Bieruń

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bieruń
Rynek w Bieruniu
Rynek w Bieruniu
Herb
Herb Bierunia
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat bieruńsko-lędziński
Gmina gmina miejska
Aglomeracja górnośląska
Data założenia ok. 1290
Prawa miejskie 1387
Burmistrz Krystian Grzesica
Powierzchnia 40,49 km²
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

19 681[1]
487 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 32
Kod pocztowy 43-150, 43-155
Tablice rejestracyjne SBL
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Bieruń
Bieruń
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bieruń
Bieruń
Ziemia 50°05′23″N 19°05′34″E/50,089722 19,092778
TERC
(TERYT)
2414011
Urząd miejski
Rynek 14
43-150 Bieruń
Strona internetowa
BIP

Bieruń (niem. Berun) – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, siedziba władz powiatu bieruńsko-lędzińskiego.

Według danych z 31 grudnia 2012 r. miasto miało 19 681 mieszkańców[1].

Położenie[edytuj]

Bieruń położony jest przy granicy województwa śląskiego i małopolskiego, którą stanowi Wisła. Sąsiaduje z miastami: Tychy, Lędziny, a także gminami: Chełm Śląski, Bojszowy, Oświęcim.

Według danych z 1 stycznia 2013 r. powierzchnia miasta wynosiła 40,49 km²[2].

Dzielnice[edytuj]

W skład Bierunia wchodzi 8 dzielnic:

Nazwa[edytuj]

Nazwa miejscowości wywodzi się od polskich zwrotów „brać, pobierać” i wiąże się z poborami podatkowymi[3]. Niemiecki językoznawca Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 r. we Wrocławiu jako najstarszą nazwę wymienia Biernia podając jej znaczenie „Steuerort (Abgaben)” czyli w języku polskim „Wieś podatków (pobór opłat, podatków)”[3]. Nazwa została później fonetycznie zgermanizowana na Berun[3] w wyniku czego utraciła ona swoje pierwotne znaczenie.

Od chwili zaistnienia, aż do obecnych czasów, czyli do odzyskania samodzielności prawnej w 1991 r., używano jednej nazwy w wymowie Bieruń. W zależności od reguł pisowni używano nazw Bieron, Bierun. W źródłach historycznych nazwa osady „de Beruna” użyta została dopiero w 1376 r. Śląsk znajdował się wówczas pod panowaniem czeskich Przemyślidów. Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Byerun wymienia w latach 1470-1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[4].

Na mapie Abrahama Orteliusa z 1603 r. miejscowość widnieje pod nazwą Bierun. W statystycznym opisie Prus z 1837 r. występuje jedynie nazwa Berun[5]. Polską nazwę Bieruń w książce "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" wydanej w Głogówku w 1847 r. wymienił śląski pisarz Józef Lompa[6]. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany pod koniec XIX w. podaje dwie polskie nazwy miejscowości - Beruń i Bieruń oraz niemiecką Berun[7].

Historia[edytuj]

Bieruń na mapie Księstwa Oświęcimskiego i Zatorskiego - mapa Abrahama Orteliusa z 1603 r.

Obok Bierunia znajdowała się antyczna osada Leucaristus. Została ona odwzorowana na antycznej mapie Klaudiusza Ptolemeusza z lat 142-147 naszej ery. O tym, że miejscowość ta znajdowała się w sąsiedztwie Bierunia, informuje skorowidz nazw historycznych ORBIS LATINUS oraz wynika to z położenia wśród innych zidentyfikowanych miejscowości Śląska.

W X-XI w. istniał tu otoczony palisadą i niewątpliwie posiadający wieżę obserwacyjną gródek obronny mający za zadanie chronić kupców przeprawiających się przez rzekę. Pozostałość - bieruński kopiec na szczycie którego stoi obecnie XIX-wieczna kapliczka św. Jana Nepomucena - figuruje na liście zabytków województwa śląskiego[8]. W średniowieczu na pobliskiej Orlej Górce prawdopodobnie oddawano też hołd starosłowiańskiemu bogu Perunowi[potrzebny przypis]. Obecnie planowany od niej jest szlak historyczny.

Bieruń otrzymał prawa miejskie w 1387 r. od księcia opawsko-raciborskiego Jana II Żelaznego. Akt ten polegał na nadaniu praw wójtowskich Kusowiczowi za jego długoletnią wierną służbę. O istnieniu na obszarze miasta osadnictwa świadczą wzmianki zamieszczone w dokumentach, na przykład o Ścierniach z 1272 r., Bijasowicach z 1360 r., Bieruniu z 1376 r.

Do 1551 r. własność Piastów śląskich, od 1327 r. pod zwierzchnictwem Czech jako lenno. Od 1743 r. w państwie pruskim i utrata praw miejskich. Od 1865 r. ponownie miasto i zmiana nazwy na Bieruń Stary (Alt Berun). Od 1922 r. w granicach Polski, w czasie II wojny światowej wcielony do Niemiec. W latach 1975-1991 dzielnica Tychów. W 1991 r. ponownie pod nazwą Bieruń, wraz z Bieruniem Nowym, Bijasowicami, Czarnuchowicami i Jajostami utworzył miasto. Od odzyskania samodzielności przez Bieruń datuje się konflikt między tym miastem a sąsiednimi Tychami o tereny fabryczne Fiat Auto Poland (b. FSM) oraz osiedle zbudowane przy tej fabryce. Obecnie osiedle leży już w granicach administracyjnych Bierunia, natomiast sama fabryka pozostaje w Tychach. Historycznie sporny teren należał do Bierunia, jednakże pozostawienie go w granicach Tychów było warunkiem zgody tego miasta na odłączenie Bierunia. Spór odżył w 2010 r., bieruńscy samorządowcy domagają się od Tychów zwrotu 123 ha terenów fabrycznych, na których działa kilka spółek-córek firmy FIAT Auto Poland. Tychy proponują korektę granicy o 123 ha na korzyść Bierunia, lecz w innym miejscu, na obszarze niezabudowanym. Roszczenia Bierunia negatywnie zaopiniował wojewoda śląski[9].

W latach 1945-1954 istniała wiejska gmina Bieruń Nowy.

W latach 1973-1975 miasto było siedzibą gminy wiejskiej Bieruń Stary.

W 1993 r. po raz pierwszy odbył się w Bieruniu I Festiwal Filmów Nieprofesjonalnych im. Leona Wojtali. Został on zorganizowany przy pomocy KWK Piast. W 2005 r. odbyła się siódma edycja tego festiwalu, gdzie zanotowano rekordową ilość uczestników z całej Polski.

Zabytki[edytuj]

Sanktuarium św. Walentego

Demografia[edytuj]

struktura ludności
dane z 31 XII 2010[10]
Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 19851 100 10005 50,4 9846 49,6
gęstość zaludnienia 490 247 243
wykształcenie
dane z Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku[11]
brak podstawowe zawodowe średnie wyższe
osób 305 4409 5551 4719 978
kobiet 173 2612 2201 2543 525
mężczyzn 132 1797 3350 2176 453


Bieruń liczy ponad 19 tys. mieszkańców[1] i plasuje się na 38. miejscu pod tym względem wśród miast województwa śląskiego.

W Bieruniu na 100 mężczyzn przypadają 102 kobiety[12].

Turystyka[edytuj]

Atrakcje turystyczne[edytuj]

Największą atrakcją turystyczną Bierunia jest ruchoma szopka w kościele św. Bartłomieja Apostoła (stawiana jest corocznie od 1955 r.; dostępna jest od świąt Bożego Narodzenia do 14 lutego). Innymi atrakcjami na terenie Bierunia są: Rynek (tworzy go prawie kwadratowy plac, z narożników którego wychodzą pod kątem prostym po dwie ulice i sąsiadujący od strony wschodniej kościół św. Bartłomieja Apostoła; na Rynku znajduje się zegar słoneczny, Pomnik Powstańców Śląskich, zarys historycznej wagi miejskiej oraz studnia z postaciami „Utopców"), Jezioro Łysina (znajduje się w południowo-zachodniej części miasta), arboretum (znajduje się w dzielnicy Bijasowice; arboretum ma powierzchnię 5 hektarów).

Szlaki turystyczne[edytuj]

szlak turystyczny czerwony Szlak Południowy

szlak turystyczny żółty Szlak im. ks. Jana Kudery

Szlaki rowerowe[edytuj]

szlak rowerowy żółty Trasa żółta nr 8

szlak rowerowy czerwony Trasa czerwona nr 151

szlak rowerowy niebieski Trasa niebieska nr 152

Baza noclegowa[edytuj]

W Bieruniu znajduje się jeden hotel jednogwiazdkowy.

Przemysł[edytuj]

Kopalnia Piast
Biurowiec Danone

Na terenie miasta znajduje się kilka dużych zakładów pracy, m.in. kopalnia węgla kamiennego Piast, zakłady tworzyw sztucznych i materiałów wybuchowych NITROERG S.A., Johnson Controls, zakłady mleczarskie: Danone i Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska w Bieruniu. Na terenie Bierunia występują bogate złoża kruszyw żwiru i piasku. Złoża te ze względu na ochronę środowiska nie są eksploatowane[potrzebny przypis].

Transport[edytuj]

Przez miasto przebiega droga krajowa nr 44 i linia kolejowa Mysłowice - Tychy oraz linia kolejowa (Katowice - Oświęcim). W ramach rozważanej budowy Kanału Śląskiego w Bieruniu miałby zostać zlokalizowany port żeglugi śródlądowej.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Na terenie Bierunia funkcjonują trzy parafie rzymskokatolickie (parafia św. Bartłomieja Apostoła, parafia św. Barbary i parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa).

Edukacja[edytuj]

Przedszkola[edytuj]

  • Przedszkole nr 1, ul. Chemików 33
  • Przedszkole nr 2, ul. Warszawska 230

Szkoły podstawowe[edytuj]

  • Szkoła Podstawowa nr 1, ul. Krakowska 28
  • Szkoła Podstawowa nr 3 im. Orła Białego, ul. Węglowa 11

Gimnazja[edytuj]

  • Gimnazjum nr 1 im. Karola Wierzgonia, ul. Warszawska 294
  • Gimnazjum nr 2 im. Świętego Walentego, ul. Licealna 17A

Szkoły ponadgimnazjalne[edytuj]

  • Liceum Ogólnokształcące im. Powstańców Śląskich, ul. Licealna 17
  • Powiatowy Zespół Szkół, ul. Granitowa 130

Sport[edytuj]

W Bieruniu działają trzy kluby sportowe: założony w 1925 r. KS Unia Bieruń Stary (poza sekcją piłkarską posiada sekcje: badmintonową i szachową), Piast Bieruń Nowy oraz Uczniowski Klub Sportowy „Maraton-Korzeniowski.pl”. UKS „Maraton-Korzeniowski.pl” rozpoczął swoją działalność 19 listopada 1999 r. i jest klubem jednosekcyjnym o profilu lekkoatletycznym ukierunkowanym na przygotowanie młodzieży poprzez zorganizowany trening do startów w dyscyplinie chód sportowy.

Polityka[edytuj]

Burmistrz[edytuj]

Obecnym burmistrzem miasta jest Krystian Grzesica, który otrzymał 52,7% głosów w II turze wyborów samorządowych w 2014 r.[13]

Rada Miasta[edytuj]

Ugrupowanie Kadencja 2002-2006 [14] Kadencja 2006-2010 [15] Kadencja 2010-2014 [16] Kadencja 2014-2018 [17]
Sojusz Lewicy Demokratycznej 1 (SLD-UP) - - -
Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Bieruńskiej „Porąbek” 3 - - -
Stowarzyszenie Mieszkańców Bierunia 4 2 - -
Stowarzyszenie Gospodarczo-Ekologicznego „Nasz Region” 2 - - -
Stowarzyszenie Miłośników 600-letniego Bierunia 10 5 - -
Stowarzyszenie „Samorządowa Wspólnota Obywatelska” 1 - - -
Prawo i Sprawiedliwość - 1 - -
Stowarzyszenie Miłośników Bierunia Starego - 1 - -
Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Bieruńskiej „Porąbek” - 6 4 3
Stowarzyszenie Miłośników Bierunia - - 2 -
Razem dla Bierunia - - 6 1
Wspólnota Bierunia - - 3 -
KWW Krystiana Grzesicy - - - 5
KWW Bernarda Pustelnika - - - 6

Miasta partnerskie[edytuj]

Lista miast parnterskich Bierunia[18]:

Bierunianie[edytuj]

Znani Bierunianie[edytuj]

Honorowi obywatele[edytuj]

Miasto Bieruń posiada siedmiu honorowych obywateli. Są nimi:

  • Jan Brenkus – działacz społeczny i samorządowy;
  • Bruno Zimmermann – uczestniczył w nawiązaniu, kształtowaniu, rozwoju i ugruntowaniu wzajemnych stosunków partnerstwa między Bieruniem, a Gundelfingen;
  • Alojzy Palowski – burmistrz Bierunia w I i II kadencji (1991-1998);
  • ks. kard. Stanisław Nagy – kardynał;
  • Werner Rynski – profesor prawa socjalnego;
  • Wojciech Czech – architekt i działacz regionalny, wojewoda katowicki (1990–1994);
  • Reinhard Bentler – doktor prawa.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b c Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2012 r. Stan w dniu 31 XII. , 2013-06-05. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 2083-3342. 
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  3. a b c Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 78.
  4. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, "Liber Beneficiorum", Aleksander Przezdziecki, Tom II, Kraków 1864, str.227.
  5. L. Freiherrn: Der Preußische Staat in allen seinen Beziehungen (...) Dritter Band. Berlin: Verlag von'August Hirschwald, 1837, s. 136.
  6. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.32.
  7. Beruń - Słownik geograficzny Królestwa Polskiego
  8. Zapomniane orle gniazdo - JOLANTA PIEROŃCZYK, Dziennik Zachodni, str. 03, 18.04.2008
  9. Teresa Semik. Bieruńscy samorządowcy znowu żądają rewizji granic z Tychami. „Dziennik Zachodni”, 03.02.2010. Polskapresse Sp. z o.o.. ISSN 0137-9038. 
  10. Bank Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan ludności i ruch naturalny. Ludność wg grup wieku i płci (Stan w dniu 31 XII 2010 r.) (pol.). [dostęp 2015-08-14].
  11. Bank Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego: Narodowy Spis Powszechny 2002 – Ludność. Wykształcenie ludności. Ludność wg płci i poziomu wykształcenia (pol.). 2014-10-05. [dostęp 2015-08-14].
  12. Bank Danych Lokalnych (pol.). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-08-14].
  13. Zmiana warty w Bieruniu i w Lędzinach. serwislokalny.com.
  14. Państwowa Komisja Wyborcza: Wybory samorządowe. wybory2002.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-11-05].
  15. Geografia wyborcza - Wybory samorządowe - Państwowa Komisja Wyborcza. wybory2006.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-11-05].
  16. Wybory Samorządowe 2010 - Geografia wyborcza - Województwo śląskie - - m. Bieruń. wybory2010.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-11-05].
  17. Państwowa Komisja Wyborcza | Bieruń. wybory2014.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-11-05].
  18. Miasta partnerskie. Urząd Miejski w Bieruniu. [dostęp 2011-06-17].

Linki zewnętrzne[edytuj]