Bieruń

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bieruń
Rynek w Bieruniu
Rynek w Bieruniu
Herb
Herb Bierunia
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat bieruńsko-lędziński
Gmina gmina miejska
Aglomeracja górnośląska
Data założenia ok. 1290
Prawa miejskie 1387
Burmistrz Krystian Grzesica
Powierzchnia 40,49 km²
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

19 681[1]
487 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 32
Kod pocztowy 43-150, 43-155
Tablice rejestracyjne SBL
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Bieruń
Bieruń
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bieruń
Bieruń
Ziemia 50°05′23″N 19°05′34″E/50,089722 19,092778
TERC
(TERYT)
2414011
Urząd miejski
Rynek 14
43-150 Bieruń
Strona internetowa
BIP

Bieruń (niem. Berun) – miasto i gmina w południowej Polsce, w województwie śląskim, w powiecie bieruńsko-lędzińskim.

Według danych z 31 grudnia 2012 r. miasto miało 19 681 mieszkańców[1].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 1 stycznia 2013 r. powierzchnia miasta wynosiła 40,49 km²[2].

W skład Bierunia wchodzi Bieruń Stary, Bieruń Nowy, Ściernie, Jajosty, Bijasowice i Czarnuchowice.

Bieruń graniczy z następującymi miastami i gminami: Lędziny, Tychy, Chełm Śląski, Bojszowy, Oświęcim.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa miejscowości wywodzi się od polskich zwrotów "brać, pobierać" i wiąże się z poborami podatkowymi[3]. Niemiecki językoznawca Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu jako najstarszą nazwę wymienia Biernia podając jej znaczenie "Steuerort (Abgaben)" czyli w języku polskim "Wieś podatków (pobór opłat, podatków)"[3]. Nazwa została później fonetycznie zgermanizowana na Berun[3] w wyniku czego utraciła ona swoje pierwotne znaczenie.

Od chwili zaistnienia, aż do obecnych czasów, czyli do odzyskania samodzielności prawnej w 1991, używano jednej nazwy w wymowie Bieruń. W zależności od reguł pisowni używano nazw Bieron, Bierun. W źródłach historycznych nazwa osady "de Beruna" użyta została dopiero w 1376. Śląsk znajdował się wówczas pod panowaniem czeskich Przemyślidów. Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Byerun wymienia w latach (1470-1480) Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[4].

Na mapie Abrahama Orteliusa z 1603 roku miejscowość widnieje pod nazwą Bierun. Polską nazwę Bieruń w książce "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa[5]. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany pod koniec wieku XIX podaje dwie polskie nazwy miejscowości - Beruń i Bieruń oraz zgermanizowaną Berun[6].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Położone przy granicy województwa śląskiego i małopolskiego, którą stanowi Wisła. Sąsiaduje z miastami: Tychy, Oświęcim, Lędziny, a także gminami: Chełm Śląski, Bojszowy. Koło Bierunia znajdowała się antyczna osada Leucaristus. Została ona odwzorowana na antycznej mapie Klaudiusza Ptolemeusza z lat 142-147 naszej ery. O tym, że miejscowość ta znajdowała się w sąsiedztwie Bierunia, informuje skorowidz nazw historycznych ORBIS LATINUS oraz wynika to z położenia wśród innych zidentyfikowanych miejscowości Śląska.

W X-XI wieku istniał tu otoczony palisadą i niewątpliwie posiadający wieżę obserwacyjną gródek obronny mający za zadanie chronić kupców przeprawiających się przez rzekę. Pozostałość - bieruński kopiec na szczycie którego stoi obecnie XIX-wieczna kapliczka św. Jana Nepomucena - figuruje na liście zabytków województwa śląskiego[7]. W średniowieczu na pobliskiej Orlej Górce prawdopodobnie oddawano też hołd starosłowiańskiemu bogu Perunowi[potrzebne źródło]. Obecnie planowany od niej jest szlak historyczny.

Bieruń otrzymał prawa miejskie w 1387 od księcia opawsko-raciborskiego Jana II Żelaznego. Akt ten polegał na nadaniu praw wójtowskich Kusowiczowi za jego długoletnią wierną służbę. O istnieniu na obszarze miasta osadnictwa świadczą wzmianki zamieszczone w dokumentach, na przykład o Ścierniach z 1272, Bijasowicach z 1360, Bieruniu z 1376.

Do 1551 własność Piastów śląskich, od 1327 pod zwierzchnictwem Czech jako lenno. Od 1743 w państwie pruskim i utrata praw miejskich. Od 1865 ponownie miasto i zmiana nazwy na Bieruń Stary (Alt Berun). Od 1922 w granicach Polski, w czasie II wojny światowej wcielony do Niemiec. W latach 1975-1991 dzielnica Tychów. W 1991 ponownie pod nazwą Bieruń, wraz z Bieruniem Nowym, Bijasowicami, Czarnuchowicami i Jajostami utworzył miasto. Od odzyskania samodzielności przez Bieruń datuje się konflikt między tym miastem a sąsiednimi Tychami o tereny fabryczne Fiat Auto Poland (b. FSM) oraz osiedle zbudowane przy tej fabryce. Obecnie osiedle leży już w granicach administracyjnych Bierunia, natomiast sama fabryka pozostaje w Tychach. Historycznie sporny teren należał do Bierunia, jednakże pozostawienie go w granicach Tychów było warunkiem zgody tego miasta na odłączenie Bierunia. Spór odżył w 2010, bieruńscy samorządowcy domagają się od Tychów zwrotu 123 ha terenów fabrycznych, na których działa kilka spółek-córek firmy FIAT Auto Poland. Tychy proponują korektę granicy o 123 ha na korzyść Bierunia, lecz w innym miejscu, na obszarze niezabudowanym. Roszczenia Bierunia negatywnie zaopiniował wojewoda śląski[8].

Bieruń składa się z dwóch części: Starego i Nowego Bierunia.

W latach 1945-1954 istniała wiejska gmina Bieruń Nowy.

W latach 1973-1975 miasto było siedzibą gminy wiejskiej Bieruń Stary.

W 1993 po raz pierwszy odbył się w Bieruniu I Festiwal Filmów Nieprofesjonalnych im. Leona Wojtali. Został on zorganizowany przy pomocy KWK "Piast". W 2005 odbyła się siódma edycja tego festiwalu, gdzie zanotowano rekordową ilość uczestników z całej Polski.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Drewniany kościółek św. Walentego z przełomu XVI/XVII wieku. Zwany przez mieszkańców Bierunia, „Walencinkiem”, należy do parafii św. Bartłomieja w Bieruniu Starym. Dnia 14 października 1929 kościółek został uznany za zabytek, posiada relikwie św. Walentego, których autentyczność potwierdzona jest dokumentem z 28 lutego 1961.

13 lutego 2004, w wigilię odpustu św. Walentego, miasto ogłosiło tego świętego swoim patronem. Kościół znajduje się na szlaku architektury drewnianej województwa śląskiego.

13 lutego 2015, kościół św. Walentego został podniesiony do godności Sanktuarium św. Walentego[9].

Sanktuarium św. Walentego

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Kopalnia Piast

Na terenie miasta znajduje się kilka dużych zakładów pracy, m.in. kopalnia węgla kamiennego "Piast", zakłady tworzyw sztucznych i materiałów wybuchowych "NITROERG" S.A., Johnson Controls, zakłady mleczarskie: "Danone" i Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska w Bieruniu. Na terenie Bierunia występują bogate złoża kruszyw żwiru i piasku. Złoża te ze względu na ochronę środowiska nie są eksploatowane[potrzebne źródło].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Przez miasto przebiega droga krajowa nr 44 i linia kolejowa Mysłowice - Tychy oraz linia kolejowa (Katowice - Oświęcim). W ramach rozważanej budowy Kanału Śląskiego w Bieruniu miałby zostać zlokalizowany port żeglugi śródlądowej.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Przedszkola[edytuj | edytuj kod]

  • Przedszkole nr 1
  • Przedszkole nr 2

Szkoły podstawowe[edytuj | edytuj kod]

  • Szkoła Podstawowa nr 1
  • Szkoła Podstawowa nr 3 im. Orła Białego

Gimnazja[edytuj | edytuj kod]

  • Gimnazjum nr 1 im. Karola Wierzgonia
  • Gimnazjum nr 2 im. Świętego Walentego

Szkoły ponadgimnazjalne[edytuj | edytuj kod]

  • Liceum Ogólnokształcące im. Powstańców Śląskich
  • Powiatowy Zespół Szkół (dawna 'Górnicza')

Sport[edytuj | edytuj kod]

W Bieruniu działają trzy kluby sportowe: założony w 1925 roku KS Unia Bieruń Stary (poza sekcją piłkarską posiada sekcje: badmintonową i szachową), Piast Bieruń Nowy oraz Uczniowski Klub Sportowy "Maraton-Korzeniowski.pl". UKS "Maraton-Korzeniowski.pl" rozpoczął swoją działalność 19 listopada 1999 r. i jest klubem jednosekcyjnym o profilu lekkoatletycznym ukierunkowanym na przygotowanie młodzieży poprzez zorganizowany trening do startów w dyscyplinie chód sportowy.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Lista miast parnterskich Bierunia[10]:

Znani bierunianie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2012 r. Stan w dniu 31 XII. , 2013-06-05. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 2083-3342. 
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  3. 3,0 3,1 3,2 Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 78.
  4. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, "Liber Beneficiorum", Aleksander Przedziecki, Tom II, Kraków 1864, str.227.
  5. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.32.
  6. Beruń - Słownik geograficzny Królestwa Polskiego
  7. Zapomniane orle gniazdo - JOLANTA PIEROŃCZYK, Dziennik Zachodni, str. 03, 18.04.2008
  8. Teresa Semik. Bieruńscy samorządowcy znowu żądają rewizji granic z Tychami. „Dziennik Zachodni”, 03.02.2010. Polskapresse Sp. z o.o.. ISSN 0137-9038. 
  9. MAMY SANKTUARIUM!. www.bierun.pl.
  10. Miasta partnerskie. Urząd Miejski w Bieruniu. [dostęp 2011-06-17].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]