Równanie Diraca

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Równanie Diraca – jedno z fundamentalnych równań relatywistycznej mechanice kwantowej, sformułowane przez angielskiego fizyka Paula Diraca w 1928 roku, słuszne dla cząstek o dowolnie wielkich energiach (tzw. cząstek relatywistycznych) o spinie 1/2 (fermiony, np. elektrony, kwarki), swobodnych i oddziałujących z polem elektromagnetycznym. Istnienie spinu wynika z samego żądania relatywistycznej niezmienniczości równania ruchu cząstek. Odpowiada równaniu Pauliego, które także zawiera spin cząstek, ale wprowadza go w sposób fenomenologiczny, niejako sztuczny, a jedynie dlatego, by otrzymać zgodność z doświadczeniem Sterna -Gerlacha (rozszerzając formalizm nierelatywistycznego równania Schrödingera).

Równanie Diraca jest równaniem macierzowym – de facto stanowi ono układ 4 równań ze względu na fakt, iż symbole gamma (lub alfa, beta), występujące w tym równaniu, są macierzami 4 × 4.

Równania Diraca zapisuje się w postaci jawnie relatywistycznie niezmienniczej lub w tzw. obrazie Schrödingera. Ta ostatnia postać została najpierw wyprowadzona przez Diraca i jest stosowana ze względu na wygodę do wykonywania obliczeń, gdyż odróżnia współrzędne przestrzenne od współrzędnej czasowej.

Równanie Diraca zostało potwierdzone w odniesieniu do struktury subtelnej widma atomu wodoru, wykazując znakomitą zgodność z pomiarami. Przewiduje istnienie antycząstek. Niektóre jednak efekty, takie jak kreacja i anihilacja cząstek czy przesunięcie Lamba tłumaczy dopiero elektrodynamika kwantowa.

Spis treści

Macierze gamma [edytuj | edytuj kod]

Macierze gamma to macierze zespolone 4 × 4 spełniające 16 reguł antykomutacyjnych w postaci

gdzie:

– tzw. antykomutator
- elementy tensora metrycznego czasoprzestrzeni ; np.
- macierz jednostkowa 4 × 4.

Powyższa reguła określająca macierze gamma wynika m.in. z wymagania, by spełnione było równanie Kleina-Gordona. Jest bardzo wiele sposobów wyboru tych macierzy, np. reprezentacja Pauliego-Diraca ma postać:

, macierzami Pauliego, zaś jest tu macierzą jednostkową 2 × 2.

Jawnie relatywistycznie niezmiennicza postać równania Diraca[edytuj | edytuj kod]

Znaczenie jawnie niezmienniczej postaci[edytuj | edytuj kod]

Równania Diraca zapisane w postaci jawnie relatywistycznie niezmienniczej to taka postać równania Diraca, która formalnie nie odróżnia czasu od współrzędnych przestrzennych, aleː (1) traktuje czas i współrzędne przestrzenne położenia jako współrzędne czterowektora położenia cząstki w czasoprzestrzeni (2) nie wyróżnia pochodnej po czasie w stosunku do pochodnych po współrzędnych przestrzennych (pochodna po czasie jest elementem czterogradientu, którego pozostałymi trzema elementami są pochodne po współrzędnych przestrzennych). Równanie tak zapisane ma identyczną postać w dowolnym układzie inercjalnym (z jedyną zmianą, że zamiast współrzędnych pojawią się współrzędne , właściwe dla innego układu).

Równanie cząstki swobodnej[edytuj | edytuj kod]

W zapisie jawnie relatywistycznie niezmienniczym równanie Diraca dla cząstki swobodnej ma postać

gdzie:

  • – współrzędne punktu w czasoprzestrzeni
  • – element czterogradientu
  • macierze gamma Diraca, tj.
  • – masa cząstki (tzw. masa spoczynkowa)
  • funkcja falowa o 4 składowych zespolonych, tzw. bispinor Diraca
  • jednostka urojona
  • stała Plancka podzielona przez
  • – prędkość światła

Równanie cząstki oddziałującej z polem elektromagnetycznym[edytuj | edytuj kod]

Jeżeli cząstka nie jest swobodna, ale odziałuje z zewnętrznym polem elektromagnetycznym, to równanie Diraca przyjmuje postać

gdzie:

  • - ładunek cząstki
  • – potencjał wektorowy pola zapisany jako czterowektor kowariantny

Formalnie równanie to można otrzymać z równania Diraca cząstki swobodnej dokonując podstawienia (tzw. reguły Jordana)

Funkcja falowa [edytuj | edytuj kod]

Funkcja falowa , zwana bispinorem Diraca, jest funkcją o 4 składowych zespolonych; zapisuje się ją w postaci kolumny

przy czym oznacza położenie cząstki w czasoprzestrzeni. Nazwa bi-spinor oznacza podwójny spinor. Spinor występuje w równaniu Pauliego, gdzie jest funkcją falową o 2 składnikach, opisujących 2 składowe spinowe (w równaniu Schrödingera funkcja falowa jest 1-składnikowa).

Interpretacja składowych bispinora[edytuj | edytuj kod]

Jeżeli pęd jest skierowany w kierunku osi z, to dwie górne składowe bispinora są funkcjami falowymi cząstkiː

  • jedna z nich opisuje składową spinu w kierunku zgodnym z wektorem zewnętrznego pola magnetycznego
  • druga w kierunku przeciwnym

Dwie dolne składowe odpowiadają analogicznym stanom spinowym antycząstki.

Dla innego skierowania pędu interpretacja taka nie jest jednak właściwa[1].

Bispinor hermitowsko sprzężony[edytuj | edytuj kod]

Definiuje się bispinor hermitowsko sprzężony do bispinora - przedstawia on wektor w postaci wiesza, którego elementami są sprzężenia zespolone składowych bispinora (przy czym oznacza sprzężenie hermitowskie)

Gęstość prawdopodobieństwa w teorii Diraca[edytuj | edytuj kod]

Gęstość prawdopodobieństwa definiuje się analogicznie jak w teorii Schrödingera

W definicji gęstości prawdopodobieństwa dla równania Diraca istotna jest kolejność czynnikówː musi być przed , gdyż występuje tu mnożenie wektorów w postaci wiersza i kolumny, i tylko dla takiej kolejności mnożenie da w wyniku skalar. (W analogicznym wyrażeniu na gęstość prawdopodobieństwa dla równania Schrödingera funkcja falowa jest skalarem, stąd kolejność mnożenia nie ma znaczenia).

Wykonując obliczenia otrzymamy

Wielkość oznacza, że prawdopodobieństwo znalezienia cząstki materii w położeniu jest sumą prawdopodobieństw znalezienia jej w postaci cząstki w stanach spinowych w górę lub w dół, lub w postaci antycząstki w stanach spinowych w górę lub w dół.

Trzeci rodzaj bispinora - bispinor [edytuj | edytuj kod]

Prócz bispinorów oraz definiuje się bispinor w postaci

Powyższy bispinor jest używany do wyrażenia prądów prawdopodobieństwa, odpowiadających relatywistycznie niezmienniczej postaci równania Diraca.

Równanie Diraca w obrazie Schrödingera[edytuj | edytuj kod]

Obraz Schrödingera[edytuj | edytuj kod]

Równanie Schrödingera ma postać

gdzie:

jest operatorem Hamiltona zależnym tylko od współrzędnych przestrzennych, zaś po prawej stronie równania występuje pochodna cząstkowa po czasie.

Dowolne równanie mechaniki kwantowej można zapisać w analogicznej postaci, tj. takiej że z jednej strony równania mamy operator Hamiltona, a z drugiej operator pochodnej czasowej. Taki zapis nazywa się obrazem Schrödingera (lub postacią Schrödingera).

Równanie Diraca w obrazie Schrödingera[edytuj | edytuj kod]

Równanie Diraca można przekształcić do postaci w obrazie Schrödingera wprowadzając macierze alfa i beta

Mnożąc obustronnie równanie Diraca podane w postaci jawnie relatywistycznie niezmienniczej przez macierz , otrzymuje się równanie

gdzie:

  • – prędkość światła
  • – wektor utworzony z macierzy alfa
  • – wektorowy operator pędu
  • – masa cząstki
  • – czteroskładnikowa funkcja falowa Diraca

Operator

jest więc operatorem Hamiltona swobodnego, relatywistycznego fermionu o spinie 1/2, analogicznym do operatora Hamiltona cząstki swobodnej w równaniu Schrödingera. W równaniu Diraca operator Hamiltona ma postać operatora macierzowego 4 x 4, podczas gdy w równaniu Schrödingera wyraża się przez pojedynczy operator (1 x 1).

Równanie Diraca zapisane w obrazie Schrödingera nie jest jawnie relatywistycznie niezmiennicze, gdyż współrzędna czasowa jest tu wyróżniona. Zapis taki jest jednak wygodny do wykonywania obliczeń w konkretnym układzie odniesienia.

Rozwiązanie równania Diraca dla cząstki swobodnej[edytuj | edytuj kod]

Gdy cząstka jest swobodna, to funkcja falowa nie powinna zależeć od współrzędnych, czyli , co formalnie oznacza, że i równanie Diraca przyjmuje postać[2]

Rozwiązania tego równania mają postać

Pierwsze odpowiada cząstce (np. elektronowi) o energii , drugie antycząstce (np. pozytonowi) także o energii [2].

Równanie Diraca dla cząstki w polu el-m[edytuj | edytuj kod]

Jeżeli cząstka ma ładunek i oddziałuje z polem elektromagnetycznym o potencjale skalarnym i potencjale wektorowym , to operator Hamiltona w równaniu Diraca, zapisanym w obrazie Schrödingera, otrzymuje się, stosując podstawiania (tzw. reguły Jordana)

Operator Hamiltona przyjmuje postać

Pole traktuje się tu jako klasyczne pole Maxwella, tj. nie poddane tzw. procesowi drugiego kwantowania. Oznacza to, że nie uwzględnia się tu faktu, iż pole elektromagnetyczne występuje de facto w postaci kwantów energii, fotonów. Pominięcie tego jest uzasadnione wtedy, gdy pole ma dużą energię wobec energii cząstki.

Operator spinu[edytuj | edytuj kod]

Pokażemy, że operator spinu wynika w naturalny sposób z równania Diraca, tj. z samego faktu, iż równanie to ma postać relatywistycznie niezmienniczą. M.in. z tej racji równanie Diraca stanowi "klejnot fizyki". (Dla porównaniaː Pauli wprowadził operator spinu w sposób fenomenologiczny, tj. zmodyfikował jedynie równania Schrödingera tak, by uzyskać zgodność opisu z wynikami eksperymentów, gdzie ujawnia się spin cząstek.)

Macierze sigma Diraca [edytuj | edytuj kod]

, lub macierzami Pauliego, zaś jest macierzą zerową 2 × 2.

Macierz te mają wymiar 4 × 4. Przy czym zachodzą równości

Komutator hamiltonianu z operatorem momentu pędu[edytuj | edytuj kod]

Obliczamy komutator hamiltonianu cząstki swobodnej z operatorem momentu pędu , gdzie

Np. dla składowej

otrzymamy

Oznacza to, że moment pędu nie komutuje z hamiltonianem, nie jest więc zachowany (nie jest stałą ruchu).

Definicja operatora spinu Diraca[edytuj | edytuj kod]

Wektorowy operator spinu definiuje się żądając (1) operator całkowitego momentu pędu cząstki (tj. suma operatora spinu Diraca i operatora orbitalnego momentu pędu ) musi komutować z hamiltonianem (jeżeli bowiem cząstka jest swobodna, to jej całkowity moment pędu musi być zachowany) (2) operator spinu Diraca musi spełniać odpowiednie reguły komutacyjne (dokładniej warunek ten omówiono niżej).

Mamy więc

oraz

(1)
(2) ,
gdzie - tensor zupełnie antysymetryczny

Warunki (1) i (2) są spełnione, jeżeli składowe operatora spinu mają postać

,

Czyliː

Składowe operator spinu są więc w reprezentacji macierzowej macierzami 4 × 4, w odróżnieniu od składowych operatora spinu Pauliego, które są macierzami 2 × 2

,

Np.

Sens fizyczny operatora spinu Diraca[edytuj | edytuj kod]

Sens fizyczny każdej ze składowych operatora spinu jest analogiczny. Np. operator spinu Diraca odpowiada pomiarowi składowej -owej spinu cząstki - zgodnej z kierunkiem osi lub przeciwnej do kierunku tej osi, oraz pomiarowi składowej spinu antycząstki zgodnej i przeciwnej do osi . (Dla porównania, operator spinu Pauliego odpowiada tylko pomiarowi składowej -owej spinu cząstki; równanie Pauliego nie przewiduje bowiem istnienia antycząstek.)

Kwadrat operatora spinu [edytuj | edytuj kod]

Kwadrat operatora spinu Diraca ma postać:  

Podstawiając wyrażenia na operatory otrzymuje się:

gdzie są macierzami 2 × 2, odpowiednio jednostkową i zerową, zaś - macierz jednostkowa 4 × 4.

Pierwiastek z średniej wartości operatora określa wartość mierzonego spinu, przy czym

Ponieważ wektor stanu jest z założenia unormowany, to . Stądː

Powyższy wynik jest zgodny z ogólnym wzorem na długość wektora momentu pędu o liczbie spinowej

przy czym dla otrzymuje się wcześniej podany wynik.  

Tak więc pomiar spinu na cząstce Diraca daje zawsze wartość spinu , przy czym mierzy się spin cząstki albo antycząstki.

Komutatory operatorów spinu [edytuj | edytuj kod]

Z pomiarów wynika, że jest możliwe zmierzenie tylko jednej spośród trzech składowych wektora spinu. Z tej racji na operatory spinu nakłada się reguły komutacyjne identyczne jak reguły komutacyjne operatorów momentu pędu czy operatorów spinu Pauliegoː

Operatory te nie komutują ze sobą (tzn. komutatory są ), co odpowiada faktom eksperymentalnym, iż jest możliwe jednoczesne zmierzenie tylko jednej ze składowych spinu.

Komutatory operatorów oraz [edytuj | edytuj kod]

Z pomiarów wynika, że jest możliwe zmierzenie jednoczesne jednej spośród trzech składowych wektora spinu oraz całkowitej wartości spinu. Z tej racji na operatory spinu muszą komutować z operatorem .

Podane wyżej operatory spełniają te reguły, gdyż operator wyraża się przez macierz jednostkową, a w związku z tym komutuje z dowolną ze składowych spinu, np.

Komutatory operatorów oraz hamiltonianu[edytuj | edytuj kod]

„Stożki wektorowe” momentów pędu: całkowitego J (fiolet), orbitalnego L (niebieski) i spinowego S (zielony). Stożki powstają na skutek nieoznaczoności kwantowej składowych tych momentów

(1) Operatory komutują ze sobą, tj.

co oznacza, że jest możliwe zmierzenie jednoczesne wartości spinu oraz momentu pędu (operatory te działają w innych przestrzeniach Hilberta).

(2) Operatory nie komutują z osobna z operatorem Hamiltona cząstki swobodnej

ale suma tych operatorów komutuje, tj.

Oznacza to, że moment pędu orbitalny i spinowy cząstki swobodnej mogą zmieniać się w czasie, ale tak, że ich suma jest stała, przy czym każdy z wektorów z osobna może przyjąć w miarę dowolne położenie w przestrzeni - wektory te osobno nie są zachowane, bo nie komutują z hamiltonianem. Pokazane na rysunku stożki wektorowe uwidaczniają dobrze tę zależnośćː jeżeli wektor momentu pędu wykonuje precesję po stożku niebieskim, to wektor spinu musi odpowiednio zmienić swoje położenie na stożku zielonym tak, by sumaryczny wektor pozostał na stożku fioletowym.

Prawdopodobieństwa pomiaru spinu [edytuj | edytuj kod]

Aby obliczyć prawdopodobieństwo otrzymania w eksperymencie np. antycząstki ze spinem skierowanym w kierunku osi rozkłada się bi-spinor Diraca (o postaci takiej, że odpowiada stanowi cząstki) w bazie wektorów własnych operatora spinu , gdzie

, , ,

(tzw. notacja Diraca), przy czym - wektor własny operatora odpowiadający pomiarowi spinu cząstki w kierunku , - wektor własny operatora odpowiadający pomiarowi spinu cząstki w kierunku ; wektory - wektor własny operatora odpowiadający pomiarowi spinu antycząstki w kierunku , itd. Wtedy

oraz np. - prawdopodobieństwo otrzymania wartości rzutu spinu w kierunku dla antycząstki, itp.

Analogicznie oblicza się prawdopodobieństwa uzyskania rzutów spinu przy pomiarze w kierunkach oraz (przy czym teraz trzeba rozłożyć bi-spinor Diraca w bazach wektorów własnych operatorów ).

Średnia wartość pomiaru spinu [edytuj | edytuj kod]

Średnią wartość pomiaru spinu na cząstce opisanej stanem oblicza się ze wzoru

przy czym minusy odpowiadają skierowaniu spinu cząstki i antycząstki w kierunku , a plusy w kierunku .

Operator spinu cząstki w polu el-m centralnym[edytuj | edytuj kod]

Jeżeli cząstka naładowana znajduje się w polu elektromagnetycznym centralnym (jak jest np. w przypadku atomu wodoru), to operator spinu jest identyczny z operatorem spinu cząstki swobodnej, tj.

oraz

,

W polu centralnym bowiem całkowity moment pędu cząstki jest stały (jest to analogiczne do prawa zachowania momentu pędu w polu centralnym, znanym z fizyki klasycznej).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Griffiths 1987 ↓, s. 221.
  2. a b Griffiths 1987 ↓, s. 217.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • David J. Griffiths: Introduction to Elementary Particles. New York: Wiley-VCH, 1987. ISBN 978-3-527-40601-2. (pol.).
  • L.I. Schiff, Quantum Mechanics (3rd ed.), McGraw-Hill, 1968.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]