Lędziny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: wieś o tej nazwie.
Lędziny
Plac Farski w Lędzinach
Plac Farski w Lędzinach
Herb
Herb Lędzin
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat bieruńsko-lędziński
Gmina gmina miejska
Aglomeracja górnośląska
Prawa miejskie 1966-1975 i od 1991
Burmistrz Krystyna Wróbel
Powierzchnia 31,65 km²
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

16 665[1]
527 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 32
Kod pocztowy 43-140, 43-143, 43-144
Tablice rejestracyjne SBL
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Lędziny
Lędziny
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Lędziny
Lędziny
Ziemia 50°08′33″N 19°07′51″E/50,142500 19,130833
TERC
(TERYT)
2414031
Urząd miejski
ul. Lędzińska 55
43-143 Lędziny
Strona internetowa
BIP

Lędziny (niem. Lendzin) – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, w powiecie bieruńsko-lędzińskim.

Według danych z 31 grudnia 2012 r. miasto miało 16 665 mieszkańców[1].

Położenie[edytuj]

Lędziny leżą w południowej Polsce. Centrum miasta wyznaczają współrzędne geograficzne: 19º 07' długości geograficznej wschodniej i 50º 08' szerokości geograficznej północnej.

Lędziny administracyjnie leżą w środkowo-wschodniej części województwa śląskiego. Od 2002 r. miasto należy do powiatu bieruńsko-lędzińskiego (dawniej powiat tyski).

Miasto oddalone jest w linii prostej: 14 km od Katowic, 9 km od Tychów, 56 km od Krakowa oraz 276 km od Warszawy. Lędziny graniczą od północy z Katowicami i Mysłowicami, od wschodu z Imielinem i Chełmem Śląskim, od południa z Bieruniem, natomiast od zachodu z Tychami.

Teren Lędzin wchodzi w skład dwóch jednostek fizycznogeograficznych: Wyżyny Śląskiej i Kotliny Oświęcimskiej. Części północno-zachodnia i północna miasta leżą na pograniczu Wyżyny Śląskiej, natomiast południowo-wschodnia część stanowi fragment Kotliny Oświęcimskiej. Fizjograficznie Lędziny położone są na obszarze Pagórów Jaworznickich.

Historycznie Lędziny położone są na Górnym Śląsku.

Według danych z 1 stycznia 2013 r. powierzchnia miasta wynosiła 31,65 km²[2], co stanowi 20,01% powierzchni powiatu.

Środowisko naturalne[edytuj]

Geologia[edytuj]

W budowie geologicznej fragmentu Lędzin leżącego w obrębie Wyżyny Śląskiej biorą udział głównie utwory triasowe i karbońskie oraz czwartorzędowe[3]. Północny fragment miasta jest częściowo wyścielony osadami mioceńskimi oraz plejstoceńskimi. Fragment wchodzący w skład Kotliny Oświęcimskiej jest zbudowany z mioceńskich iłów, piaskowców i łupków, nakrytych piaskami i iłami o genezie czwartorzędowej, a także glinami zwałowymi i piaskami, stanowiącymi rezultat działalności lodowców.

Ukształtowanie terenu[edytuj]

Góra Klimont

W ukształtowaniu powierzchni terenu odgrywa istotną rolę Garb Lędziński, który ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego. Średnia wysokość to 50 m, przy czym najwyższe wzniesienie stanowi góra Klimont, o wysokości 305 m n.p.m. Wierzchowina jest w części północno-wschodniej falista, w środkowej i południowo-zachodniej pagórkowata. Stoki pagórów są asymetryczne.

W przedłużeniu Garbu Lędzińskiego na wschód i południowy zachód występują niskie pagórki deniwelacyjne, z najwyższą kumulacją w północno-wschodniej części miasta, wznoszącej się na wysokość 280 m n.p.m. Pagórki te posiadają szerokie wierzchowiny oraz spłaszczone i łagodne stoki.

Hydrologia[edytuj]

Potok Goławiecki

Przez obszar Lędzin przebiegają dwa działy wodne drugiego rzędu pomiędzy Mleczną a Przemszą oraz Przemszą a Potokiem Goławieckim. Najważniejszymi ciekami z sieci hydrograficznej są: Przyrwa i Potok Goławiecki, należące do zlewiska Wisły. Powierzchnia zlewni Przyrwy wynosi 37,1 km², a jej długość wynosi 12,8 km. Potok Goławiecki stanowiący lewobrzeżny dopływ Wisły ma długość 9,5 km i całkowitą powierzchnię zlewni 37,7 km².

Lędziny są odwadniane również systemem małych potoków i rowów, do których zalicza się: Potok Stawowy (lewobrzeżny dopływ Mlecznej), Rów Hołdunowski (lewobrzeżny dopływ Przyrwy), Rów „E” (prawobrzeżny dopływ Potoku Goławieckiego), Rów Lędziński (lewobrzeżny dopływ Przyrwy) oraz Rów Wschodni (lewobrzeżny dopływ Rowu Hołdunowskiego).

Miasto znajduje się pod wpływem eksploatacji KWK Ziemowit, która wpływa na jakość wód powierzchniowych i podziemnych. Wpływ ten objawia się przez: generowania do wód powierzchniowych słonych wód dołowych oraz zawartych w nich siarczanów i pierwiastków promieniotwórczych, wymywanie składników mineralnych ze składowisk skały płonnej, a także przez osiadanie terenu powodujące zaburzenia w naturalnym spływie wód powierzchniowych.

KWK Ziemowit odprowadza słone wody dołowe do wód powierzchniowych, powodując ich skażenie. Przemsza i Potok Goławiecki należą do cieków wodnych o najwyższych wskaźnikach zanieczyszczeń w województwie śląskim[4]. Ich wody są szczególnie obciążone podwyższoną zawartością zanieczyszczeń, głównie przez związki chlorków, związki siarczanów oraz podwyższoną radioaktywność.

Klimat[edytuj]

Średnie wartości temperatur i opadów w Lędzinach[5]
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Rocznie
Śr. temperatura maksymalna [°C] 0 +2 +7 +13 +19 +22 +23 +23 +19 +14 +7 +2 +12
Śr. temperatura minimalna [°C] -7 -5 -1 +3 +8 +11 +12 +12 +9 +4 0 -4 +3
Opady [mm] 34 32 34 48 83 97 85 87 54 46 45 41 686

Gleby[edytuj]

Na terenie Lędzin występują przeważnie gleby bielicowe, powstałe z utworów pochodzenia lodowcowego, gleby brunatne, czarne ziemie, rędziny oraz gleby bagienne. Wszystkie gleby występujące na terenie Lędzin są zaliczone do klasy „A”, czyli najmniej skażonych[3].

Użytkowanie gruntów[edytuj]

Użytki rolne zajmują 60% powierzchni miasta, z czego 36% przypada na grunty orne, 18% na łąki, 5% na pastwiska, a 1% na sady.

Lasy[edytuj]

Północna i północno-wschodnia część miasta otoczona jest lasami. Dominujące są tu lasy iglaste, natomiast drugie miejsce zajmują lasy mieszane[3].

Dzielnice[edytuj]

Dzielnica Hołdunów

W skład Lędzin wchodzi 9 dzielnic:

Demografia[edytuj]

struktura ludności
dane z 31 XII 2010[6]
Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 16483 100 8270 50,2 8213 49,8
gęstość zaludnienia 521 261 259
wykształcenie
dane z Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku[7]
brak podstawowe zawodowe średnie wyższe
osób 353 3927 4769 3158 619
kobiet 190 2372 1825 1743 344
mężczyzn 163 1555 2944 1415 275


Lędziny liczą ponad 16 tys. mieszkańców[1] i plasują się na 42. miejscu pod tym względem wśród miast województwa śląskiego.

W Lędzinach na 100 mężczyzn przypada 101 kobiet[8].

Nazwa[edytuj]

Dnia 28 maja 1260 r. w łacińskim dokumencie Władysława opolskiego wydanym w Raciborzu miejscowość wymieniona jest jako wieś villa Lenzini[9].

Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Lyendzini oraz Landzyny wymienia w latach 1470-1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[10].

W dokumencie sprzedaży dóbr pszczyńskich wystawionym przez Kazimierza II cieszyńskiego w języku czeskim we Frysztacie w dniu 21 lutego 1517 r. miejscowość została wymieniona jako Lendiny[11].

Historia[edytuj]

Istnieją świadectwa penetracji przez człowieka terenu obecnych Lędzin już w epoce brązu. Archeolodzy wykopali fragmenty naczyń z okresu kultury łużyckiej. W okresie przedchrześcijańskim w granicach obecnego miasta miejsce kultu słowiańskiego na górze Klimont, zwanej niegdyś „Piorunową Górką” (obecnie na tym miejscu katolicki kościół św. Klemensa). Miejscowość wspomniana przez Jana Długosza, w 1160 r. stanowiła własność rycerza Jaksy z Miechowa, który przekazał ją Benedyktynom. Miejscowość została wzmiankowana w spisie świętopietrza parafii dekanatu Oświęcim diecezji krakowskiej z 1326 r. pod nazwą Lensin[12][13]. W 1327 r. Lędziny przeszły pod panowanie Czech, od 1742 r. w państwie pruskim.

Teren walk z Niemcami w okresie powstań śląskich, szczególnie zaciętych podczas II powstania śląskiego w 1920 r. Od 1922 r. w Polsce, w czasie okupacji hitlerowskiej na terenie Lędzin istniał podobóz obozu koncentracyjnego Auschwitz (1944-1945).

Po wojnie rozwój górnictwa i wzrost liczby mieszkańców. W latach 1945-1951 siedziba gminy Lędziny, a 1951-1954 gminy Hołdunów. W latach 1957-1965 osiedle. W latach 1966-1975 status samodzielnego miasta. W 1972 r. Lędziny zostały odznaczone Krzyżem Partyzanckim.

W 1975 r. w wyniku reformy administracyjnej włączone do Tychów, od 2 kwietnia 1991 r. ponownie samodzielne miasto, utworzone na obszarze 3104,48 ha (rozporządzenie Rady Ministrów z 22 XII 1990).

Zabytki[edytuj]

Kościół św. Klemensa
Miejska Biblioteka Publiczna
  • Barokowy kościół św. Klemensa wybudowany w latach 1769-1772;
  • Barokowy budynek plebanii kościoła św. Anny z 1788 r., w którym obecnie mieści się Miejska Biblioteka Publiczna;
  • Kostnica na cmentarzu ewangelickim z 1797 r.;
  • Budynek domu gminy protestanckiej z XIX w., w którym obecnie mieści się siedziba fundacji „Fastryga”.

Kultura[edytuj]

  • Miejski Ośrodek Kultury, ul. Hołdunowska 39;
  • Miejska Biblioteka Publiczna, ul. Lędzińska 86;
  • Filia nr 1 Miejskiej Biblioteki Publicznej, ul. Hołdunowska 39;
  • Sala widowiskowo-kinowa „Piast”, ul. Lędzińska 55.

Cykliczne imprezy kulturalne[edytuj]

  • Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy – styczeń;
  • Dni Lędzin – czerwiec;
  • Powiatowe Igrzyska Osób Niepełnosprawnych – maj lub czerwiec;
  • Letnie koncerty „Pod chmurką” na placu Farskim – lipiec i sierpień.

Edukacja[edytuj]

Przedszkola[edytuj]

  • Miejskie Przedszkole z Oddziałami Integracyjnymi nr 1, ul. Stadionowa 1
  • Miejskie Przedszkole z Oddziałami Integracyjnymi nr 2, ul. Hołdunowska 20
  • Niepubliczny Punkt Przedszkolny „Kotek Gucio”, ul. Lewandowskiej 42

Szkoły podstawowe[edytuj]

  • Szkoła Podstawowa z Oddziałami Integracyjnymi nr 1 im. Karola Miarki, ul. Paderewskiego 5
  • Szkoła Podstawowa nr 3 im. Jana Christiana Ruberga, ul. Hołdunowska 13
  • Szkoła Podstawowa nr 4 w Zespole Szkół, ul. Goławiecka 36

Gimnazja[edytuj]

  • Gimnazjum nr 1 im. Janusza Korczaka, ul. Pokoju 29
  • Gimnazjum z Oddziałami Integracyjnymi nr 2 im. Gustawa Morcinka, ul. Hołdunowska 72
  • Gimnazjum nr 3 w Zespole Szkół, ul. Goławiecka 36

Szkoły ponadgimnazjalne[edytuj]

  • Zasadnicza Szkoła Zawodowa w Powiatowym Zespole Szkół, ul. Pokoju 4
  • Technikum w Powiatowym Zespole Szkół, ul. Pokoju 4
  • Liceum Ogólnokształcące w Powiatowym Zespole Szkół, ul. Pokoju 4

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Kościół Chrystusa Króla
Kościół ewangelicko-augsburski

Kościół katolicki[edytuj]

Sześć parafii:

Kościół ewangelicko-augsburski[edytuj]

Jedna parafia:

Świadkowie Jehowy[edytuj]

Dwa zbory z jedną Salą Królestwa[14][15]:

  • zbór Lędziny-Hołdunów
  • zbór Lędziny-Ziemowit

Gospodarka[edytuj]

KWK Ziemowit

Bezrobocie[edytuj]

W 2010 r. stopa bezrobocia zarejestrowanych w liczbie ludności w wieku produkcyjnym w mieście wynosiła 3,9 %[16].

Przemysł[edytuj]

W Lędzinach znajduje się około 80 zakładów przemysłowych, z których największą rolę odgrywa KWK Ziemowit. W wyniku restrukturyzacji górnictwa liczba zatrudnionych w kopalni stale maleje, mimo to jest to zakład zatrudniający nadal największą liczbę osób z miasta i nie tylko. Kopalnia w I półroczu 2014 r. zatrudniała 4228 pracowników.

Rolnictwo[edytuj]

Na terenie Lędzin działa kilka wysokoprodukcyjnych gospodarstw rolnych. Największe gospodarstwa, których właściciele utrzymują się wyłącznie z produkcji rolnej, znajdują się przede wszystkim na obszarze dzielnicy Górki.

Handel[edytuj]

Lędziny posiadają własne targowisko miejskie. Na terenie miasta działa kilka supermarketów i dyskontów.

Transport[edytuj]

Transport drogowy[edytuj]

Przez północny skraj miasta przebiega dwujezdniowa droga krajowa nr 1, umożliwiająca połączenie w kierunkach: Bielsko-BiałaCieszyn oraz KrakówWarszawaGdańsk. Istnieją także połączenia drogowe z pozostałymi miastami konurbacji górnośląskiej – głównie Katowicami, Tychami, czy Mysłowicami.

Obwodnica[edytuj]

Przez Lędziny przechodzi wschodnia obwodnica GOP.

Komunikacja miejska[edytuj]

Na terenie Lędzin autobusowym przewozem zajmują się dwie firmy transportowe: KZK GOP i MZK Tychy.

Transport kolejowy[edytuj]

Przez obszar miasta przechodzi linia kolejowa biegnąca do Tychów i Mysłowic.

Transport lotniczy[edytuj]

Najbliższe lotniska międzynarodowe
lotnisko odległość w km
1 Pyrzowice 36
2 Balice 47

Media[edytuj]

  • Lędziny teraz – miesięcznik
  • Lędzińskie za i przeciw – miesięcznik
  • Kurier lędziński – miesięcznik

Polityka[edytuj]

Urząd Miasta Lędziny

Władze miasta[edytuj]

Obecnym burmistrzem miasta jest Krystyna Wróbel, która otrzymała 55,70% głosów w II turze wyborów samorządowych w 2014 r.[17] W skład Rady Miasta Lędziny wchodzi piętnastu radnych, wybieranych w wyborach bezpośrednich.

Burmistrzowie Lędzin od 1991 r.:

  • Władysław Trzciński (1991-1994; 2002-2006)
  • Mariusz Żołna (1994-2002)
  • Wiesław Stambrowski (2006-2014)
  • Krystyna Wróbel (od 2014)

Miasta partnerskie[edytuj]

Lista miast partnerskich Lędzin[18]:

Sport i rekreacja[edytuj]

Ośrodek „Centrum"
Basen w ośrodku „Zalew"

Obiekty sportowe[edytuj]

  • Stadion Miejski
  • Ośrodek sportowo-rekreacyjny „Centrum”:
    • basen kryty
    • sala kulturystyczna
    • sala tenisa stołowego
    • hala sportowa
  • Ośrodek sportowo-rekreacyjny „Zalew”:
    • basen odkryty
    • skatepark
    • korty do tenisa ziemnego

Kluby i organizacje sportowe[edytuj]

Turystyka[edytuj]

Szlaki turystyczne[edytuj]

szlak turystyczny zielony Szlak Krawędziowy GOP

szlak turystyczny żółty Szlak im. ks. Jana Kudery

szlak turystyczny niebieski Szlak Hołdunowski

Trasy rowerowe[edytuj]

szlak rowerowy żółty Trasa żółta nr 8

szlak rowerowy czerwony Trasa czerwona nr 151

  • Przebieg: Lędziny (Centrum, Blych) – BieruńBojszowyJedlina
  • Kolor: czerwony
  • Długość: 14,9 km (3 km na terenie Lędzin)

szlak rowerowy zielony Trasa zielona nr 153

  • Przebieg: Lędziny (Zamoście, Ratusz, Świniowy, Centrum, Górki)
  • Kolor: zielony
  • Długość: 10,6 km (w całości na terenie Lędzin)

Baza noclegowa[edytuj]

W Lędzinach znajduje się jeden hotel dwugwiazdkowy.

Lędzinianie[edytuj]

Znani Lędzinianie[edytuj]

  • Klemens Ścierski – były minister przemysłu i handlu, poseł na Sejm II kadencji, senator V kadencji;
  • Czesław Ryszka – dziennikarz, pisarz katolicki, publicysta, polityk, poseł na Sejm III kadencji, senator VI, VII, VIII i IX kadencji;
  • Józef Berger – polityk, pedagog i nauczyciel, od 2006 do 2007 poseł V kadencji z listy Platformy Obywatelskiej;
  • Bożena Borys-Szopa – działaczka związkowa, była główny inspektor pracy, była minister w Kancelarii Prezydenta RP, posłanka na Sejm VIII kadencji;
  • Brygida Frosztęga-Kmiecik – reżyserka filmowa, scenarzystka i dziennikarka.

Honorowi obywatele[edytuj]

Miasto Lędziny posiada dwunastu honorowych obywateli. Są nimi:

  • Andrzej Naczyński (od 22 marca 2001 r.) – były dyrektor KWK Ziemowit;
  • płk. Jerzy Szewełło (od 22 marca 2001 r.) – historyk, pedagog, w okresie stanu wojennego stanął po stronie strajkujących górników KWK Ziemowit;
  • Franciszek Serafin (od 22 marca 2001 r.) – historyk, nauczyciel, autor i redaktor wielu książek i opracowań poświęconych m. in. Tychom i okolicom;
  • Antoni Piszczek (od 22 listopada 2001 r.) – były dyrektor KWK Ziemowit;
  • Wiktor Zin (od 27 kwietnia 2006 r.) – architekt;
  • ks. Tadeusz Orszulik (od 27 kwietnia 2006 r.) – wieloletni administrator i proboszcz parafii św. Klemensa;
  • ks. Józef Przybyła (od 3 czerwca 2008 r.) – były proboszcz parafii Chrystusa Króla, budowniczy kościoła Chrystusa Króla;
  • Rafał Bula (od 28 kwietnia 2011 r.) – górnik, autor wielu publikacji i książek historycznych na temat Lędzin;
  • Irena Gajer (od 28 kwietnia 2011 r.) – była skarbnik miasta;
  • Jan Raszka (od 28 kwietnia 2011 r.) – mikrobiolog, były przewodniczący Rady Miasta;
  • Władysław Trzciński (od 15 kwietnia 2016 r.) – były burmistrz miasta;
  • Jan Górski (od 15 kwietnia 2016 r.) – były dyrektor Szkoły Podstawowej nr 3.

Zasłużeni dla miasta[edytuj]

Miasto nadaje również odznakę „Zasłużony dla miasta Lędziny”. Zostali nią dotychczas uhonorowani:

  • Sylwester Łakota
  • ks. Józef Przybyła
  • Klemens Ścierski
  • Mariusz Żołna
  • Helena Szabrańska

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]

Przypisy

  1. a b c Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2012 r. Stan w dniu 31 XII. , 2013-06-05. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 2083-3342. 
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. , 2013-07-26. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. 
  3. a b c Lędziny - Warunki naturalne (pol.). Urząd Miasta Lędziny.
  4. Plan gospodarki odpadami dla gminy Lędziny (pol.). BIP Lędziny.
  5. Lędziny – Klimat i temperatura (pol.). Meteovista.pl. [dostęp 2014-10-06].
  6. Bank Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan ludności i ruch naturalny. Ludność wg grup wieku i płci (Stan w dniu 31 XII 2010 r.) (pol.). 2014-10-05. [dostęp 2014-10-05].
  7. Bank Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego: Narodowy Spis Powszechny 2002 – Ludność. Wykształcenie ludności. Ludność wg płci i poziomu wykształcenia (pol.). 2014-10-05. [dostęp 2014-10-05].
  8. Bank Danych Lokalnych (pol.). Główny Urząd Statystyczny, 2014-08-10. [dostęp 2014-08-10].
  9. Franciszek Kulczycki, "Monumenta mediiaevi historica res gestas Poloniae illustrantia", Tomus IX, Cracoviae, 1886, str. XL.
  10. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, "Liber Beneficiorum", Aleksander Przezdziecki, Tom II, Kraków 1864, str.227.
  11. Ludwik Musioł. Dokument sprzedaży księstwa pszczyńskiego z dn. 21 lutego 1517 R.. „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku”. R. 2, s. 235–237, 1930. Katowice: nakł. Towarzystwa ; Drukiem K. Miarki. 
  12. Franciszek Maroń. Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV wieku. „Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV wieku”, s. 101-167, 1969. 
  13. Monumenta Poloniae Vaticana T.1 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 1, 1207-1344. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 147-150.
  14. Sala Królestwa Świadków Jehowy.
  15. Dane według wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org), dostęp z 10 czerwca 2014.
  16. Dane z Banku Danych Regionalnych GUS, dział "Rynek Pracy"
  17. Zmiana warty w Bieruniu i w Lędzinach. serwislokalny.com.
  18. Miasta partnerskie. Urząd Miasta Lędziny. [dostęp 2011-06-17].