Aktyn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Ac”. Zobacz też: AC lub .ac.
Aktyn
rad ← aktyn → tor
Wygląd
srebrzystobiały
Ogólne informacje
Nazwa, symbol, l.a. aktyn, Ac, 89
(łac. actinium)
Grupa, okres, blok –, 7, f
Stopień utlenienia III
Właściwości metaliczne aktynowiec
Właściwości tlenków zasadowe
Masa atomowa 227 u
Stan skupienia stały
Gęstość 10070 kg/m³[1]
Temperatura topnienia 1050 °C[1]
Temperatura wrzenia 3198 °C[1]
Numer CAS 7440-34-8
PubChem 23965[2]
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
warunków normalnych (0 °C, 1013,25 hPa)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło aktyn w Wikisłowniku

Aktyn (Ac, łac. actinium) – nietrwały pierwiastek chemiczny zaliczany do aktynowców[3][4] lub skandowców[5].

Odkrycie[edytuj | edytuj kod]

Nazwa pochodzi od greckiego słowa aktinos oznaczającego promień. Francuski chemik André-Louis Debierne wykrył aktyn w 1899 roku na podstawie stwierdzenia promieniowania (stąd nazwa) jonizującego i widzialnego (niebieskawego) oraz wydzielania energii termicznej w przesączach otrzymanych od Pierre'a i Marii Curie. W tym samym czasie, co Debierne, wykrył ten pierwiastek chemik niemiecki Friedrich Otto Giesel, który proponował nieuznaną nazwę emanium (łac. emanare – szerzyć się, rozpływać się, emanować).

Izotopy[edytuj | edytuj kod]

Znane izotopy aktynu mają liczby masowe od 221 do 230. W skorupie ziemskiej występuje jedynie izotop 227, w obfitości ok. 3×10−14% wagowo, a w rudach uranu w ilości 0,15 mg/Mg[6].

Otrzymywanie[edytuj | edytuj kod]

Ze środowiska naturalnego pozyskuje się go z rud uranowych. Sztucznie, przez aktywację radu-226 neutronami. Po 41,2 minutach następuje rozpad β (rozpad z emisją cząstki β, o energii 0,04 MeV następuje w 98,8% przypadków, a w pozostałych następuje rozpad alfa[6]):

226Ra(n, γ)227Ra227Ac

Aktyn oddziela się następnie od radu rozpuszczalnikami organicznymi.

Właściwości chemiczne[edytuj | edytuj kod]

Aktyn jest bardzo aktywny chemicznie i ma wysoką radiotoksyczność. Międzynarodowa Komisja Ochrony Radiologicznej (ICRP) ustanowiła dopuszczalną ilość 227Ac w organizmie człowieka na 1 kBq, a kość jako narząd krytyczny[6]. Na powietrzu łatwo się utlenia. Rozpuszcza się w kwasie solnym i azotowym. Związki aktynu są izoelektronowe z analogicznymi związkami lantanu – sole lantanu używa się jako nośniki aktynu.

Najpopularniejsze związki
  • Ac2O3
  • Ac2S3
  • Ac(OH)3
  • AcF3 – źródło neutronów aktywowane cząstkami alfa, 1 Ci tego związku emituje 1,21×106 neutronów/s
  • Ac2(C2O4)3
  • Ac2(PO4)3
  • Ac2(SiF6)3

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 1,2 CRC Handbook of Chemistry and Physics. David R. Lide (red.). Wyd. 90. Boca Raton: CRC Press, 2009, s. 4-3. ISBN 9781420090840.
  2. Aktyn – podsumowanie (ang.). PubChem Public Chemical Database.
  3. Nomenclature of Inorganic Chemistry: Second Edition – Definitive Rules 1970. „Pure Appl. Chem.”. 28 (1), s. 1–110, 1971. doi:10.1351/pac197128010001. 
  4. Nomenclature of Inorganic Chemistry. IUPAC Recommendations 2005 („Red Book”). The Royal Society of Chemistry, 2005, s. 51.
  5. Według IUPAC aktyn zalicza się do aktynowców, w podręcznikach spotyka się jednak często przypisanie aktynu do skandowców, a nie aktynowców, np. J.D. Lee: Zwięzła chemia nieorganiczna. Wyd. 1. Warszawa: PWN, 1997, s. 410. ISBN 83-01-12352-4. lub Adam Bielański: Podstawy chemii nieorganicznej. Wyd. 5. Warszawa: PWN, 2002, s. 1008. ISBN 83-01-13654-5.
  6. 6,0 6,1 6,2 Ryszard Szepke: 1000 słów o atomie i technice jądrowej. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1982. ISBN 8311067236. (pol.)