Bieruń

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bieruń
Rynek w Bieruniu
Rynek w Bieruniu
Herb
Herb Bierunia
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat bieruńsko-lędziński
Gmina gmina miejska
Aglomeracja górnośląska
Data założenia ok. 1290
Prawa miejskie 1387-1742, 1865-1975[1], 1991
Burmistrz Krystian Grzesica
Powierzchnia 40,49 km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

19 575[2]
483,5 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 32
Kod pocztowy 43-150, 43-155
Tablice rejestracyjne SBL
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Bieruń
Bieruń
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bieruń
Bieruń
Ziemia50°05′23″N 19°05′34″E/50,089722 19,092778
TERC
(TERYT)
2414011
Urząd miejski
Rynek 14
43-150 Bieruń
Strona internetowa
BIP

Bieruń (niem. Berun) – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, siedziba władz powiatu bieruńsko-lędzińskiego.

Według danych z 31 grudnia 2012 r. miasto miało 19 681 mieszkańców[3].

Położenie[edytuj]

Bieruń leży w południowej części Polski, przy granicy województwa śląskiego i małopolskiego, którą stanowi Wisła. Miasto położone jest na pograniczu Pagórów Jaworznickich, Doliny Górnej Wisły i Równiny Pszczyńskiej.

Bieruń graniczy z miastami: Tychy i Lędziny, oraz z gminami: Chełm Śląski, Bojszowy, Oświęcim. Historycznie Bieruń leży na Górnym Śląsku.

Według danych z 1 stycznia 2013 r. powierzchnia miasta wynosiła 40,49 km²[4].

Dzielnice[edytuj]

W skład Bierunia wchodzi 8 dzielnic:

Demografia[edytuj]

struktura ludności
dane z 31 XII 2010[5]
Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 19851 100 10005 50,4 9846 49,6
gęstość zaludnienia 490 247 243
wykształcenie
dane z Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku[6]
brak podstawowe zawodowe średnie wyższe
osób 305 4409 5551 4719 978
kobiet 173 2612 2201 2543 525
mężczyzn 132 1797 3350 2176 453


Bieruń liczy ponad 19 tys. mieszkańców[3] i plasuje się na 38. miejscu pod tym względem wśród miast województwa śląskiego.

W Bieruniu na 100 mężczyzn przypadają 102 kobiety[7].

Nazwa[edytuj]

Nazwa miejscowości wywodzi się od polskich zwrotów „brać, pobierać” i wiąże się z poborami podatkowymi[8]. Niemiecki językoznawca Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 r. we Wrocławiu jako najstarszą nazwę wymienia Biernia podając jej znaczenie „Steuerort (Abgaben)” czyli w języku polskim „Wieś podatków (pobór opłat, podatków)”[8]. Nazwa została później fonetycznie zgermanizowana na Berun[8] w wyniku czego utraciła ona swoje pierwotne znaczenie.

Od chwili zaistnienia, aż do obecnych czasów, czyli do odzyskania samodzielności prawnej w 1991 r., używano jednej nazwy w wymowie Bieruń. W zależności od reguł pisowni używano nazw Bieron, Bierun. W źródłach historycznych nazwa osady „de Beruna” użyta została dopiero w 1376 r. Śląsk znajdował się wówczas pod panowaniem czeskich Przemyślidów. Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Byerun wymienia w latach 1470-1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[9].

Na mapie Abrahama Orteliusa z 1603 r. miejscowość widnieje pod nazwą Bierun. W statystycznym opisie Prus z 1837 r. występuje jedynie nazwa Berun[10]. Polską nazwę Bieruń w książce "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" wydanej w Głogówku w 1847 r. wymienił śląski pisarz Józef Lompa[11]. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany pod koniec XIX w. podaje dwie polskie nazwy miejscowości - Beruń i Bieruń oraz niemiecką Berun[12].

Historia[edytuj]

Bieruń na mapie Księstwa Oświęcimskiego i Zatorskiego - mapa Abrahama Orteliusa z 1603 r.

Obok Bierunia znajdowała się antyczna osada Leucaristus. Została ona odwzorowana na antycznej mapie Klaudiusza Ptolemeusza z lat 142-147 naszej ery. O tym, że miejscowość ta znajdowała się w sąsiedztwie Bierunia, informuje skorowidz nazw historycznych ORBIS LATINUS oraz wynika to z położenia wśród innych zidentyfikowanych miejscowości Śląska.

W X-XI w. istniał tu otoczony palisadą i niewątpliwie posiadający wieżę obserwacyjną gródek obronny mający za zadanie chronić kupców przeprawiających się przez rzekę. Pozostałość - bieruński kopiec na szczycie którego stoi obecnie XIX-wieczna kapliczka św. Jana Nepomucena - figuruje na liście zabytków województwa śląskiego[13]. W średniowieczu na pobliskiej Orlej Górce prawdopodobnie oddawano też hołd starosłowiańskiemu bogu Perunowi[potrzebny przypis]. Obecnie planowany od niej jest szlak historyczny.

Bieruń otrzymał prawa miejskie w 1387 r. od księcia opawsko-raciborskiego Jana II Żelaznego. Akt ten polegał na nadaniu praw wójtowskich Kusowiczowi za jego długoletnią wierną służbę. O istnieniu na obszarze miasta osadnictwa świadczą wzmianki zamieszczone w dokumentach, na przykład o Ścierniach z 1272 r., Bijasowicach z 1360 r., Bieruniu z 1376 r.

Do 1551 r. własność Piastów śląskich, od 1327 r. pod zwierzchnictwem Czech jako lenno. Od 1743 r. w państwie pruskim i utrata praw miejskich. Od 1865 r. ponownie miasto i zmiana nazwy na Bieruń Stary (Alt Berun). Od 1922 r. w granicach Polski, w czasie II wojny światowej wcielony do Niemiec. W latach 1975-1991 dzielnica Tychów. W 1991 r. ponownie pod nazwą Bieruń, wraz z Bieruniem Nowym, Bijasowicami, Czarnuchowicami i Jajostami utworzył miasto. Od odzyskania samodzielności przez Bieruń datuje się konflikt między tym miastem a sąsiednimi Tychami o tereny fabryczne Fiat Auto Poland (b. FSM) oraz osiedle zbudowane przy tej fabryce. Obecnie osiedle leży już w granicach administracyjnych Bierunia, natomiast sama fabryka pozostaje w Tychach. Historycznie sporny teren należał do Bierunia, jednakże pozostawienie go w granicach Tychów było warunkiem zgody tego miasta na odłączenie Bierunia. Spór odżył w 2010 r., bieruńscy samorządowcy domagają się od Tychów zwrotu 123 ha terenów fabrycznych, na których działa kilka spółek-córek firmy FIAT Auto Poland. Tychy proponują korektę granicy o 123 ha na korzyść Bierunia, lecz w innym miejscu, na obszarze niezabudowanym. Roszczenia Bierunia negatywnie zaopiniował wojewoda śląski[14].

W latach 1945-1954 istniała wiejska gmina Bieruń Nowy.

W latach 1973-1975 miasto było siedzibą gminy wiejskiej Bieruń Stary.

W 1993 r. po raz pierwszy odbył się w Bieruniu I Festiwal Filmów Nieprofesjonalnych im. Leona Wojtali. Został on zorganizowany przy pomocy KWK Piast. W 2005 r. odbyła się siódma edycja tego festiwalu, gdzie zanotowano rekordową ilość uczestników z całej Polski.

Zabytki[edytuj]

Według Narodowego Instytutu Dziedzictwa w mieście znajdują się następujące obiekty zabytkowe[15]:

W Bieruniu znajdują się też inne obiekty, które – mimo, że nie widnieją na liście zabytków – pełnią funkcję historyczną. Są to:

Kultura[edytuj]

Instytucjami kultury w mieście są:

  • Bieruński Ośrodek Kultury, ul. Spiżowa 4
  • Miejska Biblioteka Publiczna nr 1, ul. Chemików 45
  • Miejska Biblioteka Publiczna nr 2, ul. Jagiełły 1

Edukacja[edytuj]

Przedszkola[edytuj]

  • Przedszkole nr 1, ul. Chemików 33
  • Przedszkole nr 2, ul. Warszawska 230

Szkoły podstawowe[edytuj]

  • Szkoła Podstawowa nr 1, ul. Krakowska 28
  • Szkoła Podstawowa nr 3 im. Orła Białego, ul. Węglowa 11

Gimnazja[edytuj]

  • Gimnazjum nr 1 im. Karola Wierzgonia, ul. Warszawska 294
  • Gimnazjum nr 2 im. Świętego Walentego, ul. Licealna 17a

Szkoły ponadgimnazjalne[edytuj]

  • Liceum Ogólnokształcące im. Powstańców Śląskich, ul. Licealna 17
  • Powiatowy Zespół Szkół, ul. Granitowa 130

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Na terenie Bierunia funkcjonują trzy parafie rzymskokatolickie (parafia św. Bartłomieja Apostoła, parafia św. Barbary i parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa).

Gospodarka[edytuj]

Kopalnia Piast

Przemysł[edytuj]

Na terenie miasta znajduje się kilka dużych zakładów pracy, m.in. kopalnia węgla kamiennego Piast, zakłady tworzyw sztucznych i materiałów wybuchowych NITROERG SA, Johnson Controls, zakłady mleczarskie: Danone i Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska w Bieruniu. Na terenie Bierunia występują bogate złoża kruszyw żwiru i piasku. Złoża te ze względu na ochronę środowiska nie są eksploatowane[potrzebny przypis].

Rolnictwo[edytuj]

Na terenie Bierunia działa 200 gospodarstw rolnych, które zajmują się głównie hodowlą trzody chlewnej, produkcją mleka oraz uprawą roślin (zboża, kukurydza, rzepak).

Transport[edytuj]

Przez miasto przebiega droga krajowa nr 44 i linia kolejowa MysłowiceTychy oraz linia kolejowa KatowiceOświęcim. W ramach rozważanej budowy Kanału Śląskiego w Bieruniu miałby zostać zlokalizowany port żeglugi śródlądowej.

Media lokalne[edytuj]

  • Rodnia – miesięcznik
  • Zeszyty bieruńskie – miesięcznik

Polityka[edytuj]

Ratusz w Bieruniu

Burmistrz[edytuj]

Obecnym burmistrzem Bierunia jest Krystian Grzesica, który otrzymał 52,7% głosów w II turze wyborów samorządowych w 2014 r.[16]

Rada Miasta[edytuj]

Ugrupowanie Kadencja 2002-2006 [17] Kadencja 2006-2010 [18] Kadencja 2010-2014 [19] Kadencja 2014-2018 [20]
Sojusz Lewicy Demokratycznej 1 (SLD-UP) - - -
Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Bieruńskiej „Porąbek” 3 - - -
Stowarzyszenie Mieszkańców Bierunia 4 2 - -
Stowarzyszenie Gospodarczo-Ekologicznego „Nasz Region” 2 - - -
Stowarzyszenie Miłośników 600-letniego Bierunia 10 5 - -
Stowarzyszenie „Samorządowa Wspólnota Obywatelska” 1 - - -
Prawo i Sprawiedliwość - 1 - -
Stowarzyszenie Miłośników Bierunia Starego - 1 - -
Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Bieruńskiej „Porąbek” - 6 4 3
Stowarzyszenie Miłośników Bierunia - - 2 -
Razem dla Bierunia - - 6 1
Wspólnota Bierunia - - 3 -
KWW Krystiana Grzesicy - - - 5
KWW Bernarda Pustelnika - - - 6

Miasta partnerskie[edytuj]

Lista miast parnterskich Bierunia[21]:

Sport i rekreacja[edytuj]

W Bieruniu działają trzy kluby sportowe: założony w 1925 r. KS Unia Bieruń Stary (poza sekcją piłkarską posiada sekcje: badmintonową i szachową), Piast Bieruń Nowy oraz Uczniowski Klub Sportowy „Maraton-Korzeniowski.pl”. UKS „Maraton-Korzeniowski.pl” rozpoczął swoją działalność 19 listopada 1999 r. i jest klubem jednosekcyjnym o profilu lekkoatletycznym ukierunkowanym na przygotowanie młodzieży poprzez zorganizowany trening do startów w dyscyplinie chód sportowy.

Szlaki turystyczne[edytuj]

szlak turystyczny czerwony Szlak Południowy

szlak turystyczny żółty Szlak im. ks. Jana Kudery

Szlaki rowerowe[edytuj]

szlak rowerowy czerwony Trasa czerwona nr 151

szlak rowerowy niebieski Trasa niebieska nr 152

Honorowi obywatele i zasłużeni dla miasta[edytuj]

Miasto Bieruń posiada siedmiu honorowych obywateli. Są nimi[22]:

  • Jan Brenkus – działacz społeczny i samorządowy;
  • Bruno Zimmermann – uczestniczył w nawiązaniu, kształtowaniu, rozwoju i ugruntowaniu wzajemnych stosunków partnerstwa między Bieruniem, a Gundelfingen;
  • Alojzy Palowski – burmistrz Bierunia I i II kadencji (1991-1998);
  • ks. kard. Stanisław Nagy – kardynał;
  • Werner Rynski – profesor prawa socjalnego;
  • Wojciech Czech – architekt i działacz regionalny, wojewoda katowicki (1990–1994);
  • Reinhard Bentler – doktor prawa.

Miasto nadaje odznakę „Zasłużony dla miasta”. Zostali nią uhonorowani[23]:

  • Krzysztof Ficek
  • Henryk Skupień
  • Stowarzyszenie Mieszkańców Bierunia
  • Zespół Folklorystyczny „Bierunianki”
  • Ludwik Jagoda
  • Maria Surma-Mazurkiewicz
  • Norbert Jaromin
  • Stowarzyszenie „Radość życia”
  • Ludwik Wioska
  • Anna Berger
  • OSP Czarnuchowice
  • Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska Bieruń
  • Stowarzyszenie „Porąbek”
  • Roman Nyga
  • Franciszek Kocurek
  • KS Unia Bieruń Stary
  • KWK Piast
  • Zakład tworzyw sztucznych „ERG”
  • OSP Bieruń Stary
  • OSP Bieruń Nowy
  • Eugeniusz Jaromin
  • Jan Czempas
  • Gerard Miś
  • Józef Berger
  • Polski związek emerytów, rencistów i inwalidów o/Bieruń
  • Stowarzyszenie Miłośników 600-letniego Bierunia
  • Norbert Gonszcz
  • Jan Wieczorek
  • Karol Wierzgoń
  • Konrad Bajura

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Daty dotyczą Bierunia Starego, obecnie części Bierunia
  2. http://www.polskawliczbach.pl/Bierun, w oparciu o dane GUS.
  3. a b Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2012 r. Stan w dniu 31 XII. , 2013-06-05. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 2083-3342. 
  4. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  5. Bank Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan ludności i ruch naturalny. Ludność wg grup wieku i płci (Stan w dniu 31 XII 2010 r.) (pol.). [dostęp 2015-08-14].
  6. Bank Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego: Narodowy Spis Powszechny 2002 – Ludność. Wykształcenie ludności. Ludność wg płci i poziomu wykształcenia (pol.). 2014-10-05. [dostęp 2015-08-14].
  7. Bank Danych Lokalnych (pol.). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-08-14].
  8. a b c Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 78.
  9. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, "Liber Beneficiorum", Aleksander Przezdziecki, Tom II, Kraków 1864, str.227.
  10. L. Freiherrn: Der Preußische Staat in allen seinen Beziehungen (...) Dritter Band. Berlin: Verlag von'August Hirschwald, 1837, s. 136.
  11. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.32.
  12. Beruń - Słownik geograficzny Królestwa Polskiego
  13. Zapomniane orle gniazdo - JOLANTA PIEROŃCZYK, Dziennik Zachodni, str. 03, 18.04.2008
  14. Teresa Semik. Bieruńscy samorządowcy znowu żądają rewizji granic z Tychami. „Dziennik Zachodni”, 03.02.2010. Polskapresse Sp. z o.o.. ISSN 0137-9038. 
  15. Rejestr zabytków nieruchomych. Narodowy Instytut Dziedzictwa.
  16. Zmiana warty w Bieruniu i w Lędzinach. serwislokalny.com.
  17. Państwowa Komisja Wyborcza: Wybory samorządowe. wybory2002.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-11-05].
  18. Geografia wyborcza - Wybory samorządowe - Państwowa Komisja Wyborcza. wybory2006.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-11-05].
  19. Wybory Samorządowe 2010 - Geografia wyborcza - Województwo śląskie - - m. Bieruń. wybory2010.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-11-05].
  20. Państwowa Komisja Wyborcza | Bieruń. wybory2014.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-11-05].
  21. Miasta partnerskie. Urząd Miejski w Bieruniu. [dostęp 2011-06-17].
  22. Honorowi obywatele. Urząd Miasta Bieruń.
  23. Zasłużeni dla miasta. Urząd Miasta Bieruń.

Linki zewnętrzne[edytuj]