Religia w Krakowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Religia w Krakowie – lista kościołów i związków wyznaniowych, prowadzących działalność religijną przez jednostki organizacyjne mające siedzibę na terenie Krakowa.

Kościół katolicki[edytuj | edytuj kod]

Kraków jest siedzibą metropolii krakowskiej, jednej z 14 metropolii obrządku łacińskiego w polskim Kościele katolickim.

Kościół katolicki na obszarze Krakowa funkcjonuje w trzech obrządkach (rytach):

  1. rzymskokatolickim – ok. 89 parafii (w tym 1 parafia wojskowa), dwa sanktuaria oraz kilka kościołów rektoralnych[1],
  2. greckokatolickimparafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Krakowie[2]
  3. ormiańskimormiańskokatolicka parafia południowa pw. św. Grzegorza Oświeciciela z siedzibą w Gliwicach[3] (msze odbywają się w pierwszą i trzecią niedzielę miesiąca w kościele Bożego Miłosierdzia przy ulicy Smoleńsk[4]).
Lista parafii rzymskokatolickich (według stanu na lipiec 2018)[1]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Choć historycznie biskupstwo krakowskie powołano w roku 1000 to jednak początki biskupstwa krakowskiego stanowią przedmiot dyskusji naukowej. Najstarszy kalendarz katedry wawelskiej pochodzący z ok. 1257 roku wymienia przed pierwszym historycznym biskupem Popponem (ustanowionym w roku 1000) dwóch jego poprzedników: Prohora i Prokulfa o których jednak brakuje przekazów historycznych. Stąd według różnych hipotez mogli to być albo biskupi krakowscy, albo ołomunieccy jednak na siedzibie krakowskiej albo też mogli to by być kontynuatorzy słowiańskiej misji Metodego. Inni badacze sugerują, że dedykacja katedry na Wawelu Wacławowi I wskazuje, że została ona ufundowana jeszcze w okresie przynależności Krakowa do państwa czeskiego, co mogło mieć miejsce przed rokiem 990[5]. Jeszcze inne teorie uznają Prohora i Prokulfa za osoby włączone do katalogu biskupów krakowskich przypadkowo. Dla przykładu Alfons Parczewski wykazał podobieństwo imion Prokora i Prokulfa do imion Porchariusa i Prokulejana – biskupów diecezji Auch z VI w. we Francji.

Od 1000 roku na mocy dekretu papieża Sylwestra II Kraków stał się stolicą nowo powołanej diecezji krakowskiej (jednej z czterech w Polsce). Pierwszym biskupem został Poppon (zm. 1008), Niemiec pochodzący z Turyngii. W latach 30. XI wieku gdy nastąpił powrót ludności ku dawnej religii, którego kulminacją był wybuch powstania ludowego w 1037 r., skierowanego przeciwko rozwijającym się stosunkom feudalnym i wprowadzaniu chrześcijaństwa diecezja krakowska jako jedyna utrzymała się w Polsce[6]. Do Krakowa nie dotarła ani fala buntu, ani najazd Brzetysława I w 1038 roku gdy zajęto Śląsk i złupiono Wielkopolskę[7].

Przez wiele wieków diecezja krakowska ulegała licznym podziałom ze względu na rozbiory Polski (od XI w. Kraków był stolicą Polski i przez wiele wieków drugim po Gnieźnie ośrodkiem kościelnym w Polsce). Należała do: metropolii gnieźnieńskiej (do 1807), metropolii lwowskiej (1807–1818), metropolii warszawskiej (1818–1880), Stolicy Apostolskiej (1880–1925). Od 1925 jest częścią Archidiecezji krakowskiej i Metropolii krakowskiej. W roku 1992 w wyniku zmian podziału administracyjnego kościoła w Polsce nowe granice metropolii objęły – poza archidiecezją krakowską – diecezje bielsko-żywiecką, kielecką i tarnowską.

Za czasów bp. Andrzeja Zebrzydowskiego krakowska szlachta licznie przechodziła na kalwinizm przejmując katolickie kościoły. Mieszczanie zaś przechodzili na luteranizm. Bp Zebrzydowski opuścił diecezję i w roku 1558 usunął się do rodzinnego Więcborka co spowodowało dalszy rozwój reformacji. Za czasów bp. Piotra Myszkowskiego działalność w Krakowie rozwinęli jezuici, a także dominikanie, którym bp Myszkowski oddał kolegiatę św. Idziego[5].

W 1714 roku rada miasta wybrała św. Józefa patronem Krakowa – jako wotum dziękczynne za opiekę w czasie wojny i epidemii[8].

Kraków był gospodarzem Światowych Dni Młodzieży w 2016 roku.

 Osobny artykuł: Obiekty sakralne w Krakowie.

Tradycjonalizm katolicki[edytuj | edytuj kod]

Starokatolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Polskokatolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Obie parafie należą do dekanatu krakowskiego diecezji krakowsko-częstochowskiej[11].

Ekumeniczna Wspólnota Katolicka[edytuj | edytuj kod]

Prawosławie[edytuj | edytuj kod]

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

Adwentyzm[edytuj | edytuj kod]

Anglikanizm[edytuj | edytuj kod]

Baptyzm[edytuj | edytuj kod]

Bracia plymuccy[edytuj | edytuj kod]

Kościoły Chrystusowe[edytuj | edytuj kod]

Kościoły ewangelickie[edytuj | edytuj kod]

Metodyzm[edytuj | edytuj kod]

Pentekostalizm[edytuj | edytuj kod]

Inne kościoły ewangelikalne[edytuj | edytuj kod]

Inne kościoły reformowane[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół Chrześcijański w Krakowie – ul. Królewska 2[39]
  • Kościół Chrześcijański Łaska w Krakowie – ul. Lubomirskiego 7a[40]
  • Prezbiteriański Kościół Chrystusa Zbawiciela w Krakowie – ul. Smolki 8[41]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki protestantyzmu w Krakowie[edytuj | edytuj kod]

Protestantyzm pojawił się w Krakowie w XVI w. Od 1528 Jakub z Iłży, duchowny z kościoła św. Szczepana rozpoczął głoszenie kazań w duchu luteranizmu i został za to zwolniony z zajmowanego stanowiska. Ponownie protestanckie kazania rozpoczęto wygłaszać w świątyniach na terenie miasta od około 1545. Ewangelickie nabożeństwa domowe zaczęły był prowadzone w 1552. W 1557 utworzono protestancką parafię z własnym duchownym, a w Ogrodzie Bonerowskim odbyło się pierwsze ogólnodostępne nabożeństwo. Parafia miała charakter przede wszystkim kalwiński (ewangelicyzm reformowany wyznawany był przede wszystkim przez szlachtę oraz bogate mieszczaństwo), a luteranie, których reprezentowało przede wszystkim drobnomieszczaństwo, stanowili mniejszość[42].

16 października 1562 w zborze doszło do rozłamu, na skutek którego powstał pierwszy w historii zbór braci polskich[43].

W 1564 otwarto ewangelickie gimnazjum, kształcące w kierunkach humanistycznym i religijnym. W 1569 założono cmentarz wyznaniowy położony za Bramą Mikołajską, a w 1570 zakupiono kamienicę przy ul. św. Jana, która od 1571 stała się ewangelickim kościołem. Wierni byli jednak prześladowani, a budynek kościoła trzy uległ zniszczeniu. Do jego ostatecznego zburzenia przez zgromadzony tłum doszło 23 maja 1591, w tym roku parafia zaprzestała działalności, a czynności religijne przeniesiono do Aleksandrowic. Wobec dalszych napadów dokonano kolejnego przeniesienia siedziby zboru do Wielkanocy, nabożeństwa prowadzone były również w kaplicy urządzonej przy dworze w Łuczanowicach. Powstał tam też cmentarz ewangelicki[42][44][45].

Od 1790 siedzibą parafii stało się Podgórze, gdzie do 1816 nabożeństwa sprawowane były w drewnianym kościele. W 1816 świątynią zboru został kościół św. Marcina. Według danych z 1910 miasto zamieszkiwało 1089 ewangelików, z czego 65 kalwinów[44].

Od 1910 na terenie miasta działalność ewangelizacyjną rozpoczęli adwentyści[46].

Dwudziestolecie międzywojenne i II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 parafia ewangelicka w Krakowie weszła w skład Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP. W wyniku rozłamu w strukturach zboru na tle przynależności kościelnej, 23 lipca 1923 część wiernych powołała osobną parafię, która przyłączyła się do Kościoła Ewangelickiego Augsburskiego i Helweckiego Wyznania w Małopolsce[47].

W 1920 powstał zbór Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego w Krakowie, liczący początkowo 9 ochrzczonych członków. Zbór nie był jednak uznany prawnie, a od 1922 działał na podstawie statutu sekty tolerowanej. Nabożeństwa prowadzone były w budynkach prywatnych, musiano sporządzać listy ich członków, a wstęp dla dzieci poniżej lat 14 został zakazany. Na wiernych nasyłano policję, podczas trwania nabożeństw byli oni legitymowani. Prześladowani byli też przez członków innych wyznań. Do 1926 liczba członków zboru wyniosła 18 osób[46].

Na skutek wcześniejszych spotkań biblijnych w 1932 utworzony został I Zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów w Krakowie[48].

Kraków w 1934 stał się siedzibą Zjednoczenia Południowego Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego, która była jednostką skupiającą zbory położone w południowej części kraju, przekształconą później w diecezję południową. W 1936 krakowski zbór liczył już około 80 ochrzczonych członków[46].

Po rozpoczęciu II wojny światowej i okupacji niemieckiej zamknięta została szkoła ewangelicka, luterańska parafia została objęta nową administracja, a kościół św. Marcina został przeznaczony przez okupanta dla niemieckich wiernych. Polskojęzyczni członkowie zboru prowadzili swoje nabożeństwa od 23 marca 1942 do stycznia 1945 w udostępnionym im do tego celu przez arcybiskupa Adama Stefana Sapiehę i odpowiednio przystosowanym rzymskokatolickim kościele św. Agnieszki[42][44][45]. Utrudnione było również funkcjonowanie zboru adwentystycznego, jednak w okresie okupacji dalej odbywały się jego nabożeństwa, chrzty oraz zjazdy[46]. Zbór baptystyczny wszedł natomiast w skład Związku Nieniemieckich Ewangelicko-Wolnokościelnych Zborów (baptystów)[48].

W wyniku legalizacji działalności metodystów na terenie Generalnego Gubernatorstwa, w 1941 utworzona została krakowska parafia metodystyczna. Nabożeństwa wspólnoty odbywały się początkowo w mieszkaniu jej duchownego przy ul. Starowiślnej, następnie została urządzona kaplica przy ul. Stradom[49].

Lata powojenne i okres PRL[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu wojny luteranie powrócili do kościoła św. Marcina[44][45]. Doszło wtedy również do podziału w łonie zboru baptystycznego, którego część wiernych powołała zbór Wolnych Chrześcijan. Nabożeństwa baptystów miały miejsce w tym czasie w budynku przy ul. Dajwór 10[48]. Kaplica metodystów została również przeniesiona do kamienicy przy ul. Wiślnej 4[49].

W 1946 adwentyści dokonali zakupu budynku przy ul. Lubelskiej, w który urządzono pierwszą powojenną siedzibę władz centralnych tego związku wyznaniowego oraz Rady Kościoła. Działalność w Krakowie rozpoczęło również adwentystyczne Wydawnictwo „Znaki Czasu” oraz istniejące tu do 1949 seminarium duchowne[46].

Około 1946 miało miejsce pierwsze nabożeństwo i chrzest członków krakowskiego zboru Związku Chrześcijan Wiary Ewangelicznej. Początkowo jego spotkania odbywały się w mieszkaniach prywatnych, następnie w przystosowanym pomieszczeniu urządzona została kaplica. W nocy 19 na 20 września 1950 pastor zboru został aresztowany, kaplica zaplombowana, a społeczność do 1953 działała w ukryciu, spotykając się ponownie w prywatnych budynkach. Następnie zbór wszedł w struktury Zjednoczonego Kościoła Ewangelicznego w PRL[50].

W latach 60. XX wieku zbór baptystyczny pozyskał budynek przy ul. Wyspiańskiego, który po kilkuletnim remoncie stał się jego nową siedzibą. W latach 80. XX wieku przekroczył liczbę 100 członków[48].

Zbór ZKE w 1974 zakupił pomieszczenia przy ul. Lubomirskiego 7a, gdzie w 1976 utworzona została kaplica „Betlejem”. Wspólnota ta posiadała charakter zielonoświątkowy. Dzięki jej działalności utworzone zostały kolejne zbory zielonoświątkowe, m.in. w Nowej Hucie[50]. W 1988 doszło do rozwiązania Zjednoczonego Kościoła Ewangelicznego w PRL[51], a zbór Betlejem wszedł w skład Kościoła Zielonoświątkowego w RP. W wyniku znacznego wzrostu liczby jego członków, dotychczasowa kaplica okazała się zbyt mała na potrzeby prowadzenia nabożeństw niedzielnych, w związku z czym przeniesiono je do wynajmowanych sal, a w kaplicy „Betlejem” odbywają się inne spotkania zborowe[50].

Czasy III RP[edytuj | edytuj kod]

W latach 90. XX wieku powstał zbór Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego w Nowej Hucie[52]. W 1995 siedzibą zboru metodystycznego stał się budynek przy ul. Długiej 5, gdzie przeniesiona została jego kaplica[49]. Natomiast w styczniu 1999 odbyło się pierwsze nabożeństwo II Zboru Kościoła Chrześcijan Baptystów „Wspólnota Podgórze” w Krakowie[53].

12 stycznia 1996 powstał Kościół Jezusa Chrystusa w Krakowie, który powołano w oparciu o działającą wcześniej w łonie kościoła rzymskokatolickiego wspólnotę charyzmatyczną[54].

W 2000 zarejestrowany został Kościół „Chrystus Królem”[55], będący częścią Kościoła Bożego w Chrystusie[56], a 19 czerwca 2005 w Krakowie założony został Ewangeliczny Kościół Metodystyczny w Rzeczypospolitej Polskiej[57].

Restoracjonizm[edytuj | edytuj kod]

Badacze Pisma Świętego[edytuj | edytuj kod]

Świadkowie Jehowy[edytuj | edytuj kod]

Sala Królestwa Świadków Jehowy w Krakowie–Nowej Hucie

Na terenie miasta działają 24 zbory Świadków Jehowy (w tym zbór angielskojęzyczny, zbór hiszpańskojęzyczny, zbór języka migowego, zbór rosyjskojęzyczny, zbór ukraińskojęzyczny oraz grupy: chińskojęzyczna (mandaryński), portugalskojęzyczna i posługująca się językiem hindi). Spotykają się w czterech pojedynczych Salach Królestwa i dwóch kompleksach Sal Królestwa[60]:

  • ul. Fatimska 63 (kompleks Sal) – zbory: Kraków–Bieńczyce, Kraków–Na Lotnisku, Kraków–Piastów, Kraków–Rakowice, Kraków–Stalowe, Kraków–Tysiąclecia, Kraków–Urocze
  • ul. Kobierzyńska 88A (kompleks Sal) – zbory: Kraków–Opatkowice, Kraków–Podgórze, Kraków–Rosyjski, Kraków-Ukraiński, Kraków–Ruczaj, Kraków–Salwator
  • ul. Libery 20 – zbór Kraków–Prokocim
  • ul. Na Polach 36a – zbory: Kraków–Azory, Kraków–Krowodrza, Kraków–Łobzów
  • ul. Nadzieja 27a – zbór Kraków–Kozłówek, Kraków–Wola Duchacka
  • ul. Semperitowców 14 – zbory: Kraków–Angielski (w tym grupy chińskojęzyczna i posługująca się językiem hindi), Kraków–Hiszpański (w tym grupa portugalskojęzyczna), Kraków–Prądnik–Grzegórzki, Kraków–Migowy, Kraków–Stare Miasto

Historia[edytuj | edytuj kod]

W 1891 roku Kraków odwiedził Charles Taze Russell[61]. Przebywał w nim ponownie w marcu 1911 roku. W tym samym roku współwyznawców w Krakowie odwiedził Hipolit Oleszyński wysłany ze Stanów Zjednoczonych. W marcu 1920 roku do Krakowa powrócił ze Stanów Zjednoczonych Jan Kusina, który szybko zorganizował w tym mieście grupę wyznawców[62]; w roku 1921 powstał zbór, a w sali przy ul. Dunajewskiego 5 regularnie wyświetlano Fotodramę stworzenia. W tym czasie wyznawcy latem spotykali się nad Wisłą lub na Skałkach Twardowskiego. Gdy z emigracji powrócił Badacz Pisma Świętego o nazwisku Winiarz, zakupił w Krakowie dom na salę zebrań[62]. Zarejestrowany zbór miał swoją siedzibę przy ul. Kącik 5 w Podgórzu[63]. W roku 1936 Sala Królestwa 15-osobowego zboru krakowskiego znajdowała się przy Brackiej 5[64].

W maju 1947 roku w Krakowie na ogólnokrajowym kongresie w hali Sokół obecnych było 7000 Świadków Jehowy[64][65]. W czasie zakazu działalności (1950–1989), w roku 1954 powstała nielegalna drukarnia publikacji Świadków Jehowy. W następnych dziesięcioleciach powstały kolejne zbory – głównie w Nowej Hucie i innych częściach miasta. W roku 1964 organizowano nieoficjalne konwencje, np. jedna z pierwszych w Krakowie odbyła się w ogrodzie współwyznawców[66]. W latach 80. XX wieku władze zezwalały na organizowanie mniejszych zgromadzeń. W kolejnych latach większe kongresy organizowano na krakowskich stadionach (Korony [1983, 1984, 1986, 1987, 1990–1992], Hutnika [1988], Wisły [2015], Cracovii [1993–1998, 2011, 2012, 2016]) i innych obiektach (Tauron Arena Kraków [2018], [2019]), a mniejsze zgromadzenia w halach (Korony [1986–1989], Wisły [1990–1998], Centrum Kongresowe ICE Kraków [2015, 2016]). Od 1999 roku krakowscy Świadkowie Jehowy korzystają również z Centrum Kongresowego Świadków Jehowy w Sosnowcu.

Judaizm[edytuj | edytuj kod]

Rodzimowierstwo słowiańskie[edytuj | edytuj kod]

Buddyzm[edytuj | edytuj kod]

Inne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Archidiecezja Krakowska, Lista parafii [dostęp 2018-07-15].
  2. Archidiecezja Krakowska. Parafie. Lista parafii – 1. Kraków – Centrum – Parafia Greckokatolicka Podwyższenia Krzyża Świętego.
  3. Dekret [dostęp 2016-12-01].
  4. Sunday Mass in the Krakow Churches, krakow-info.com (ang.).
  5. a b Historia diecezji – biskupi krakowscy, diecezja.pl [dostęp 2018-07-08].
  6. Tadeusz Łepkowski, Słownik historii Polski, Warszawa 1973, s. 362, 363.
  7. Tomasz Jurek, Ryczyn biskupi. Studium z dziejów Kościoła polskiego w XI wieku, „Roczniki historyczne”, LX, 1994, s. 59.
  8. Dziś święto patrona Krakowa – św. Józefa, krakow.pl [dostęp 2018-07-08].
  9. Kaplice: Kraków, Bractwo Kapłańskie Świętego Piusa X [dostęp 2016-10-26] [zarchiwizowane z adresu 2015-11-03].
  10. Sedevacante.pl/kontakt [dostęp 2018-07-15].
  11. Diecezja Krakowsko-Częstochowska Kościoła Polskokatolickiego w RP.
  12. Reformowany Kościół Katolicki w Polsce | Parafie i Misje, www.starokatolicy.eu [dostęp 2019-12-24].
  13. Prawoslawie w Polsce (wybierz: Administracja / Diecezja Łódzko-Poznańska / Dekanat Krakowski).
  14. Zbory – Kościół Adwentystów Dnia Siódmego w RP, adwent.pl.
  15. a b Kościół Adwentystów Dnia Siódmego w Krakowie, adwentysci.krakow.pl.
  16. Kraków. Anglican Church in Poland. [dostęp 2021-02-23].
  17. Biblijny Kościół Baptystyczny „Betel“,, Kościół Baptystyczny „Betel“ [dostęp 2020-12-04] [zarchiwizowane z adresu 2020-02-03].
  18. Wolni Baptyści w Krakowie, Chrześcijański Zbór Wolnych Baptystów w Krakowie [dostęp 2020-12-04].
  19. a b c d Gdzie jesteśmy, Kościół Chrześcijan Baptystów w RP [dostęp 2020-11-27].
  20. Zbory Kościoła Wolnych Chrześcijan w Polsce [zarchiwizowane z adresu 2017-03-05].
  21. Zbór w Krakowie Zbory Kościoła Wolnych Chrześcijan w Polsce – Zbór w Krakowie [zarchiwizowane z adresu 2017-03-05].
  22. Wspólnoty lokalne, Kościół Chrystusowy w RP [dostęp 2020-11-27].
  23. Ewangelicy w Krakowie/Kontakt.
  24. Parafie Kościoła, Kościół Ewangelicko-Reformowany w RP [dostęp 2020-11-27].
  25. Parafia. Parafia Ewangelicko-Augsburska w Krakowie. [dostęp 2020-11-27].
  26. Kościół Ewangelicko-Metodystyczny – Kraków, Tarnów [zarchiwizowane z adresu 2010-07-04].
  27. Kontakt, metodyzm.pl [dostęp 2020-11-27].
  28. Kościół Boży w Chrystusie – Zbory i placówki [zarchiwizowane z adresu 2016-05-06].
  29. Kościół Boży w Chrystusie – Kościoły w Krakowie [zarchiwizowane z adresu 2016-03-13].
  30. Kościół Boży w Chrystusie – Kraków – Chrystus Królem [zarchiwizowane z adresu 2016-03-12].
  31. Kościół Boży w Chrystusie – Kraków-Odkupieni [zarchiwizowane z adresu 2016-03-13].
  32. a b c d e f g h Województwo małopolskie, Kościół Boży w Polsce [dostęp 2020-11-27].
  33. Woj. małopolskie Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej, kchwe.pl.
  34. Zbory – Kościół Zielonoświątkowy w Polsce, kz.pl.
  35. Kościół Zielonoświątkowy – Zbór “Betlejem” w Krakowie, betlejem.krakow.pl.
  36. Zbór Kraków – Nowa Huta.
  37. Kościół dla Miasta: Kraków, koscioldlamiasta.pl [dostęp 2015-10-09].
  38. Kościoły „Misja Łaski” w Polsce i na świecie, kml.warszawa.pl.
  39. Kościół Chrześcijański w Krakowie - Kościół Biblijny w Polsce, Kościół Chrześcijański w Krakowie [dostęp 2019-05-27].
  40. O nas, kchlk.pl [dostęp 2020-11-27].
  41. Kościół Chrystusa Zbawiciela, kosciolzbawiciela.pl [dostęp 2020-09-25].
  42. a b c Śladami ewangelików krakowskich, krakow.luteranie.pl [dostęp 2020-12-04].
  43. Karol Grycz-Śmiłowski, Bracia Polscy. Arianie-Unitarianie. Zarys dziejów, Kraków: Jednota Braci Polskich, 1977.
  44. a b c d Muzeum Krakowa, Protestantyzm, opowiedzmimiasto.mhk.pl [dostęp 2020-12-04].
  45. a b c Historia parafii, krakow.luteranie.pl [dostęp 2020-12-04].
  46. a b c d e Historia zboru, adwentysci.krakow.pl [dostęp 2020-12-04].
  47. Małgorzata Kośka, Dorota Lewandowska, Księgi metrykalne gmin ewangelicko-augsburskiego i helweckiego wyznania 1764 – 1939.
  48. a b c d Historia, baptysci-krakow.pl [dostęp 2020-12-04].
  49. a b c Historia, metodysci.org [dostęp 2020-12-04].
  50. a b c Historia krakowskiego Zboru „Betlejem”. betlejem.krakow.pl. [dostęp 2020-12-04].
  51. Jan Mironczuk, Polityka państwa wobec Zjednoczonego Kościoła Ewangelicznego w Polsce (1947-1989), „Dzieje Najnowsze”, 37/3, 2005, s. 168.
  52. O nas, nowahuta.adwentysci.org [dostęp 2020-12-04].
  53. O nas, baptysci.krakow.pl [dostęp 2020-12-04].
  54. Historia, kjch.pl [dostęp 2020-12-04].
  55. Jesteśmy, kchk.pl [dostęp 2020-12-04].
  56. Zbory. Kościół Boży w Chrystusie. [dostęp 2020-12-04].
  57. Historia, metodyzm.pl [dostęp 2020-12-04].
  58. Świecki Ruch Misyjny Epifania – Kraków [zarchiwizowane z adresu 2013-10-12].
  59. Nabożeństwa niedzielne, zborkrakow.pl [dostęp 2020-12-04].
  60. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-08-27].
  61. Views Aboard, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 lutego 1892, s. 1370 (ang.).
  62. a b Watchtower, Rocznik Świadków Jehowy 1994, jw.org, 1994, s. 182.
  63. Krótki zarys historii Zboru Ludu Pana.
  64. a b Krzysztof Biliński, Hiobowie XX wieku, Wydawnictwo A Propos, 2012, wyd. II, 80–83, 113, 248–250, ISBN 978-83-63306-15-1.
  65. Watchtower, Nasza historia, jw2019.org, 30 sierpnia 2018 [dostęp 2018-08-09] [zarchiwizowane z adresu 2019-04-24].
  66. Watchtower, Jehowa hojnie nagradza tych, którzy trzymają się Jego dróg, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, Towarzystwo Strażnica, 1 sierpnia 2005, s. 17, ISSN 1234-1150.
  67. O nas, beitkrakow.pl [dostęp 2020-12-04].
  68. Chabad–Lubawicz Kraków [dostęp 2020-12-04].
  69. Kontakt, gwzkrakow.pl [dostęp 2020-12-04].
  70. a b Synagogi, gwzkrakow.pl [dostęp 2020-12-04].
  71. Godziny modlitw, gwzkrakow.pl [dostęp 2020-12-04].
  72. Chapter 5. An Overview of Active Groups in Poland, [w:] Scott Simpson, Native Faith. Polish Neo-Paganism at the Brink of the 21st Century, Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos, 2000 (Religiologica Juventa), s. 98, ISBN 83-88508-07-5 [dostęp 2017-09-30] (ang.).
  73. Scott Simpson: Polish Rodzimowierstwo: Strategies for (Re)constructing a Movement. W: Modern Pagan and Native Faith Movements in Central and Eastern Europe. Kaarina Aitamurto (red.), Scott Simpson (red.). Acumen Publishing, 2013, s. 117. ISBN 978-1-84465-662-2.
  74. Scott Simpson, 4. Only Slavic Gods: Nativeness in Polish Rodzimowierstwo, [w:] Kathryn Rountree (red.), Cosmopolitanism, Nationalism, and Modern Paganism, wyd. 1, Nowy Jork: Palgrave Macmillan US, 2017, s. 66, ISBN 978-1-137-57040-6, LCCN 2016960959 (ang.).
  75. Gromada MIR – Śląska Grupa Rodzimowierców [dostęp 2019-03-25].
  76. O nas – Wolni Rodzimowiercy Krakowa [dostęp 2020-12-04].
  77. Misja Buddyjska – Trzy Schronienia w Polsce – Ośrodki.
  78. Zen – ośrodki w Polsce.
  79. Ośrodki Bencien w Polsce – Buddyzm tybetański. Bencien Karma Kamtsang [dostęp 2018-07-15].
  80. Kursy jogi medytacji.
  81. Medytacja Kraków, kursy medytacji Kraków.
  82. ZEN Mistrza Kaisena, Ośrodki Zen w Polsce, zazen.pl.
  83. ZEN Mistrza Kaisena, zazen.pl.
  84. Sanghaloka.
  85. Kraków – Wspólnota Buddyjska Triratna [zarchiwizowane z adresu 2013-10-06].
  86. Kontakt – Wspólnota Buddyjska Triratna [zarchiwizowane z adresu 2014-05-27].
  87. Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu.
  88. Kanzeon – Kontakt.
  89. Liga Muzułmańska w RP – Kraków – oddział małopolski (brak podanego adresu).
  90. Kontakt – Wiara Bahá’í w Polsce.
  91. Wiara Bahá'í Kraków – Kraków.
  92. Wiara Bahá'í Kraków.
  93. Zakon Braci Zjednoczenia Energetycznego – Kraków.
  94. Kraków, Na Błonie, Zakon Braci Zjednoczenia Energetycznego, pf.pl.
  95. Znajdź na mapie Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich – Kraków.