego jej uchwały[22].

Miasta partnerskie[edytuj]

Miasta partnerskie Lędzin[23]
Miasto Państwo Rok rozpoczęcia
Uničov  Czechy 2006
Revúca  Słowacja 2008
Roccagorga  Włochy 2008

Sport i rekreacja[edytuj]

Basen w ośrodku „Zalew"

Obiekty sportowe[edytuj]

  • Stadion Miejski
  • Ośrodek sportowo-rekreacyjny „Centrum”:
    • basen kryty
    • sala kulturystyczna
    • sala tenisa stołowego
    • hala sportowa
  • Ośrodek sportowo-rekreacyjny „Zalew”:
    • basen odkryty
    • skatepark
    • korty do tenisa ziemnego
  • kilka siłowni zewnętrznych

Kluby i organizacje sportowe[edytuj]

Turystyka[edytuj]

Szlaki turystyczne[edytuj]

szlak turystyczny zielony Szlak Krawędziowy GOP

szlak turystyczny żółty Szlak im. ks. Jana Kudery

szlak turystyczny niebieski Szlak Hołdunowski

Trasy rowerowe[edytuj]

Oznakowanie trasy rowerowej nr 153

szlak rowerowy czerwony Trasa czerwona nr 151

  • Przebieg: Lędziny (Centrum, Blych) – BieruńBojszowyJedlina
  • Kolor: czerwony
  • Długość: 14,9 km (3 km na terenie Lędzin)

szlak rowerowy zielony Trasa zielona nr 153

  • Przebieg: Lędziny (Zamoście, Ratusz, Świniowy, Centrum, Górki)
  • Kolor: zielony
  • Długość: 10,6 km (w całości na terenie Lędzin)

szlak rowerowy czarny Trasa czarna nr 101

  • Przebieg: Katowice – Lędziny (Zamoście, Centrum)
  • Kolor: czarny
  • Długość: 24,1 km (5,3 km km na terenie Lędzin)

Baza noclegowa[edytuj]

W Lędzinach znajduje się jeden hotel dwugwiazdkowy (Hotel Pinocy, ul. Waryńskiego 35).

Honorowi obywatele oraz zasłużeni dla miasta[edytuj]

Miasto posiada dwunastu honorowych obywateli. Są nimi:

  • Andrzej Naczyński (od 22 marca 2001 r.) – były dyrektor KWK Ziemowit;
  • płk. Jerzy Szewełło (od 22 marca 2001 r.) – żołnierz, w okresie stanu wojennego stanął po stronie strajkujących górników KWK Ziemowit;
  • Franciszek Serafin (od 22 marca 2001 r.) – nauczyciel, autor i redaktor wielu książek i opracowań poświęconych m.in. Tychom i okolicom;
  • Antoni Piszczek (od 22 listopada 2001 r.) – były dyrektor KWK Ziemowit;
  • Wiktor Zin (od 27 kwietnia 2006 r.) – architekt, prowadził prace wykopaliskowe na wzgórzu Klimont;
  • ks. Tadeusz Orszulik (od 27 kwietnia 2006 r.) – były proboszcz parafii św. Klemensa;
  • ks. Józef Przybyła (od 3 czerwca 2008 r.) – były proboszcz parafii Chrystusa Króla;
  • Rafał Bula (od 28 kwietnia 2011 r.) – górnik, autor wielu publikacji i książek historycznych na temat Lędzin;
  • Irena Gajer (od 28 kwietnia 2011 r.) – była skarbnik miasta;
  • Jan Raszka (od 28 kwietnia 2011 r.) – były przewodniczący Rady Miasta;
  • Władysław Trzciński (od 15 kwietnia 2016 r.) – były burmistrz miasta;
  • Jan Górski (od 15 kwietnia 2016 r.) – były dyrektor Szkoły Podstawowej nr 3.

Miasto nadaje również odznakę „Zasłużony dla miasta Lędziny”. Zostali nią uhonorowani:

  • Sylwester Łakota
  • ks. Józef Przybyła
  • Klemens Ścierski
  • Mariusz Żołna
  • Helena Szabrańska

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]

Przypisy

  1. a b c Lędziny w liczbach (pol.). Polska w liczbach.
  2. a b Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. , 2013-07-26. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. 
  3. a b Lędziny - Warunki naturalne (pol.). Urząd Miasta Lędziny.
  4. Lędziny – Klimat i temperatura (pol.). Meteovista. [dostęp 2014-10-06].
  5. a b c Główny Urząd Statystyczny: Ludność. Stan ludności. (pol.).
  6. Główny Urząd Statystyczny: Narodowy Spis Powszechny 2002 – Ludność. Wykształcenie ludności. Ludność wg płci i poziomu wykształcenia (pol.).
  7. Bank Danych Lokalnych (pol.). Główny Urząd Statystyczny.
  8. Franciszek Kulczycki, "Monumenta mediiaevi historica res gestas Poloniae illustrantia", Tomus IX, Cracoviae, 1886, str. XL.
  9. Franciszek Maroń. Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV wieku. „Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV wieku”, s. 101-167, 1969. 
  10. Monumenta Poloniae Vaticana T.1 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 1, 1207-1344. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 147-150.
  11. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, "Liber Beneficiorum", Aleksander Przezdziecki, Tom II, Kraków 1864, str.227.
  12. Ludwik Musioł. Dokument sprzedaży księstwa pszczyńskiego z dn. 21 lutego 1517 r.. „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku”. R. 2, s. 235–237, 1930. Katowice: nakł. Towarzystwa ; Drukiem K. Miarki. 
  13. Rejestr zabytków nieruchomych. Narodowy Instytut Dziedzictwa.
  14. Instytucje kultury (pol.). Urząd Miasta Lędziny.
  15. Sala Królestwa Świadków Jehowy.
  16. Dane według wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org), dostęp z 10 czerwca 2014.
  17. Główny Urząd Statystyczny: Bank Danych Lokalnych. Rynek Pracy. Bezrobocie rejestrowane (pol.).
  18. Urząd Miasta Lędziny: Informacje gospodarcze (pol.).
  19. Komunikacja miejska (pol.). Urząd Miasta Lędziny.
  20. Urząd Miasta Lędziny: Gazeta lokalna (pol.).
  21. Zmiana warty w Bieruniu i w Lędzinach (pol.). serwislokalny.com.
  22. Rada Miasta (pol.). Biuletyn Informacji Publicznej Gminy Lędziny.
  23. Miasta partnerskie. Urząd Miasta Lędziny. [dostęp 2011-06-17].