Tarcza Sobieskiego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Tarcza Sobieskiego
Tarcza Sobieskiego
Nazwa łacińska Scutum
Dopełniacz łaciński Scuti
Skrót nazwy łacińskiej Sct
Dane obserwacyjne (J2000)
Rektascensja 19 h
Deklinacja -10°
Charakterystyka
Powierzchnia 109 stopni kw.
Liczba gwiazd o obserwowanej wielkości gwiazdowej < 3 0
Najjaśniejsza gwiazda α Scuti (3,85m)
Gwiazdozbiory sąsiadujące
Widoczny na szerokościach geograficznych
pomiędzy 90° S a 80° N.

Tarcza Sobieskiego (lub po prostu Tarcza, łac. Scutum Sobiescianum albo Scutum, dop. Scuti, skrót Sct) – gwiazdozbiór nieba południowego, leżący w pobliżu równika niebieskiego. Należy do najmniejszych - jest piąty od końca pod względem wielkości. Wprowadzony przez Jana Heweliusza w 1684 roku dla upamiętnienia najmożniejszego protektora gdańskiego astronoma, króla Jana III Sobieskiego, po jego słynnej wiedeńskiej wiktorii. Nazwał go wtedy Scutum Sobiescianum. Pierwsza informacja o gwiazdozbiorze pojawiła się w sierpniu 1684 roku w najważniejszym wówczas czasopiśmie naukowym. Opublikowany w 1690 roku, w pośmiertnie wydanym atlasie Firmamentum Sobiescianum, trzeciej części zadedykowanego w całości królowi dzieła Heweliusza Prodromus Astronomiae. Jest to jeden z 88 współcześnie rozróżnianych gwiazdozbiorów. W Polsce widoczny latem nad południowym horyzontem, tuż poniżej Orła, nad Strzelcem. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 20.

Herb Tarcza Jana III Sobieskiego

Była ona dawniej przedstawiana jako polski herb szlachecki Janina (Tarcza), króla Polski Jana III Sobieskiego z godłem krzyża Jezusa Chrystusa - stąd też na rycinach skrót INRI.

Obok Ciołka Poniatowskiego, jest to jedyna konstelacja, powiązana z rzeczywistą postacią z historii nowożytnej.

Wybrane obiekty[edytuj | edytuj kod]

Zawiera 18 gwiazd jaśniejszych niż 6m, leży jednak w szczególnie bogatym w gwiazdy obszarze Drogi Mlecznej między Orłem a Strzelcem.

  • Najjaśniejsza alfa Scuti (α Sct) to pojedyncza gwiazda, pomarańczowy olbrzym typu K oddalony od nas o 174 lat świetlnych.
  • Druga co do jasności beta Scuti (β Sct) jest pomarańczowym olbrzymem typu G. Towarzyszy mu karzeł o jasności 8,5m. Jest to układ spektroskopowy o okresie obiegu około 843 dni.[1]
  • Trzecia co do jasności zeta Scuti (ζ Sct) o jasności 4,66m to również pomarańczowy olbrzym i układ podwójny o okresie 6,5 roku, oddalony o 207 lat świetlnych.
  • Niewiele jej ustępuje w jasności gama γ Sct (4,67m), która jest białym podolbrzymem.
  • Delta (δ) Scuti to prototyp klasy gwiazd zmiennych, pulsujących z okresem kilku godzin i zmieniających jasność o zaledwie kilka dziesiątych magnitudo. Sama delta Scuti zmienia swoją jasność między 4,60 a 4,79m z okresem 4 godziny 39 minut. Gwiazda ma dwóch towarzyszy - gwiazdę o jasności 12,2m oddaloną o 15,2 sekundy łuku oraz gwiazdę o jasności 9,2m oddaloną o 53 sekundy łuku. Oddalona jest o około 202 lata świetlne.
  • Zmienna R Scuti, pomarańczowy nadolbrzym, którego jasność waha się między 5,0 a 8,4m w cyklu około 144 dni.

W konstelacji znajdują się dwa obiekty z katalogu Messiera.

  • Najpiękniejszym obiektem Tarczy jest gromada otwarta M11 (NGC 6705) zwana Dziką Kaczką. Gromada ma jasność 6,3m, rozmiary kątowe 14′, znajduje się w odległości około 6000 lat świetlnych i zaledwie dwa stopnie na południowy wschód od beta Sct. Jest to jedna z najbardziej obfitujących w gwiazdy gromad otwartych Galaktyki, ma ich blisko trzy tysiące. Została odkryta w 1681 przez niemieckiego astronoma Gottfrieda Kircha (ucznia Jana Heweliusza). To jednocześnie jedna z najgorętszych gromad, jej rozmiary kątowe szacowane są na 35 minut łuku. Jej wiek to mniej więcej 220 milionów lat, a dzieli nas od niej około sześć tysięcy lat świetlnych.. Oglądana przez mały teleskop ma kształt litery V i przypomina lecące dzikie kaczki.
  • Inny ciekawy obiekt to gromada otwarta NGC 6694 (M26) o jasności 8m , średnicy kątowej 15′ i leżącej w odległości 5100 lat świetlnych. Znajduje się niecały stopień na wschód od delta Sct. Zawiera około setki gwiazd, z których najjaśniejsza ma 11,9m. Gromada została odkryta przez Charles'a Messiera w 1764 roku i jest oddalona o pięć tysięcy lat świetlnych.[2]
  • Zaledwie dwa stopnie na wschód od M 26 znajduje się niewiele od niej słabsza gromada kulista NGC 6712 (8,69m). Odkryta została prawdopodobnie przez francuskiego astronoma Le Gentila w trakcie katalogowania przez niego połaci Drogi Mlecznej w okolicy gwiazdozbioru Orła. Pierwotnie on oraz William Herschel ( który odnalazł ją niezależnie ) sklasyfikowali obiekt jako mgławicę. W rzeczywistości jest to gromada kulista oddalona o 22,5 tysiąca lat świetlnych. W 1999 roku astronomowie za pomocą teleskopów Very Large Telescope wykazali, że przez miliardy lat pozbyła się ona swych najsłabszych gwiazd podczas przejść przez dysk Drogi Mlecznej.
  • W Tarczy znajduje się mgławica planetarna - IC 1295. Jej jasność to 12,7m. Swój zielony kolor zawdzięcza zjonizowanemu tlenowi. Ciało niebieskie znajduje się w odległości 3,3 tysięcy lat świetlnych.

Obecnie używana jest tylko nazwa Tarcza, ponieważ w drugiej połowie XIX wieku astronomowie niemieccy przeforsowali uchwałę o jednowyrazowym nazewnictwie gwiazdozbiorów, zresztą dość niekonsekwentną (istnieją bowiem konstelacje o podwójnych nazwach: Mały Lew, Wielki Pies, Mały Pies, Psy Gończe, Wielka Niedźwiedzica, Mała Niedźwiedzica, Warkocz Bereniki, Korona Północna, Korona Południowa, Trójkąt Południowy), co ujawniło prawdziwą, pozanaukową motywację uchwały - nienawiść do polskości.[3]

Scutum Sobiescianum Firmamentum Sobiescianum sive Uranographia 1690

Przypisy

  1. Kamil Złoczewski: Kosmos. Ryś i Tarcza. T. 79. Poznań: Amermedia Sp. z o.o., 2013, s. 22-23. ISBN 978-83-252-2119-5.
  2. Encyklopedia Wszechświata. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 366. ISBN 978-83-01-14848-5.
  3. Planety, gwiazdy, Wszechświat Zbigniew Dworak, Ludwik Zajdler, Warszawa KAW 1989, ISBN 83-03-02491-4 str. 131n

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Jan Desselberger, Jacek Szczepanik, Tablice astronomiczne z przewodnikiem po gwiazdozbiorach Park Bielsko- Biała 2002 ISBN 83-7266-156-1

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons