Werner Heisenberg

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Werner Heisenberg
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 5 grudnia 1901
Würzburg
Data i miejsce śmierci 1 lutego 1976
Monachium
podpis
Werner Heisenberg

Werner Karl Heisenberg (ur. 5 grudnia 1901 w Würzburgu, zm. 1 lutego 1976 w Monachium) – niemiecki fizyk teoretyk.

Był jednym ze współtwórców mechaniki kwantowej, laureat Nagrody Nobla z dziedziny fizyki w roku 1932 za fundamentalny wkład w stworzenie mechaniki kwantowej[1]. Był także ważnym filozofem nauki, pozostającym pod wpływem platonizmu i neokantyzmu.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Wkład w rozwój mechaniki kwantowej[edytuj | edytuj kod]

W 1920 roku wstąpił na Uniwersytet w Monachium. Studiował tam fizykę pod kierunkiem m.in. Arnolda Sommerfelda i Wilhelma Wiena. W 1923 roku Heisenberg uzyskał stopień doktora.

Heisenberg poznał Nielsa Bohra w Getyndze w 1922 roku będąc jeszcze studentem. Był to początek owocnej współpracy. W latach 1924–1926 został jego asystentem w Kopenhadze, a od 1927 roku został profesorem fizyki teoretycznej na Uniwersytecie w Lipsku.

Wiosną 1925 roku Heisenberg opracował pierwszą formę mechaniki kwantowej nazywaną mechaniką macierzową. Teoria ta podaje ogólne zasady opisu wszystkich zjawisk mikroświata i jak dotąd jest całkowicie zgodna z doświadczeniem. Alternatywną formę mechaniki kwantowej, mechanikę falową, odkrył Erwin Schrödinger jesienią 1925 roku, a w 1926 roku wykazał jej zgodność z teorią Heisenberga.

Pracował razem z Bohrem nad tzw. kopenhaską interpretacją mechaniki kwantowej. W 1927 roku odkrył zasadę, nazywaną potem zasadą nieoznaczoności Heisenberga, która stwierdzała, że w przypadku cząstek o rozmiarach porównywalnych lub mniejszych od średnicy atomu, niemożliwe jest jednoczesne, dokładne ustalenie ich położenia i pędu, przy czym iloczyn błędu (a dokładniej nieokreśloności) pomiarów położenia oraz pędu nie może być mniejszy niż pewna stała (zobacz stała Plancka).

Po dokonaniu odkrycia miał wypowiedzieć następującą myśl: „Miałem uczucie, że patrzę przez powierzchnię zjawisk atomowych na leżące pod nią podłoże o zadziwiającej wewnętrznej urodzie...”

Później, do wybuchu II wojny światowej, pracował nad wieloma zagadnieniami dotyczącymi fizyki kwantowej, cząstek elementarnych i kwantowej teorii pola.

W 1932 roku otrzymał Nagrodę Nobla z fizyki, za opracowanie podstaw teoretycznych mechaniki kwantowej, której zastosowanie pozwoliło między innymi na odkrycie dwóch form alotropowych wodoru (tzw. trypletowej i normalnej). Nagrodę odebrał w Sztokholmie w roku 1933.

Praca w czasie II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

W momencie napaści Niemiec na Danię w 1940 roku Heisenberg przebywał już w Niemczech. Został przez Otto Hahna ściągnięty do zespołu pracującego na specjalne zlecenie Adolfa Hitlera nad stworzeniem bomby atomowej. Po roku zastąpił Hahna w kierowaniu tym zespołem.

Po wojnie Heisenberg twierdził, że został kierownikiem tych badań, aby maksymalnie je spowolnić i nie dopuścić do wyprodukowania przez hitlerowskie Niemcy bomby atomowej. Na podstawie relacji Heisenberga Thomas Power napisał książkę Wojna Heisenberga, a Michael Frayn sztukę teatralną Kopenhaga (na jej podstawie w roku 2002 powstał film Kopenhaga), która przedstawia niemieckiego fizyka jako jawnego kolaboranta[2].

W 1941 roku miało miejsce spotkanie Heisenberga z Bohrem, któremu zwierzył się, że w Niemczech trwają prace nad skonstruowaniem bomby atomowej. Spotkanie to uznawane jest za co najmniej dwuznaczne, interpretowano bowiem rozmowę naukowców jako próbę nakłonienia Bohra do uczestnictwa w programie budowy niemieckiej broni jądrowej. Heisenberg sugerował Bohrowi, że Niemcy mają plan jej stworzenia[3]. Sam Heisenberg utrzymywał, że próbował przekazać Bohrowi między wierszami, iż nie dopuści do wyprodukowania bomby atomowej przez Niemcy i namawiał go, żeby starał się torpedować takie prace prowadzone przez aliantów. Bohr zaś twierdził zawsze, że Heisenberg nakłaniał go w tej rozmowie tylko do współpracy. Bohr zerwał przyjaźń z Heisenbergiem, później, po ucieczce z Danii, dołączył do amerykańskiego projektu budowy bomby atomowej. W późniejszych latach fizycy niechętnie wracali do szczegółów tamtej rozmowy.

W kwietniu 2002 roku odkryto list, który Bohr zamierzał wysłać Heisenbergowi w 1952 roku. Przypominał w nim jasno prawdziwą treść rozmowy z 1941 roku i prosił Heisenberga, aby ten przestał w tej sprawie kłamać[4].

Lata powojenne[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej Heisenberg był przetrzymywany 6 miesięcy w Wielkiej Brytanii. Po uwolnieniu wrócił do Niemiec, gdzie zajął się odtwarzaniem Kaiser-Wilhelm-Institut für Physik (późniejszy Max-Planck-Institut für Physik)[5]. Był jednym z założycieli CERN[6]. Przeszedł na emeryturę w roku 1970, zmarł w 1976[5].

Został pochowany na Cmentarzu Leśnym w Monachium.

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Jego ojciec August był historykiem, bizantologiem, zaś brat Erwin – chemikiem[7].

W 1937 poślubił Elisabeth Schumacher, z którą miał siedmioro dzieci.

Syn Jochen (ur. 1939) jest fizykiem jądrowym, Martin (ur. 1940) – neurobiologiem i genetykiem[8]. Wnuk Benjamin (ur. 1974) jest reżyserem filmowym[9].

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • Fizyka a filozofia, przeł. S. Amsterdamski, Warszawa, lipiec 1962
  • Ponad granicami, przeł. K. Wolicki, Warszawa, 1979
  • Część i całość. Rozmowy o fizyce atomu, przeł. K. Napiórkowski, Warszawa, 1987 ​ISBN 83-06-01512-6​.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Werner Heisenberg – Nobel Lecture.
  2. Marcin Święciński. Werner Heisenberg – dylematy uczonego w czasach totalitaryzmu. „Histmag.org”, kwiecień 2019. [dostęp 2019-04-19]. 
  3. Marcin Święciński. Werner Heisenberg – dylematy uczonego w czasach totalitaryzmu. „Histmag.org”, kwiecień 2019. [dostęp 2019-04-19]. 
  4. Document 11b. Facsimile. [dostęp 2016-12-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-04-29)].
  5. a b Werner Heisenberg. W: People and Discoveries [on-line]. Public Broadcasting Service (PBS). [dostęp 2017-04-05].
  6. Werner Heisenberg. www.nndb.com. [dostęp 2017-04-05].
  7. Cassidy, David C. (1992). Uncertainty: The Life and Science of Werner Heisenberg.
  8. Academy of Europe: CV.
  9. Benjamin Heisenberg – IMDb.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]