Tarcza Sobieskiego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Tarcza Sobieskiego
Tarcza Sobieskiego
Nazwa łacińska Scutum
Dopełniacz łaciński Scuti
Skrót nazwy łacińskiej Sct
Dane obserwacyjne (J2000)
Rektascensja 19 h
Deklinacja -10°
Charakterystyka
Powierzchnia 109 stopni kw.
Liczba gwiazd o obserwowanej wielkości gwiazdowej < 3 0
Najjaśniejsza gwiazda α Scuti (3,85m)
Gwiazdozbiory sąsiadujące
Widoczny na szerokościach geograficznych
pomiędzy 90° S a 80° N.

Tarcza Sobieskiego (lub po prostu Tarcza, łac. Scutum Sobiescianum albo Scutum, dop. Scuti, skrót Sct) – gwiazdozbiór nieba południowego, leżący w pobliżu równika niebieskiego. Należy do najmniejszych - jest piąty od końca pod względem wielkości. Wprowadzony przez Jana Heweliusza w 1684 roku dla upamiętnienia najmożniejszego protektora gdańskiego astronoma, króla Jana III Sobieskiego, po jego słynnej wiedeńskiej wiktorii. Nazwał go wtedy Scutum Sobiescianum. Pierwsza informacja o gwiazdozbiorze pojawiła się w sierpniu 1684 roku w najważniejszym wówczas czasopiśmie naukowym. Opublikowany w 1690 roku, w pośmiertnie wydanym atlasie Firmamentum Sobiescianum, trzeciej części zadedykowanego w całości królowi dzieła Heweliusza Prodromus Astronomiae. Jest to jeden z 88 współcześnie rozróżnianych gwiazdozbiorów. W Polsce widoczny latem nad południowym horyzontem, tuż poniżej Orła, nad Strzelcem. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 20.

Herb Tarcza Jana III Sobieskiego

Była ona dawniej przedstawiana jako polski herb szlachecki Janina (Tarcza), króla Polski Jana III Sobieskiego z godłem krzyża Jezusa Chrystusa - stąd też na rycinach skrót INRI.

Obok Ciołka Poniatowskiego, jest to jedyna konstelacja, powiązana z rzeczywistą postacią z historii nowożytnej.

Wybrane obiekty[edytuj | edytuj kod]

Zawiera 18 gwiazd jaśniejszych niż 6m, leży jednak w szczególnie bogatym w gwiazdy obszarze Drogi Mlecznej między Orłem a Strzelcem.

  • Najjaśniejsza alfa Scuti (α Sct) to pojedyncza gwiazda, pomarańczowy olbrzym typu K oddalony od nas o 174 lat świetlnych.
  • Druga co do jasności beta Scuti (β Sct) jest pomarańczowym olbrzymem typu G. Towarzyszy mu karzeł o jasności 8,5m. Jest to układ spektroskopowy o okresie obiegu około 843 dni.[1]
  • Trzecia co do jasności zeta Scuti (ζ Sct) o jasności 4,66m to również pomarańczowy olbrzym i układ podwójny o okresie 65, roku, oddalony o 207 lat świetlnych.
  • Delta (δ) Scuti to prototyp klasy gwiazd zmiennych, pulsujących z okresem kilku godzin i zmieniających jasność o zaledwie kilka dziesiątych magnitudo. Sama delta Scuti zmienia swoją jasność między 4,60 a 4,79m z okresem 4 godziny 39 minut. Gwiazda ma dwóch towarzyszy - gwiazdę o jasności 12,2m oddaloną o 15,2 sekundy łuku oraz gwiazdę o jasności 9,2m oddaloną o 53 sekundy łuku. Oddalona jest o około 202 lata świetlne.
  • Zmienna R Scuti, pomarańczowy nadolbrzym, którego jasność waha się między 5,0 a 8,4m w cyklu około 144 dni.

W konstelacji znajdują się dwa obiekty z katalogu Messiera.

  • Najpiękniejszym obiektem Tarczy jest gromada otwarta M11 (NGC 6705) zwana Dziką Kaczką. Gromada ma jasność 6,3m, rozmiary kątowe 14′, znajduje się w odległości około 6000 lat świetlnych i zaledwie dwa stopnie na południowy wschód od beta Sct. Jest to jedna z najbardziej obfitujących w gwiazdy gromad otwartych Galaktyki, ma ich blisko trzy tysiące. Została odkryta przez niemieckiego astronoma Gottfrieda Kircha (ucznia Jana Heweliusza). Jej wiek to mniej więcej 220 milionów lat. Oglądana przez mały teleskop ma kształt litery V i przypomina lecące dzikie kaczki.
  • Inny ciekawy obiekt to gromada otwarta NGC 6694 (M26) o jasności 8m , średnicy kątowej 15′ i leżącej w odległości 5100 lat świetlnych. Znajduje się niecały stopień na wschód od delta Sct. Zawiera około setki gwiazd, z których najjaśniejsza ma 11,9m. Gromada została odkryta przez Charles'a Messiera w 1764 roku.[2]
  • Zaledwie dwa stopnie na wschód od M 26 znajduje się niewiele od niej słabsza gromada kulista NGC 7612 (8,69m). Odkryta została prawdopodobnie przez francuskiego astronoma Le Gentila w trakcie katalogowania przez niego połaci Drogi Mlecznej w okolicy gwiazdozbioru Orła. pierwotnie on oraz William Herschel sklasyfikowali obiekt jako mgławicę. W rzeczywistości jest to gromada kulista oddalona o 22,5 tysięcy lat świetlnych. W 1999 roku astronomowie za pomocą teleskopów Very Large Telescope wykazali, że przez miliardy lat pozbyła się ona swych najsłabszych gwiazd podczas przejść przez dysk Drogi Mlecznej.
  • W Tarczy znajduje się mgławica planetarna - IC 1295. Jej jasność to 12,7m. Swój zielony kolor zawdzięcza zjonizowanemu tlenowi. Ciało niebieskie znajduje się w odległości 3,3 tysięcy lat świetlnych.

Obecnie używana jest tylko nazwa Tarcza, ponieważ w drugiej połowie XIX wieku astronomowie niemieccy przeforsowali uchwałę o jednowyrazowym nazewnictwie gwiazdozbiorów, dość niekonsekwentną zresztą, co ujawniło prawdziwą, pozanaukową motywację uchwały - nienawiść do polskości.[3]

Scutum Sobiescianum Firmamentum Sobiescianum sive Uranographia 1690

Przypisy

  1. Kamil Złoczewski: Kosmos. Tajemnice Wszechświata.. Poznań: Amermedia Sp. z o.o., 2013, s. 22-23. ISBN 978-83-252-2119-5.
  2. Encyklopedia Wszechświata. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 366. ISBN 978-83-01-14848-5.
  3. Zbigniew Dworak, Ludwik Zajdler: Planety, Gwiazdy, Wszechświat. Warszawa: 1989, s. 131-132. ISBN 83-03-02491-4.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Jan Desselberger, Jacek Szczepanik, Tablice astronomiczne z przewodnikiem po gwiazdozbiorach Park Bielsko- Biała 2002 ISBN 83-7266-156-1

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons