Radziłów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 53°24′39″N 22°24′36″E
- błąd 38 m
WD 53°24'N, 22°24'E, 53°21'N, 22°27'E
- błąd 2280 m
Odległość 1453 m
Radziłów
wieś
Ilustracja
Radziłów
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powiat grajewski
Gmina Radziłów
Liczba ludności (2006) 1400
Strefa numeracyjna 86
Kod pocztowy 19-213
Tablice rejestracyjne BGR
SIMC 0404625
Położenie na mapie gminy Radziłów
Mapa konturowa gminy Radziłów, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Radziłów”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry po prawej znajduje się punkt z opisem „Radziłów”
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa konturowa województwa podlaskiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Radziłów”
Położenie na mapie powiatu grajewskiego
Mapa konturowa powiatu grajewskiego, na dole nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Radziłów”
Ziemia53°24′39″N 22°24′36″E/53,410833 22,410000

Radziłówwieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie grajewskim, w gminie Radziłów, na historycznym Mazowszu[1]. Siedziba gminy Radziłów. Dawniej miasto; uzyskał lokację miejską w 1466 roku, zdegradowany w 1870 roku[2]. W drugiej połowie XVI wieku jako miasto królewskie[3] położone było w powiecie radziłowskim ziemi wiskiej województwa mazowieckiego[4]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa łomżyńskiego.

W miejscowości znajduje się rzymskokatolicki kościół, który jest siedzibą parafii św. Anny.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początków osadnictwa w Radziłowie należy szukać w czasach księcia Janusza I. Już w 1421 roku książę nadał Mikołajowi i Włodkowi z Siennicy 30 włók ziemi zwanej Wąsosze nad Wissą. W 1428 roku pewne nadania otrzymali tu również Karwowscy. Przed 1436 rokiem obszar ziemi przy ujściu Kubry do Wissy przejął Daćbog z Mamina, jednak w 1436 roku sprzedał on go rycerzom z Karwowa. Dodatkowo w miejscu zwanym Radziłowo Koło (przy łączeniu rzeczek Słucz i Kubra) ziemię otrzymał Włodzimierz z Roman (30 włók), a wioskę Michowo leżącą również na terenie dzisiejszego Radziłowa otrzymał Mich z Godlewa (ziemia nurska)[5]. Większość osadników pochodziła z ziemi ciechanowskiej, szczególnie z powiatu przasnyskiego[6].

Rzymskokatolicki kościół parafialny pw. św. Anny w Radziłowie

W 1454 roku na terenie kilku posiadłości szlacheckich książę Władysław I lokował miasto książęce Radziłów. Wójtostwo nadano Mikołajowi ze Słubic, staroście wiskiemu. Kolejni władcy mazowieccy, Konrad III oraz jego bracia Kazimierz III, Bolesław V i Janusz II nadali miastu pełne prawo chełmińskie[7].

W 1495 roku ziemia wiska została włączona do Korony Królestwa Polskiego i w ten sposób Radziłów stał się miastem królewskim. Królowie dzierżawili je różnym magnatom. W końcu XV wieku dzierżawił je Jakub Glinka[7].

W latach 1511–1526 Radziłów znów stał się miastem należącym do Księstwa Mazowieckiego, jednak po 1526 aż do 1795 roku był już miastem królewskim. W 1548 roku utworzono nawet powiat radziłowski z osobnym sądem ziemskim i hierarchią urzędów ziemskich. Jako miasto królewskie wchodziło w skład starostwa wiskiego, które w XVI i XVII wieku było wielokrotnie lustrowane. Starostwa królewskie zwyczajowo dzierżawili różni szlachcice. Przez długi czas Radziłów omijały wojny. Dopiero jesienią 1655 roku przeszły tędy wojska szwedzkie, które jednak nie oblegały miasta[8] Po bitwie pod Prostkami (8 X 1656) Tatarzy wzięli w niewolę Bogusława Radziwiłła. Polakom udało się odebrać najeźdźcom tak cennego im jeńca, ale w wyniku tego Tatarzy spalili dziesiątki wsi od Kolna aż do Augustowa[9]. Po tych działaniach wiele wsi w ziemi wiskiej posiadało zaledwie po 1-3 domy. Profesor Wiśniewski dał wykaz tych maleńkich osad – na szczęście tylko kilka osiedli z obecnej gminy Radziłów miało tak małe zaludnienie świadczące o wielkich stratach.

Kolejne wojny dotarły tu na początku XVIII wieku. W latach 1702–1711 ziemia wiska doznała wielu klęsk. Liczne oddziały wojskowe rabowały te okolice. W 1706 roku przeszły tędy wojska moskiewskie, w 1708 szwedzkie. Jednak najgorsze było „morowe powietrze”, które przyciągnęli żołnierze we wrześniu 1708 roku. Był to początek epidemii trwającej do 1709, a nawet do 1710 roku. „Ludzie kryli się po lasach i bagnach, w najlepszym razie po wsiach leśnych i bagiennych”[10]. W czasie powstania kościuszkowskiego w 1794 roku wzdłuż Biebrzy rozlokowane były wojska pruskie. Stanowiły one kordon broniący Prusy przed Polakami. Rozlokowane dwa korpusy liczyły po kilka tysięcy żołnierzy każdy[11]. Pod wodzą Andrzeja Karwowskiego i Jana Zielińskiego wojska polskie zorganizowały się i w czerwcu 1794 roku wyparły Prusaków[11]. Wkrótce potem powstanie upadło.

W 1795 roku te okolice zostały włączone do Prus Nowowschodnich. W ramach departamentu białostockiego władze pruskie tworząc powiat biebrzański połączyły powiaty: radziłowski, wąsoski i inne[12]. Radziłów stał się miastem rządowym. W czasach Księstwa Warszawskiego (1807-1815) powiat biebrzański należał do departamentu łomżyńskiego. W Królestwie Polskim (1815-1915) powiat ten zamieniono na augustowski i włączono do województwa augustowskiego[12].

W czasach powstania styczniowego okolice Radziłowa z różnych przyczyn nie stały się terenem większych walk powstańczych, zanotowano tylko kilka potyczek. Po bitwie pod Kozim Rynkiem w dniu 29 VI 1863 roku dowódca powstańczy Wawer wycofywał się na południe. Podczas postoju w Radziłowie w dniu 5 VII oddział Wawra został zaatakowany przez wojska rosyjskie, była to sotnia kozaków pod wodzą Matwiejewa. Po krótkiej utarczce kozacy wycofali się z miasta, również Wawer przeszedł dalej[13]. Ostatnie walki powstańcze miały miejsce w dniu 3 marca 1864 roku, właśnie wtedy pod Radziłowem miała miejsca jedna z ostatnich potyczek wojsk powstańczych z Rosjanami[14].

W Radziłowie stale rosła liczba ludności żydowskiej, w całej gminie w 1890 roku ta ludność stanowiła 38% całości, w 1893 rok było to już 41%, w 1905 – 52%,a w 1914 roku ludność żydowska stanowiła 55% ludności gminy[15]. Opis miejscowości zapisał Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego z 1888 roku. Zapisano tam: Radziłów: osada miejska, dawniej miasteczko, powiat szczuczyński, gmina i parafia Radziłów, nad rzeką Wissą, niedaleko jej ujścia do Biebrzy, za zachodzie krawędzi błot nadbiebrzańskich. Pod Radziłowem wpada do Wissy rzeka Matlak z dopływem Kubrzanką. Odległość 19 wiorst od Szczuczyna, posiada kościół parafialny drewniany, synagogę, szkołę początkową, urząd gminy. Sąd gminny i stację pocztową w Szczuczynie. Osada ma 163 domy, 1859 mieszkańców (930 mężczyzn, 929 kobiet) i 1987 mórg ziemi do mieszczan należącej. (....) W 1858 roku liczyła 124 domy drewniane, 1539 mieszkańców (658 Żydów). Dochód kasy miejskiej w 1858 roku wynosił 407 rubli, 32 kopiejki, ubezpieczenie domów od ognia 20 950 rubli. (....). W 1885 roku folwark Radziłów (A -wójtostwo) liczył 400 mórg, grunty orne zajmowały obszar 309 mórg, łąki 73, pastwiska 12 mórg. Notowano też 12 drewnianych budynków i młyn wodny[16].

Gmina Radziłów miała ówcześnie 4497 mieszkańców (rok 1888), liczyła 10 232 mórg obszaru. Sąd gminny i stacja pocztowa znajdowały się w Szczuczynie. W skład gminy wchodziły: Borawskie, Brodowo, Czerwonki, Karwowo, Kieljany, Kownatki, Kramarzewo, Mikuty, Mścichy, Ostrowik, Radziłów, Rydzewo, Słucz, Święcenin i Zakrzewo. Z wymienionych wsi 3 zamieszkuje drobna szlachta, 7 ludność mieszana, reszta włościanie[16].

Przed I wojną światową powstała w Radziłowie ochotnicza straż pożarna[17]. Pierwsza państwowa (carska) szkoła w Radziłowie powstała wkrótce po powstaniu styczniowym. Notuje się ją po raz pierwszy w 1868 roku. Pierwszym nauczycielem był Aleksander Jacobi, uczył w latach 1873–1871, a jego następcami byli: Feliks Wierzbowski (1871-1873), Semen Jozajtis (1873-1875), Wincenty Goryszewski (1875-1876), Adam Gajewski (1876-1878), Jerzy Juszkiewicz (1878-1879), Ludwik Braczko (1879), Stanisław Milancz (1879-1882), Roman Czermiński (1882-1883), Julia Baranowska (1883-1884), Józef Lerent (1884-1886), Paweł Ładyżyński (1886-1892), Leon Garbowski (1893), Stanisław Dadeka (1894-1901), Anastazy Łabanowski (1903-1906), Marian Łabanowski (1907-1911), Marian Madejski (1911-1914)[18].

Pomnik poświęcony Bohaterom z terenu gminy Radziłów, którzy zginęli w walkach o Niepodległość Polski w latach 1918–1920

Szkoła z tego okresu była głównie narzędziem rusyfikacji[19]. Język rosyjski był wykładany na każdych zajęciach. Jeżeli uczono się historii, to właśnie historii Rosji, podobnie wyglądała sytuacja z geografią. Rok szkolny trwał od początku sierpnia do połowy czerwca, w praktyce było nieco inaczej, ponieważ „chłopi nie mogą się obejść bez pomocy dzieci przy niektórych robotach polnych, zwłaszcza przy pasieniu bydła i gęsi. Do ukończenia robót jesienią i po wznowieniu robót wiosną w większości szkół nie było dzieci”. W efekcie nauka trwała rocznie około 4 miesięcy, a dyrekcja szkół nie mogła temu zaradzić[20].

W 1921 roku w Radziłowie notowano 259 domów mieszkalnych i 1983 mieszkańców. Wśród nich 1311 osób podało wiarę katolicką, 671 mojżeszową i 1 ewangelicką. Podział narodowościowy był podobny[21].

Szkoły w okresie międzywojennym były utrzymywane przez gminę, to one je remontowały i opłacały nauczycieli. Skarb Państwa w minimalnym stopniu finansował podstawowe szkolnictwo. Szkoła miała powstać w tych miejscowościach, gdzie w ciągu 3 lat po sobie następujących liczba dzieci w wieku 7–14 lat przekraczała 40. Po I wojnie światowej utrzymanie szkół było wielkim problemem dla gmin. Brakowało odpowiednich lokali oraz nauczycieli. W roku szkolnym 1925/1926 własnych budynków nie posiadała żadna szkoła w gminie Radziłów, oprócz szkoły w Sośni. W następnych latach wybudowano budynek w Radziłowie, ale i tak gmina wynajmowała od gospodarzy sale szkolne. Nauczyciele w większości wynajmowali pomieszczania od gospodarzy[22].

W Radziłowie szkoła rozpoczęła działalność w roku 1922 jako szkoła czteroklasowa. W tym samym czasie powstała też druga – jednoklasowa szkoła, która w 1925 roku została zamknięta. W pierwszej z nich uczyło się 1922 roku 193 dzieci, w 1924 roku liczba uczniów przekroczyła 200. W 1925 roku szkoła miała status szkoły sześcioklasowej i uczyło się w niej 361 dzieci, w 1930 roku była to już szkoła siedmioklasowa z 400 uczniami[23].

II wojna światowa i pogrom Żydów[edytuj | edytuj kod]

Podczas niemieckiej inwazji na Polskę, niemiecka Trzecia Armia weszła do Radziłowa w dniu 7 września 1939 roku[24]. Na mocy Traktatu o granicach i przyjaźni III Rzesza-ZSRR z 1939 roku obszar ten został przekazany Związkowi Radzieckiemu pod koniec września i pozostał w rękach sowieckich, aż do operacji Barbarossa w lipcu 1941 roku. Polska administracja została zdemontowana i zastąpiona przez komitet rewolucyjny złożony z miejscowych Polaków i Żydów[25]. W Radziłowie przed wkroczeniem wojsk sowieckich część społeczności żydowskiej utworzyła straż obywatelską, która następnie przekształciła się w milicję[26]. Według relacji sprawców mordu na Żydach w Radziłowie, niektórzy z nich pomagali agentom NKWD wysyłać polskie rodziny na zsyłkę na Syberię[27]. Jednak zgodnie z danymi IPN Białystok w wyniku aresztowań i wysiedleń prowadzonych przez NKWD w rejonie Radziłowa Żydzi w swojej społeczności ponieśli większe straty niż Polacy. Polaków zatrzymano i wysiedlono 2 proc. w stosunku do całej polskiej ludności rejonu, a Żydów 6 proc. w stosunku do całej żydowskiej ludności rejonu[28].

Pogłoska o kolaboracji Żydów z Armią Czerwoną posłużyła za pretekst pogromu żydowskiej ludność wsi w 1941 r. Wkrótce po niemieckim ataku na ZSRR w mieście Polacy z Radziłowa i okolicznych wsi zamordowali około 800 Żydów. Wielu zostało rozstrzelanych, większość (około 500) zapędzono do stodoły i spalono żywcem 7 lipca 1941 roku[29].

 Osobny artykuł: Pogrom w Radziłowie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. „Atlas historyczny Polski”, tom 7: Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku, część II. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973, s. 46.
  2. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 64-65.
  3. Adolf Pawiński, Mazowsze, Warszawa 1895, s. 39.
  4. Corona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
  5. Wiśniewski J. Dzieje osadnictwa w powiecie grajewskim do XVI w. s.56 Studia i materiały do dziejów powiatu grajewskiego T. 1   Warszawa PWN 1975
  6. Wiśniewski J., Dzieje osadnictwa....., s. 93.
  7. a b Katalog zabytków....., s. 53.
  8. Wiśniewski J., Dzieje osadnictwa w powiecie grajewskimi......., s. 277.
  9. Wiśniewski J., Dzieje osadnictwa w powiecie grajewskimi....... , s. 237.
  10. Wiśniewski J., Dzieje osadnictwa w powiecie grajewskimi....... , s. 241.
  11. a b Wiśniewski J., Dzieje osadnictwa w powiecie grajewskimi....... , s. 313.
  12. a b Wiśniewski J., Dzieje osadnictwa w powiecie grajewskimi....... , s. 243.
  13. Wiśniewski J., Dzieje osadnictwa w powiecie grajewskimi..... , s. 351.
  14. Wiśniewski J., Dzieje osadnictwa w powiecie grajewskimi..... , s. 353.
  15. Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa ...., s. 442.
  16. a b Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IX s. 471 (Radziłów), dir.icm.edu.pl [dostęp 2018-12-22].
  17. Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa w powiecie grajewski....., s. 473.
  18. Jemielity W., Szkolnictwo w guberni łomżyńskiej, Warszawa 1994, s. 88.
  19. Jemielity W., Szkolnictwo w guberni łomżyńskiej, Warszawa 1994, s. 62.
  20. Jemielity W., Szkolnictwo w guberni łomżyńskiej, Warszawa 1994, s. 96.
  21. Skorowidz miejscowości...., s. 92.
  22. Jemielity W., Szkoły powszechne....., s. 8, 89.
  23. Jemielity W., Szkoły powszechne....., s. 87.
  24. Pionier-Bataillon 42, Lexikon der Wehrmacht [dostęp 2011-05-22].
  25. Simon Dubnow: Shared history, divided memory: Jews and others in Soviet-occupied Poland. Institut für Jüdische Geschichte und Kultur, s. 348. [dostęp 2011-05-22].
  26. Jan Jerzy Milewski. Stosunki polsko-żydowskie w Ostrołęckiem i Łomżyńskiem w latach trzydziestych i w czasie II wojny światowej. „Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego”. t. 16, s. 169–170, 2002. Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe. ISSN 0860-9608. [dostęp 2014-07-21]. 
  27. Dov Levin, Naftali Greenwood (tłum.), The Lesser of Two Evils: Eastern European Jewry under Soviet Rule, 1939–1941, Jewish Publication Society, Philadelphia, 1995, s. 63 [dostęp 2011-05-22], Cytat: Cited in „Polish „Neighbors” and German Invaders” by Alexander B. Rossino, Polin, Volume 16 (2003). Note 59..
  28. Dane powstałe na podstawie dokumentacji z NARB w Mińsku, sygn. 4/21/2062, k. 2, [w:] Akta śledztwa S25/03/Zk, IPN Białystok, s. 1191.
  29. Maciej Chołodowski, Na początku szedł proboszcz z krzyżem. Rocznica pogromu w Radziłowie, bialystok.wyborcza.pl, 8 lipca 2018 [dostęp 2020-08-14].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]