Bieruń

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bieruń
Rynek w Bieruniu
Rynek w Bieruniu
Herb
Herb Bierunia
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat bieruńsko-lędziński
Gmina gmina miejska
Aglomeracja górnośląska
Data założenia ok. 1290
Prawa miejskie (1387[1]) 1991
Burmistrz Krystian Grzesica
Powierzchnia 40,49 km²
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

19 681[2]
487 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 32
Kod pocztowy 43-150, 43-155
Tablice rejestracyjne SBL
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Bieruń
Bieruń
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bieruń
Bieruń
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Bieruń
Bieruń
Ziemia 50°05′23″N 19°05′34″E/50,089722 19,092778
TERC
(TERYT)
2414011
Urząd miejski
Rynek 14
43-150 Bieruń
Strona internetowa
BIP

Bieruń (niem. Berun) – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, siedziba władz powiatu bieruńsko-lędzińskiego.

Według danych z 31 grudnia 2012 r. miasto miało 19 681 mieszkańców[2].

Położenie[edytuj]

Bieruń położony jest przy granicy województwa śląskiego i małopolskiego, którą stanowi Wisła. Sąsiaduje z miastami: Tychy i Lędziny, oraz z gminami: Chełm Śląski, Bojszowy, Oświęcim.

Według danych z 1 stycznia 2013 r. powierzchnia miasta wynosiła 40,49 km²[3].

Dzielnice[edytuj]

W skład Bierunia wchodzi 8 dzielnic:

Nazwa[edytuj]

Nazwa miejscowości wywodzi się od polskich zwrotów „brać, pobierać” i wiąże się z poborami podatkowymi[4]. Niemiecki językoznawca Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 r. we Wrocławiu jako najstarszą nazwę wymienia Biernia podając jej znaczenie „Steuerort (Abgaben)” czyli w języku polskim „Wieś podatków (pobór opłat, podatków)”[4]. Nazwa została później fonetycznie zgermanizowana na Berun[4] w wyniku czego utraciła ona swoje pierwotne znaczenie.

Od chwili zaistnienia, aż do obecnych czasów, czyli do odzyskania samodzielności prawnej w 1991 r., używano jednej nazwy w wymowie Bieruń. W zależności od reguł pisowni używano nazw Bieron, Bierun. W źródłach historycznych nazwa osady „de Beruna” użyta została dopiero w 1376 r. Śląsk znajdował się wówczas pod panowaniem czeskich Przemyślidów. Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Byerun wymienia w latach 1470-1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[5].

Na mapie Abrahama Orteliusa z 1603 r. miejscowość widnieje pod nazwą Bierun. W statystycznym opisie Prus z 1837 r. występuje jedynie nazwa Berun[6]. Polską nazwę Bieruń w książce "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" wydanej w Głogówku w 1847 r. wymienił śląski pisarz Józef Lompa[7]. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany pod koniec XIX w. podaje dwie polskie nazwy miejscowości - Beruń i Bieruń oraz niemiecką Berun[8].

Historia[edytuj]

Bieruń na mapie Księstwa Oświęcimskiego i Zatorskiego - mapa Abrahama Orteliusa z 1603 r.

Obok Bierunia znajdowała się antyczna osada Leucaristus. Została ona odwzorowana na antycznej mapie Klaudiusza Ptolemeusza z lat 142-147 naszej ery. O tym, że miejscowość ta znajdowała się w sąsiedztwie Bierunia, informuje skorowidz nazw historycznych ORBIS LATINUS oraz wynika to z położenia wśród innych zidentyfikowanych miejscowości Śląska.

W X-XI w. istniał tu otoczony palisadą i niewątpliwie posiadający wieżę obserwacyjną gródek obronny mający za zadanie chronić kupców przeprawiających się przez rzekę. Pozostałość - bieruński kopiec na szczycie którego stoi obecnie XIX-wieczna kapliczka św. Jana Nepomucena - figuruje na liście zabytków województwa śląskiego[9]. W średniowieczu na pobliskiej Orlej Górce prawdopodobnie oddawano też hołd starosłowiańskiemu bogu Perunowi[potrzebny przypis]. Obecnie planowany od niej jest szlak historyczny.

Bieruń otrzymał prawa miejskie w 1387 r. od księcia opawsko-raciborskiego Jana II Żelaznego. Akt ten polegał na nadaniu praw wójtowskich Kusowiczowi za jego długoletnią wierną służbę. O istnieniu na obszarze miasta osadnictwa świadczą wzmianki zamieszczone w dokumentach, na przykład o Ścierniach z 1272 r., Bijasowicach z 1360 r., Bieruniu z 1376 r.

Do 1551 r. własność Piastów śląskich, od 1327 r. pod zwierzchnictwem Czech jako lenno. Od 1743 r. w państwie pruskim i utrata praw miejskich. Od 1865 r. ponownie miasto i zmiana nazwy na Bieruń Stary (Alt Berun). Od 1922 r. w granicach Polski, w czasie II wojny światowej wcielony do Niemiec. W latach 1975-1991 dzielnica Tychów. W 1991 r. ponownie pod nazwą Bieruń, wraz z Bieruniem Nowym, Bijasowicami, Czarnuchowicami i Jajostami utworzył miasto. Od odzyskania samodzielności przez Bieruń datuje się konflikt między tym miastem a sąsiednimi Tychami o tereny fabryczne Fiat Auto Poland (b. FSM) oraz osiedle zbudowane przy tej fabryce. Obecnie osiedle leży już w granicach administracyjnych Bierunia, natomiast sama fabryka pozostaje w Tychach. Historycznie sporny teren należał do Bierunia, jednakże pozostawienie go w granicach Tychów było warunkiem zgody tego miasta na odłączenie Bierunia. Spór odżył w 2010 r., bieruńscy samorządowcy domagają się od Tychów zwrotu 123 ha terenów fabrycznych, na których działa kilka spółek-córek firmy FIAT Auto Poland. Tychy proponują korektę granicy o 123 ha na korzyść Bierunia, lecz w innym miejscu, na obszarze niezabudowanym. Roszczenia Bierunia negatywnie zaopiniował wojewoda śląski[10].

W latach 1945-1954 istniała wiejska gmina Bieruń Nowy.

W latach 1973-1975 miasto było siedzibą gminy wiejskiej Bieruń Stary.

W 1993 r. po raz pierwszy odbył się w Bieruniu I Festiwal Filmów Nieprofesjonalnych im. Leona Wojtali. Został on zorganizowany przy pomocy KWK Piast. W 2005 r. odbyła się siódma edycja tego festiwalu, gdzie zanotowano rekordową ilość uczestników z całej Polski.

Zabytki[edytuj]

Sanktuarium św. Walentego

Demografia[edytuj]

struktura ludności
dane z 31 XII 2010[11]
Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 19851 100 10005 50,4 9846 49,6
gęstość zaludnienia 490 247 243
wykształcenie
dane z Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku[12]
brak podstawowe zawodowe średnie wyższe
osób 305 4409 5551 4719 978
kobiet 173 2612 2201 2543 525
mężczyzn 132 1797 3350 2176 453


Bieruń liczy ponad 19 tys. mieszkańców[2] i plasuje się na 38. miejscu pod tym względem wśród miast województwa śląskiego.

W Bieruniu na 100 mężczyzn przypadają 102 kobiety[13].

Przemysł[edytuj]

Kopalnia Piast
Biurowiec Danone

Na terenie miasta znajduje się kilka dużych zakładów pracy, m.in. kopalnia węgla kamiennego Piast, zakłady tworzyw sztucznych i materiałów wybuchowych NITROERG S.A., Johnson Controls, zakłady mleczarskie: Danone i Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska w Bieruniu. Na terenie Bierunia występują bogate złoża kruszyw żwiru i piasku. Złoża te ze względu na ochronę środowiska nie są eksploatowane[potrzebny przypis].

Transport[edytuj]

Przez miasto przebiega droga krajowa nr 44 i linia kolejowa Mysłowice - Tychy oraz linia kolejowa (Katowice - Oświęcim). W ramach rozważanej budowy Kanału Śląskiego w Bieruniu miałby zostać zlokalizowany port żeglugi śródlądowej.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Na terenie Bierunia funkcjonują trzy parafie rzymskokatolickie (parafia św. Bartłomieja Apostoła, parafia św. Barbary i parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa).

Edukacja[edytuj]

Przedszkola[edytuj]

  • Przedszkole nr 1, ul. Chemików 33
  • Przedszkole nr 2, ul. Warszawska 230

Szkoły podstawowe[edytuj]

  • Szkoła Podstawowa nr 1, ul. Krakowska 28
  • Szkoła Podstawowa nr 3 im. Orła Białego, ul. Węglowa 11

Gimnazja[edytuj]

  • Gimnazjum nr 1 im. Karola Wierzgonia, ul. Warszawska 294
  • Gimnazjum nr 2 im. Świętego Walentego, ul. Licealna 17A

Szkoły ponadgimnazjalne[edytuj]

  • Liceum Ogólnokształcące im. Powstańców Śląskich, ul. Licealna 17
  • Powiatowy Zespół Szkół, ul. Granitowa 130

Sport[edytuj]

W Bieruniu działają trzy kluby sportowe: założony w 1925 r. KS Unia Bieruń Stary (poza sekcją piłkarską posiada sekcje: badmintonową i szachową), Piast Bieruń Nowy oraz Uczniowski Klub Sportowy „Maraton-Korzeniowski.pl”. UKS „Maraton-Korzeniowski.pl” rozpoczął swoją działalność 19 listopada 1999 r. i jest klubem jednosekcyjnym o profilu lekkoatletycznym ukierunkowanym na przygotowanie młodzieży poprzez zorganizowany trening do startów w dyscyplinie chód sportowy.

Polityka[edytuj]

Burmistrz[edytuj]

Obecnym burmistrzem miasta jest Krystian Grzesica, który otrzymał 52,7% głosów w II turze wyborów samorządowych w 2014 r.[14]

Rada Miasta[edytuj]

Ugrupowanie Kadencja 2002-2006 [15] Kadencja 2006-2010 [16] Kadencja 2010-2014 [17] Kadencja 2014-2018 [18]
Sojusz Lewicy Demokratycznej 1 (SLD-UP) - - -
Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Bieruńskiej „Porąbek” 3 - - -
Stowarzyszenie Mieszkańców Bierunia 4 2 - -
Stowarzyszenie Gospodarczo-Ekologicznego „Nasz Region” 2 - - -
Stowarzyszenie Miłośników 600-letniego Bierunia 10 5 - -
Stowarzyszenie „Samorządowa Wspólnota Obywatelska” 1 - - -
Prawo i Sprawiedliwość - 1 - -
Stowarzyszenie Miłośników Bierunia Starego - 1 - -
Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Bieruńskiej „Porąbek” - 6 4 3
Stowarzyszenie Miłośników Bierunia - - 2 -
Razem dla Bierunia - - 6 1
Wspólnota Bierunia - - 3 -
KWW Krystiana Grzesicy - - - 5
KWW Bernarda Pustelnika - - - 6

Miasta partnerskie[edytuj]

Lista miast parnterskich Bierunia[19]:

Turystyka[edytuj]

Atrakcje turystyczne[edytuj]

  • Ruchoma szopka w kościele św. Bartłomieja Apostoła – stawiana corocznie od 1955 r.; dostępna jest od świąt Bożego Narodzenia do 14 lutego;
  • Rynek – tworzy go prawie kwadratowy plac, z narożników którego wychodzą pod kątem prostym po dwie ulice i sąsiadujący od strony wschodniej kościół św. Bartłomieja Apostoła. Na Rynku znajduje się zegar słoneczny, Pomnik Powstańców Śląskich, zarys historycznej wagi miejskiej oraz studnia z postaciami „Utopców";
  • Jezioro Łysina – znajduje się w południowo-zachodniej części miasta;
  • Arboretum – znajduje się w dzielnicy Bijasowice, ma powierzchnię 5 hektarów;
  • Kopiec – pochodzi z 1295 r., usytuowany jest na południowy zachód od starówki, w dolinie rzeki Mlecznej;
  • Pomnik św. Walentego, patrona Bierunia – znajduje się przed sanktuarium św. Walentego.

Szlaki turystyczne[edytuj]

szlak turystyczny czerwony Szlak Południowy

szlak turystyczny żółty Szlak im. ks. Jana Kudery

Szlaki rowerowe[edytuj]

szlak rowerowy czerwony Trasa czerwona nr 151

szlak rowerowy niebieski Trasa niebieska nr 152

Baza noclegowa[edytuj]

W Bieruniu znajduje się jeden hotel jednogwiazdkowy.

Bierunianie[edytuj]

Znani Bierunianie[edytuj]

Honorowi obywatele[edytuj]

Miasto Bieruń posiada siedmiu honorowych obywateli. Są nimi:

  • Jan Brenkus – działacz społeczny i samorządowy;
  • Bruno Zimmermann – uczestniczył w nawiązaniu, kształtowaniu, rozwoju i ugruntowaniu wzajemnych stosunków partnerstwa między Bieruniem, a Gundelfingen;
  • Alojzy Palowski – burmistrz Bierunia I i II kadencji (1991-1998);
  • ks. kard. Stanisław Nagy – kardynał;
  • Werner Rynski – profesor prawa socjalnego;
  • Wojciech Czech – architekt i działacz regionalny, wojewoda katowicki (1990–1994);
  • Reinhard Bentler – doktor prawa.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Data dotyczny Bierunia Starego, obecnie części Bierunia
  2. a b c Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2012 r. Stan w dniu 31 XII. , 2013-06-05. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 2083-3342. 
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  4. a b c Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 78.
  5. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, "Liber Beneficiorum", Aleksander Przezdziecki, Tom II, Kraków 1864, str.227.
  6. L. Freiherrn: Der Preußische Staat in allen seinen Beziehungen (...) Dritter Band. Berlin: Verlag von'August Hirschwald, 1837, s. 136.
  7. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.32.
  8. Beruń - Słownik geograficzny Królestwa Polskiego
  9. Zapomniane orle gniazdo - JOLANTA PIEROŃCZYK, Dziennik Zachodni, str. 03, 18.04.2008
  10. Teresa Semik. Bieruńscy samorządowcy znowu żądają rewizji granic z Tychami. „Dziennik Zachodni”, 03.02.2010. Polskapresse Sp. z o.o.. ISSN 0137-9038. 
  11. Bank Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan ludności i ruch naturalny. Ludność wg grup wieku i płci (Stan w dniu 31 XII 2010 r.) (pol.). [dostęp 2015-08-14].
  12. Bank Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego: Narodowy Spis Powszechny 2002 – Ludność. Wykształcenie ludności. Ludność wg płci i poziomu wykształcenia (pol.). 2014-10-05. [dostęp 2015-08-14].
  13. Bank Danych Lokalnych (pol.). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-08-14].
  14. Zmiana warty w Bieruniu i w Lędzinach. serwislokalny.com.
  15. Państwowa Komisja Wyborcza: Wybory samorządowe. wybory2002.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-11-05].
  16. Geografia wyborcza - Wybory samorządowe - Państwowa Komisja Wyborcza. wybory2006.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-11-05].
  17. Wybory Samorządowe 2010 - Geografia wyborcza - Województwo śląskie - - m. Bieruń. wybory2010.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-11-05].
  18. Państwowa Komisja Wyborcza | Bieruń. wybory2014.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-11-05].
  19. Miasta partnerskie. Urząd Miejski w Bieruniu. [dostęp 2011-06-17].

Linki zewnętrzne[edytuj]