Kromołów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy Zawiercia. Zobacz też: inne znaczenia.
Herb Zawiercia Kromołów
Dzielnica Zawiercia
Ilustracja
Kościół
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat zawierciański
Miasto Zawiercie
W granicach Zawiercia 1977
Powierzchnia 15,76 km²
Populacja 
• liczba ludności

3000
Tablice rejestracyjne SZA
Położenie na mapie Zawiercia
Położenie na mapie
50°29′42″N 19°29′37″E/50,495000 19,493611
Strona internetowa
Portal Portal Polska
Źródła Warty w Kromołowie – kaplica św. Jana Nepomucena

Kromołów – dawne miasto (do 1870[1]), od 1977[2] najstarsza, zabytkowa dzielnica Zawiercia, położona na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kromołów w granicach Korony Królestwa Polskiego jako Cromolow na mapie Wacława Grodzieckiego wydanej w 1592 roku.

Osada Kromołów powstała przed 1193, założona przez rycerza Kromola, od którego nazwiska wywodzi się nazwa miejscowości. Pierwszymi właścicielami tych ziem byli Kromołowscy.

Kromołów prawa miejskie uzyskał w XIV lub XV w., a utracił je w XIX wieku w ramach represji rosyjskich po klęsce powstania styczniowego. W 1595 roku miasto położone w powiecie lelowskim województwa krakowskiego było własnością wojewody krakowskiego Mikołaja Firleja[3]. W latach 1973-1977 miejscowość była siedzibą gminy Kromołów. 1 lutego 1977 wieś Kromołów została włączona do miasta Zawiercie jako jedna z jego dzielnic.

Istnieje domniemanie, że Kromołów początkowo był również osadą rycerską. Inna wersja mówi, że zakonnicy klasztoru lubińskiego popłynęli w górę Warty, gdzie u jej źródeł osiedlił się Cromola. We wczesnym średniowieczu niektóre miejscowości określano miastami – do takich należał Kromołów.[potrzebny przypis]

Z zapisów w bulli papieża Celestyna III wydanej 8 kwietnia 1193 adresowanej do księcia Polski, Kazimierza Sprawiedliwego wynika, że papież zatwierdził w niej wszystkie posiadłości nadane kanonikom regularnym przy klasztorze Najświętszej Marii Panny na Piasku we Wrocławiu. Na mocy bulli kanonicy byli właścicielami „THABERNA IN CROMOLAU” – jednej karczmy w Kromołowie. To świadczy o ścisłej więzi Wrocławia z Kromołowem. W czasach Długosza klasztor miał w Kromołowie 1 łan ziemi, 1 zagrodnika i prawo patronatu nad kościołem parafialnym, a sam Kromołów był uważany za miasto.

Po 1425 właścicielem miasta był Stanisław Kromołowski, będący również rajcą lelowskim. On i jego syn Stanisław przyczynili się do znacznego ożywienia gospodarczego miasta, kiedy to Kromołów zyskał rangę kupiecką i handlową; po śmierci ojca syn zwrócił się również do Zygmunta I Starego z prośbą o wyrażenie zgody na urządzenie targów w Kromołowie. Król wydał przywilej targowy 24 lutego 1519.

W 1629 roku właścicielem miasta w województwie krakowskim był Mikołaj Firlej[4].

W XVII i XVIII w. przebiegał tędy szlak przemarszu wojsk idących na wojnę, tędy przejeżdżał król Jan Kazimierz i jego następca Michał Korybut Wiśniowiecki. U Stanisława Warszyckiego (kolejnego dziedzica Kromołowa) przez dwa miesiące gościła wdowa po Jeremim Wiśniowieckim. W 1651 kościół został zamieniony na zbór ariański[5]. Wspomniany Stanisław w 1699 obwarował Kromołów umocnieniami obronnymi oraz fosą, a także postawił nowy murowany dworek, spełniający rolę fortyfikacji. Wydarzenia z lat 1655-1660 znane jako „potop szwedzki” przyniosły mieszkańcom znaczne straty. Dwa dni załoga odpierała bezskutecznie atak. Miasto zostało spalone. Drugi atak miał miejsce w 1702, kiedy kromołowianie odczuli skutki pobytu w miejscowości oddziału generała Dancera. Przez miejscowość przeciągały również oddziały hetmana Jana Sobieskiego, skierowane przeciw rokoszanom Jana Lubomirskiego. Powtórnie mieli okazję zobaczyć hetmana już jako króla Jana III Sobieskiego, kiedy po odpoczynku we Włodowicach 26 lipca 1683 wiódł swe rycerstwo na odsiecz Wiednia. Z okresu wojen szwedzkich miasto wyszło zubożałe oraz wyludnione, o czym świadczą spisy poborowe dla województwa krakowskiego:

  • 83 rodziny mieszczańskie
  • 5 zagród chłopskich,
  • 2 młyny i 6 rzemieślników.

Jednym z większych zaszczytów był wieczny spoczynek w kościele – nie każdy mógł go dostąpić – tylko najbardziej zasłużeni dla wiary katolickiej. Należał do nich Albert Woysza (prepozyt chełmiński, kanonik płocki i sekretarz króla Władysława IV). Kromołowianie uczestniczyli we wszystkich powstaniach w okresie zaboru rosyjskiego, dlatego za pomoc w sprzyjanie powstańcom miastu odebrano prawa miejskie (1867 – 1870), oznaczało to zarazem straty gospodarcze i finansowe.

W 1925 parafia kromołowska i dekanat zawierciański zostają włączone do diecezji częstochowskiej.

Podczas II wojny światowej w Kromołowie drukowano tajną gazetkę „Płomień”.

Kromołów od 1 lutego 1977 jest dzielnicą Zawiercia.

Obiekty zabytkowe i sakralne[edytuj | edytuj kod]

Instytucje[edytuj | edytuj kod]

  • Zespół Szkół: Gimnazjum nr 6 i Szkoła Podstawowa nr 13 w Zawierciu (ul. Filaretów)
  • W Kromołowie od 1946 działa klub piłkarski LKS Źródło Kromołów, który w sezonie 2017/2018 rozgrywa swoje mecze w Klasie A, grupa: Sosnowiec. Największym sukcesem klubu, było zajęcie 3. miejsca w IV lidze, grupa: śląska I (2004/2005).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Postanowienie z 7 (19) listopada 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 425).
  2. Dz.U. 1977 nr 3 poz. 15 Dz.U. 1977 nr 3 poz. 14.
  3. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 110.
  4. Własność ziemska w powiecie sandomierskim w roku 1629, w:Przegląd Nauk Historycznych 2012, r. XI, Nr 2, s. 66.
  5. Marta Kossakowska: Historia (pol.). [dostęp 2014-03-02].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]