Andrzej Szarmach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Andrzej Szarmach
Ilustracja
Andrzej Szarmach (z lewej) w pojedynku główkowym z Francesco Morini w meczu z Włochami na Mistrzostwach Świata w 1974
Data i miejsce urodzenia 3 października 1950
Gdańsk
Wzrost 178 cm[1]
Pozycja napastnik
Kariera juniorska
Lata Klub
1968–1969 Polonia Gdańsk
Kariera seniorska
Lata Klub Wyst. Gole
1969–1970 Polonia Gdańsk 19 (10)
1970–1971 Stoczniowiec Gdańsk 26 (14)
1971–1972 Arka Gdynia 21 (15)
1972–1976 Górnik Zabrze 105 (49)
1976–1980 Stal Mielec 102 (60)
1980–1985 AJ Auxerre 148 (94)
1985–1987 Guingamp 64 (33)
1987–1989 Clermont Foot 32 (20)
W sumie: 517 (295)
Kariera reprezentacyjna
Lata Reprezentacja Wyst. Gole
1972  Polska U-21 1 (0)
1972–1974  Polska U-23 10 (3)
1973–1982 Polska Polska 61 (32)
W sumie: 72 (35)
Kariera trenerska
Lata Drużyna
1987–1989 Clermont Foot
1989–1991 LB Châteauroux
1991–1995 Angoulême
1998 Zagłębie Lubin
1999–2000 Aurillac
Dorobek medalowy
Igrzyska olimpijskie
srebro Montreal 1976 Piłka nożna
III miejsce RFN 1974 Piłka nożna
III miejsce Hiszpania 1982 Piłka nożna
Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski

Andrzej Szarmach (ur. 3 października 1950 w Gdańsku) – polski piłkarz, reprezentant Polski w latach 1973–1982. Srebrny medalista mistrzostw świata w RFN w 1974 roku oraz mistrzostw świata w Hiszpanii w 1982 roku. Srebrny medalista igrzysk olimpijskich w Montrealu w 1976 roku, zaś z dorobkiem 6 bramek król strzelców tychże igrzysk. Brązowy medalista młodzieżowych mistrzostwach Europy w 1974 roku. Po zakończeniu kariery piłkarskiej trener. Członek Klubu Wybitnego Reprezentanta[2].

Szarmach był wychowankiem Polonii Gdańsk. W 1971 roku trafił do Arki Gdynia, aby po zaledwie jednym sezonie przenieść się do Górnika Zabrze, dla którego grał przez 4 sezony (1972–1976). Po odejściu z Górnika był zawodnikiem Stali Mielec (1976–1980), kolejno przez blisko 5 sezonów reprezentował Auxerre (1980–1985), a następnie Guingamp (1985–1987). Na zakończenie kariery objął stanowisko grającego trenera w Clermont Foot (1987–1989). Członek Klubu 100[3].

Szarmach w karierze trenerskiej pracował ponadto w LB Châteauroux (1989–1991), Angoulême CFC (1991–1995), Zagłębiu Lubin (1988) oraz Aurillac (1999–2000).

Początki[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 3 października 1950 roku w rodzinie Walerii z domu Lota[1] (zm. w 1997 roku[4]) i Jana (zm. w 1983 roku[4]) Szarmachów, zamieszkałych w Gdańsku przy ulicy Malczewskiego[5]. Ojciec był kierowcą w Stoczni Gdańskiej, matka zajmowała się domem i wychowywaniem licznego potomstwa[6][7]. Andrzej był piątym dzieckiem w rodzinie Szarmachów. Miał siedmioro rodzeństwa: Henryka, Zygmunta, Jan, Marian, Edward, Tadeusz i Czesław[8]. Najstarsi: Henryk i Zygmunt urodzili się przed rozpoczęciem II wojny światowej, a pozostała piątka przyszła na świat po wyzwoleniu spod okupacji niemieckiej[a].

Edukację rozpoczął w Szkole Podstawowej nr 12 w Gdańsku, po czym ze względu na rejonizację został przeniesiony do Szkoły Podstawowej nr 14[9]. W tym czasie uczestniczył w zajęciach tanecznych zespołu ludowego[9]. Po ukończeniu szkoły podstawowej uczył się w Zasadniczej Szkole Budowy Okrętów w Gdańsku[7][10]. Szarmach, po zdanych wstępnych egzaminach, mógł zostać uczniem w Morskiej Obsłudze Radiowej Statków w Gdyni. Musiał jednak zrezygnować, ponieważ wiązały się z tym dodatkowe koszty[10]. Po zakończeniu edukacji rozpoczął pracę w Stoczni Gdańskiej jako monter kadłubowy[7][11].

Rodzice Andrzeja nie mieli nigdy do czynienia ze sportem. Trzech braci próbowało sił w piłce nożnej. W szkole podstawowej trenował siatkówkę i piłkę ręczną pod okiem Józefa Kopaczeli, byłego reprezentanta Polski w siatkówce[7][10].

Początek kariery piłkarskiej[edytuj | edytuj kod]

W 1968 roku Szarmach wygrał turniej szkół średnich w Gdańsku i pojechał na Ogólnopolskie Igrzyska Młodzieży Szkolnej do Lublina[12][7]. Szarmach zdobył w nich tytuł króla strzelców i pod groźbą nieskończenia szkoły został wciągnięty do juniorów Polonii Gdańsk przez trenera Ludwika Arnolda[12]. Trenował w tajemnicy przed rodzicami, dla których najważniejsza była nauka[12]. W sezonie 1969/1970 wracając rowerem z wygranych derbów przeciwko Lechii Gdańsk, Szarmach został zaatakowany przez kibica. Rana na plecach okazała się na tyle rozległa, że wymagane było szycie dwunastoma szwami i zagipsowanie korpusu[13]. W 1970 roku działająca przy Stoczni Gdańskiej Polonia i RKS Stocznia Północ połączyły się w jeden klub – Stoczniowiec Gdańsk, w którym grę rozpoczął Szarmach[14]. Dobrymi występami w III lidze zwrócił na siebie uwagę Arki Gdynia, do której przeniósł się w sezonie 1971/1972.

Kariera piłkarska[edytuj | edytuj kod]

1971–1972: Arka Gdynia[edytuj | edytuj kod]

W sezonie 1971/1972 Szarmach trafił do drugoligowej Arki Gdynia. Do zmiany klubu namówił go zawodnik Arki, Jan Erlich[15]. Transfer odbył się na zasadzie zatrudnienia Szarmacha w Stoczni Gdyńskiej i oddelegowaniu go do klubu piłkarskiego[16]. W meczu ze Śląskiem Wrocław doznał złamania obojczyka i przez pięć tygodni pauzował[17]. Rundę jesienną zakończył z pięcioma bramkami na koncie[17]. W wygranym spotkaniu przeciwko Garbarni Kraków (4:0, 18 czerwca 1972 roku) strzelił jubileuszową 300 bramkę dla Arki w drugoligowych rozgrywkach[18]. Arka skończyła sezon na 4 miejscu, a Szarmach zdobywając 15 bramek w 21 meczach sięgnął po koronę króla strzelców[17][19]. Po zaledwie jednym sezonie spędzonym w Gdyni, po 21-letniego zawodnika zgłosił się przedstawiciel Górnika Zabrze, Paweł Piecha[17]. Szarmach prowadził zaawansowane negocjacje, o których dowiedział się zarząd Arki. Otrzymał w ten sposób trzyletni przydział na okręty podwodne w Ustce, mający zablokować przejście do Górnika[7][20]. Szarmachem zainteresowała się też Legia Warszawa, która chciała dopiąć transferu wzywając go do wojska[21][22]. Ostatecznie trafił do Górnika Zabrze, natomiast Arka domagała się dyskwalifikacji i rocznego zawieszenia piłkarza[23].

1972–1976: Górnik Zabrze[edytuj | edytuj kod]

W Górniku Andrzej Szarmach zadebiutował w wygranym spotkaniu 1/16 Pucharu Europy przeciwko Sliema Wanderers (0:5, 13 września 1972 roku), w którym trzykrotnie asystował przy bramkach Włodzimierza Lubańskiego[24]. Pierwszą bramkę dla Górniku zdobył w zwycięskim meczu rewanżowym (5:0, 27 września 1972 roku)[25]. W I lidze Szarmach zadebiutował z Gwardią Warszawa (0:0, 17 września 1972 roku), zaś premierową bramkę strzelił przeciwko Polonii Bytom (1:0, 1 października 1972 roku)[24]. Początkowo Szarmach był ustawiany na lewym skrzydle. Dopiero za kadencji trenera Teodora Wieczorka został przesunięty do linii ataku[24]. W sezonie 1972/1973 Górnik nie obronił mistrzostwa Polski z poprzedniego sezonu i zajął 4 miejsce w tabeli (przegrał rywalizację o 3 miejsce z Gwardią Warszawa przez gorszy bilans bramkowy). Szarmach zagrał w 24 meczach ligowych i zdobył 10 bramek. W rozgrywkach o Puchar Polski Szarmach odpadł w ćwierćfinale, przegrywając dwumecz z Odrą Wodzisław[26].

W sezonie 1973/1974 Szarmach zdobył z Górnikiem wicemistrzostwo Polski, czym zapewnił sobie grę w Pucharze UEFA na kolejny sezon. W meczu 9 kolejki przeciwko Polonii Bytom (0:3, 31 października 1973 roku) zdobył w drugiej połowie klasycznego hat tricka[27]. W rozgrywkach ligowych zagrał w 25 meczach i zdobył 10 bramek. Szarmach doszedł z Górnikiem do półfinału Pucharu Polski, przegrywając spotkanie o wejście do finału z Ruchem Chorzów (2:2 pd., k. 7:6, 17 lipca 1974 roku). Napastnik zdobył w tym meczu dwie bramki, a w serii rzutów karnych jego strzał wybronił bramkarz Ruchu, Piotr Czaja[28]. W kwietniu 1974 roku, podczas meczu z Polonią Bytom, Szarmach doznał kontuzji kolana, która wykluczyła go z gry na parę tygodni[29].

W sezonie 1974/1975 Szarmach zajął z Górnikiem 7 miejsce, mając przewagę 3 punktów nad strefą spadkową. W rozgrywkach o Puchar Polski Szarmach po raz kolejny odpadł w półfinale, przegrywając z drużyną rezerw ROW-u Rybnik (2:1, 12 marca 1975 roku)[30]. W meczu 1/16 finału przeciwko Hutnikowi Kraków (1:3, 3 listopada 1974 roku) strzelił trzy bramki[31]. Szarmach zagrał w 27 meczach ligowych i zdobył 13 bramek. W czerwcu 1975 roku, wracając z towarzyskiego meczu przeciwko Valenciennes, Szarmach wraz Jerzym Gorgoniem i Ireneuszem Lazurowiczem wdali się w awanturę z pasażerami pociągu[32][33]. Szarmach został ukarany trzymiesięczną dyskwalifikacją w zawieszeniu, chociaż w czasie zajścia spał na korytarzu[34]. Sprawę skomentował słowami: Do naszego, wskazanego i wyznaczonego przedziału z sześcioma kuszetkami weszło dwóch działaczy i zamknęło się od środka. (…) W pewnym momencie obudziło nas skrzypnięcie drzwi. Jeden z pasażerów wychodził z przedziału, zwalniając swoje miejsce. Jurek Gorgoń grzecznie zapytał, czy może je zająć. (…) Kiedy wrzucił swoją torbę na półkę, pociąg gwałtownie zahamował i (…) zwaliła się na pewną panią. (…) W obronę postanowił ją wziąć jakiś bojowo nastawiony jegomość. Wywiązała się dyskusja, która w kilka sekund przerodziła się w awanturę[34].

W sezonie 1975/1976 Górnik zakończył rozgrywki ligowe na 9 miejscu w tabeli. Szarmach wystąpił w 29 meczach i strzelił 16 bramek. Zajął drugie miejsce w klasyfikacji króla strzelców ligi, przegrywając rywalizację z Kazimierzem Kmiecikiem, zawodnikiem Wisły Kraków[35]. Ostatni mecz dla Górnika Szarmach rozegrał w I lidze, przeciwko Stali Rzeszów (1:1, 2 czerwca 1976 roku). Po igrzyskach olimpijskich w Montrealu drużynę Górnika objął Hubert Kostka, z którym Szarmach nie miał dobrych stosunków za czasów gry w klubie i reprezentacji[b]. Za namową Grzegorza Laty, Szarmach przeszedł w sezonie 1976/1977 do Stali Mielec[36].

1976–1980: Stal Mielec[edytuj | edytuj kod]

Szarmach trafił do Mielca w po tym, jak do Nîmes Olympique przeszedł napastnik Stali, Jan Domarski[37]. Transfer do Stali był blokowany przez działaczy Górnika, którzy odraczali przesłanie dokumentów zawodnika[38]. Szarmach nie zagrał przez to w sześciu kolejkach sezonu 1976/1977 oraz dwumeczu przeciwko Realowi Madryt w ramach I rundy Pucharu UEFA[38]. W Stali zadebiutował w wygranym meczu z ROW-em Rybnik (3:1, 19 września 1976 roku)[39], zaś pierwszą bramkę strzelił przeciwko Lechowi Poznań (1:5, 25 września 1976 roku)[40]. Pierwszy sezon w barwach Stali Szarmach zakończył na 4 miejscu w lidze, tracąc do będącego na 3 miejscu Górnika Zabrze jeden punkt. Wystąpił w 23 meczach i zdobył 11 bramek. W Pucharze Polski po raz trzeci w karierze Szarmach doszedł do półfinału, w którym przegrał z Zagłębiem Sosnowiec (1:0, 9 kwietnia 1977 roku)[41].

W sezonie 1977/1978 Szarmach zajął ze Stalą 8 miejsce w tabeli, mając dwa punkty przewagi nad strefą spadkową. W rozgrywkach ligowych strzelił 13 bramek, występując w 22 meczach. Pomimo nieudanego sezonu, po raz kolejny w karierze był drugi w klasyfikacji na najlepszego strzelca ligi (lepszy okazał się Kazimierz Kmiecik)[35].

W rundzie jesiennej sezonu 1978/1979 Szarmach został przesunięty do drużyny rezerw przez trenera Konstantego Pawlikańca, który tłumaczył swoją decyzję słowami: Dawałem Andrzejowi od dłuższego czasu do zrozumienia, że jeśli w tak oczywisty sposób będzie sobie lekceważył grę w zespole i zajęcia treningowe, to posunę się dalej niż posadzenie go na ławce rezerwowych. (…) Swoją niechęć do gry Szarmach tłumaczy kontuzją pachwiny. (…) W przypadku Andrzeja przychodzi najczęściej wtedy, kiedy trzeba dać z siebie więcej wysiłku. (…) Jest leniwy, ot, taki nijaki, chyba trochę bez ambicji[42]. Zenon Książek – trener drużyny rezerw Stali – nie przyjął jednak Szarmacha na treningi. Uważał, że: To nie jest miejsce dla medalisty mistrzostw świata. Dla Olimpijczyka[43]. Ostatecznie Szarmach dokończył sezon z pierwszym zespołem i zajął w lidze 3 miejsce. Wystąpił w 22 meczach i strzelił 15 bramek, co pozwoliło mu zająć ex aequo trzecie miejsce z Tadeuszem Małnowiczem w klasyfikacji strzelców[35]. W spotkaniu przeciwko ŁKS-owi (4:1, 6 maja 1979 roku) Szarmach zdobył hat tricka[44].

W sezonie 1979/1980 Stal zajęła 13 miejsce w lidze. Szarmach wystąpił w 22 meczach i strzelił 9 bramek. W czerwcu 1980 roku zainteresowało się nim AJ Auxerre, z którym podpisał kontrakt. Szarmach mógł jednak wyjechać za granice po ukończeniu trzydziestego roku życia, dlatego rundę jesienną sezonu 1980/1981 dograł w Stali Mielec (zagrał w 13 meczach i strzelił 12 bramek)[45].

1980–1985: AJ Auxerre[edytuj | edytuj kod]

Szarmach został sprowadzony do Auxerre przez Guya Rouxa, który po awansie do Ligue 1 szukał bramkostrzelnego napastnika. Warunki indywidualnego kontraktu zostały omówione tuż po meczu przedostatniej kolejki sezonu 1979/1980 z Górnikiem Zabrze[45][46]. Oficjalną zgodę na transfer za granicę musiał wydać Centralny Ośrodek Sportu, co kosztowało Auxerre 100 tysięcy dolarów[47]. W nowym zespole Szarmach występował z rodakami: Marianem Szeją, Zbigniewem Szłykowiczem oraz Józefem Klose. W barwach Auxerre zadebiutował w meczu przeciwko Olympique Lyon (2:2, 23 listopada 1980 roku), zaś w 25. minucie zdobył pierwszą bramkę[48][49]. W sezonie 1980/1981 Auxerre zajęło 10 miejsce w lidze. Szarmach wystąpił w 20 meczach i zdobył 16 goli. W spotkaniu przeciwko Metz (4:2, 7 lutego 1981 roku) strzelił trzy bramki[50]. W 1981 roku uznano Szarmacha za najlepszego obcokrajowca ligi[19]. Z dorobkiem 28 goli zajął czwarte miejsce w klasyfikacji Złotego Buta, prowadzonej przez tygodnik France Football (12 bramek dla Stali Mielec oraz 16 dla Auxerre)[51].

W sezonie 1981/1982 Auxerre z Szarmachem w składzie, zajęło 15 miejsce w lidze. Szarmach wystąpił w 32 meczach i strzelił 24 bramki, dzięki czemu drugi raz z rzędu otrzymał tytuł najlepszego obcokrajowca ligi[19]. Zajął drugie miejsce w klasyfikacji na najlepszego strzelca Ligue 1, przegrywając rywalizację z Delio Onnisem – strzelcem 29 goli[52]. W meczu z Valenciennes (3:0, 9 kwietnia 1982 roku) Szarmach zdobył hat tricka[53].

W sezonie 1982/1983 Auxerre zakończyło rozgrywki ligowe na 8 miejscu. Szarmach występując w 32 meczach zdobył 24 bramki, z czego 9 po rzutach karnych[54]. Po raz kolejny zajął drugie miejsce w klasyfikacji najlepszych strzelców Ligue 1 (został wyprzedzony przez Vahida Halilhodžića z dorobkiem 27 bramek)[55]. W spotkaniu przeciwko St. Etienne (4:1, 19 marca 1983 roku) Szarmach trzykrotnie pokonał bramkarza rywali[56].

W sezonie 1983/1984 Auxerre zajęło w lidze 3 miejsce i zakwalifikowało się do Pucharu UEFA na kolejny sezon. Szarmach zagrał w 35 meczach i zdobył 20 goli, dzięki czemu w klasyfikacji króla strzelców ligi był trzeci[57]. W drugiej połowie spotkania z SC Bastia (1 października 1983 roku) Szarmach stanął na bramce, ponieważ kontuzji oka nabawił się Joël Bats[58]. W meczu przeciwko Brest (5:0, 20 sierpnia 1983 roku) strzelił rywalom hat tricka[59], natomiast z AS Nancy (4:0, 5 listopada 1983 roku) w pojedynkę ustalił wynik spotkania, zdobywając cztery gole[60].

W sezonie 1984/1985 Auxerre zakończyło rozgrywki ligowe na 4 miejscu, a Szarmach zdobył 10 bramek w 27 meczach. W Pucharze UEFA odpadł na początku rozgrywek w 1/32 finału, przegrywając dwumecz ze Sportingiem Lizbona. W rewanżowym spotkaniu (2:2 pd., 3 października 1985 roku) Szarmach zdobył dwa gole[61]. Podczas pogrzebu matki Rogera Quillina (bliskiego współpracownika prezesa Auxerre), Szarmach dowiedział się o tym, że w przyszłym sezonie nie będzie dla niego miejsca w podstawowej jedenastce. Trener drużyny, Guy Roux, powiedział: Tak sobie myślę, że masz już 35 lat i powoli zbliżasz się do końca kariery. (…) Sam rozumiesz… Trudno Ci będzie grać regularnie. Oczywiście możesz zostać, bo kontrakt masz jeszcze ważny przez rok, ale czy ławka to jest to, o czym marzysz? Dwa dni po tych wydarzeniach, po Szarmacha zgłosiło się Guingamp[62].

1985–1987: Guingamp[edytuj | edytuj kod]

Do drugoligowego Guingamp Szarmacha sprowadził prezes klubu, Noël Le Graët. Szarmach nie podpisał z nowym zespołem kontraktu, a umówił się na stałą miesięczną pensję, aby w przypadku złej dyspozycji odejść w dowolnym momencie[63]. W barwach Guingamp zadebiutował w wygranym meczu z SM Caen (3:1, 6 lipca 1985 roku), a pierwszą bramkę strzelił w tymże spotkaniu po rzucie karnym[64]. W sezonie 1985/1986 Szarmach zajął z Guingamp 3 miejsce w lidze i przegrał mecz barażowy przeciwko Olympique Alès (3:0, 15 kwietnia 1986 roku) o wejście do Ligue 1. Szarmach wystąpił we wszystkich 34 meczach ligowych i zdobył 26 bramek, dzięki czemu był najskuteczniejszym zawodnikiem w drużynie[65].

W sezonie 1986/1987 Guingamp zajęło w lidze 10 miejsce. Szarmach strzelił 7 bramek w 30 rozegranych spotkaniach. Po dwóch sezonach spędzonych w Guingamp postanowił odejść z drużyny, ponieważ czuł braki w szybkości oraz regeneracji organizmu[66]. Pod koniec sezonu Szarmach zapisał się na kurs trenerski w Centralnym Ośrodku Szkolenia w Vichy[67].

1987–1989: Clermont Foot[edytuj | edytuj kod]

Po dwóch tygodniach nauki w Centralnym Ośrodku Szkolenia w Vichy po Szarmacha zgłosił się dyrektor sportowy Clermont Foot, Claude Pelissier. Zaproponował mu stanowisko grającego trenera w trzecioligowym klubie. Szarmach przyjął ofertę, jednak zastrzegł, że na boisku będzie pojawiał się w wymagających tego sytuacjach[67]. W sezonie 1987/1988 Szarmach zagrał 23 ligowe mecze, co spowodowane było licznymi kontuzjami w drużynie. Strzelił 17 bramek i zdobył tytuł króla strzelców[68]. Pod koniec sezonu Szarmach wspólnie z Serge Chiesą nie uczestniczył w treningach, aby zachować siły na mecze ligowe[68]. Clermont Foot wywalczyło w sezonie 1987/1988 awans do Ligue 2.

W sezonie 1988/1989 Clermont Foot otrzymało status klubu zawodowego, co generowało dodatkowe koszty związane z podatkami, pensjami i kontraktami. Klub wpadł w kłopoty finansowe i po rundzie jesiennej zarząd ogłosił upadłość[68]. Szarmach wystąpił na jesień w 9 meczach ligowych i zdobył 3 bramki, po czym w wieku 39 lat zakończył piłkarską karierę. Benefisowy mecz zorganizował 21 czerwca 1997 roku, mając niespełna 47 lat. Spotkanie odbyło się na stadionie Polonii Gdańsk, na które zaprosił między innymi byłych kolegów z reprezentacji Polski, Joëla Batsa, Johnny Repa, braci René i Willy van de Kerkhof, Manfreda Kaltza oraz Felixa Magatha[69].

Kariera reprezentacyjna[edytuj | edytuj kod]

Szarmach grał w młodzieżowych reprezentacjach U-21 oraz U-23. Debiutował w meczu reprezentacji do lat 23 przeciwko Anglii (0:3, 4 czerwca 1972 roku)[70]. W latach 1972–1974 Szarmach brał udział w młodzieżowych mistrzostwach Europy, w których Polska zdobyła brązowy medal (wspólnie z reprezentacją ZSSR)[71]. W spotkaniu przeciwko NRD (2:3, 5 września 1973 roku) oraz ćwierćfinale z Bułgarią Szarmach zdobył po bramce[72][73].

Andrzej Szarmach (pierwszy z lewej) w czasie meczu z Włochami na Mistrzostwach Świata w 1974 roku

W 1973 roku Szarmach został powołany przez selekcjonera Kazimierza Górskiego na tournée po Ameryce[74][75]. W reprezentacji seniorów zadebiutował za jego kadencji w towarzyskim meczu przeciwko Kanadzie (1:3, 1 sierpnia 1973 roku), zaś pierwszą bramkę zdobył w spotkaniu ze Stanami Zjednoczonymi (0:4, 10 sierpnia 1973 roku)[76].

Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej 1974[edytuj | edytuj kod]

Szarmach nie wystąpił w żadnym meczu eliminacyjnym do mistrzostw świata, jednak przed turniejem poleciał z reprezentacją na rekonesans przeciwko Haiti – grupowemu rywalowi, z którym kadra Polski wcześniej nie grała[29]. W pierwszym spotkaniu (2:1, 13 kwietnia 1974 roku) Szarmach był odpowiedzialny za robienie notatek i analizę rywala[29]. Na boisku pojawił się w końcówce spotkania i zdobył honorową bramkę. W rewanżu (1:3, 15 kwietnia 1974 roku) Szarmach wystąpił od początku meczu i strzelił dwa gole[76]. Powołanie na mistrzostwa świata otrzymał po zgrupowaniu reprezentacji w Zakopanym kosztem Włodzimierza Lubańskiego, który po ciężkiej kontuzji nie był w pełnej dyspozycji[77].

W wygranym meczu grupowym z Argentyną (2:3, 15 czerwca 1974 roku) Szarmach strzelił bramkę[78]. W kolejnym spotkaniu Polacy pokonali reprezentację Haiti (0:7, 19 czerwca 1974 roku), a Szarmach zdobył hat tricka[78]. Podczas meczu z Włochami (1:2, 23 czerwca 1974 roku) Szarmach strzelił gola, który został później uznany trafieniem roku[79]. W kolejnym spotkaniu turnieju przeciwko Szwecji (0:1, 26 czerwca 1974 roku), Szarmach asystował przy bramce strzelonej przez Grzegorza Latę[80]. W meczu z Jugosławią (1:2, 30 czerwca 1974 roku) pierwsza bramka dla Polaków padła z rzutu karnego, który został podyktowany za faul na Szarmachu. W drugiej połowie doznał kontuzji po nieprzepisowym zagraniu Stanislava Karasiego, co wykluczyło go z gry w kolejnym meczu z reprezentacją RFN-u[81]. Szarmach zagrał w meczu o 3 miejsce przeciwko Brazylii, a mając na koncie 5 bramek został wicekrólem strzelców turnieju (ex aequo z Johanem Neeskensem)[82][75].

Letnie Igrzyska Olimpijskie 1976[edytuj | edytuj kod]

Na igrzyskach olimpijskich w Montrealu Szarmach wystąpił w pięciu meczach. W fazie grupowej reprezentacja Polski zremisowała z Argentyną (0:0, 18 lipca 1976 roku) oraz wygrała z Iranem (2:3, 22 lipca 1976 roku), zajmując pierwsze miejsce w grupie C. W ćwierćfinale reprezentacja wygrała z Koreą Północną (0:5, 25 lipca 1976 roku), która zajęła drugie miejsce w grupie D. Szarmach w meczach z Iranem i Koreą strzelił po dwie bramki[83][84]. W półfinale Polska trafiła na reprezentację Brazylii (2:0, 27 lipca 1976 roku) i wygrała z nią po dwóch golach zdobytych przez Szarmacha[84]. Szarmach wystąpił również w przegranym finale z NRD (3:1, 31 lipca 1976 roku), zdobywając srebrny medal. Z sześcioma bramkami został królem strzelców igrzysk[36][75].

Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej 1978[edytuj | edytuj kod]

W eliminacjach oraz turnieju finałowym mistrzostw świata w Argentynie, reprezentacja była prowadzona przez nowego selekcjonera, Jacka Gmocha. Szarmach popadł z nim w konflikt za czasów, gdy ten był asystentem Kazimierza Górskiego[c]. Mimo to, Szarmach wystąpił we wszystkich sześciu meczach eliminacyjnych przeciwko: Portugalii (0:2, 16 października 1976 roku i 1:1, 29 października 1977 roku), Cyprowi (5:0, 31 października 1976 roku i 1:3, 15 maja 1977 roku) oraz Danii (1:2, 1 maja 1977 roku i 4:1, 21 września 1977 roku). Polska zajęła w grupie pierwsze miejsce, a Szarmach w spotkaniach z Cyprem i Danią zdobył po bramce[89][90].

Na mistrzostwach świata Szarmach rozegrał pięć spotkań (nie zagrał tylko z Meksykiem). W grupie B wystąpił przeciwko reprezentacji RFN-u (0:0, 1 czerwca 1978 roku) oraz Tunezji (1:0, 6 czerwca 1978 roku). W drugiej rundzie Szarmach zagrał z: Argentyną (2:0, 14 czerwca 1978 roku), Peru (0:1, 18 czerwca 1978 roku) oraz Brazylią (1:3, 21 czerwca 1978 rok), a reprezentacji Polski nie udało się awansować do strefy medalowej. W meczu z Peru, po strzale z dystansu, Szarmach zdobył zwycięską bramkę[91].

Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej 1982[edytuj | edytuj kod]

Szarmach wystąpił w dwóch meczach eliminacyjnych przeciwko NRD. Na spotkanie, które odbyło się w Chorzowie (1:0, 2 maja 1981 roku) otrzymał telefoniczne powołanie[d]. W rewanżowym meczu (2:3, 10 października 1981 roku) strzelił bramkę i naderwał mięsień dwugłowy uda, co wykluczyło go z gry na kilka tygodni[93]. Szarmach przygotowywał się do mistrzostw świata z reprezentacją na obozach w Wiśle i Kamieniu[94]. Na mistrzostwach świata Szarmach wystąpił w dwóch meczach, co było wynikiem konfliktu pomiędzy nim, a selekcjonerem Antonim Piechniczkiem. Podczas zakwaterowania w hotelu Piechniczek powiedział: Andrzej, chce, żebyś wiedział, że przyjechałeś tu na mistrzostwa za zasługi dla polskiej piłki. Ale u mnie grać już nie będziesz[95]. Uważał też, że zawodnik przyjechał na mistrzostwa otyły[96]. Mecz otwarcia z Włochami Szarmach spędził na ławce rezerwowych. W meczu z Kamerunem (0:0, 19 czerwca 1982 roku) pojawił się na boisku za kontuzjowanego Andrzeja Iwana[95]. W spotkaniu przeciwko Związkowi Radzieckiemu i półfinale z Włochami został odesłany na trybuny[97][98]. Szarmach wystąpił i strzelił bramkę w wygranym meczu o 3 miejsce przeciwko Francji (3:2, 10 lipca 1982 roku), co było jego ostatnim meczem w reprezentacji narodowej. Zakończył karierę reprezentacyjną po tym, jak w czasie odprawy usłyszał od selekcjonera słowa: To jest nasz ostatni mecz na mistrzostwach świata, a dla niektórych, w tym Andrzeja Szarmacha, jest to ostatni mecz w reprezentacji[99].

Kariera trenerska[edytuj | edytuj kod]

W 1987 roku Szarmach zapisał się na kurs trenerski w Centralnym Ośrodku Szkolenia w Vichy, aby po dwóch tygodniach objąć funkcję grającego trenera w trzecioligowym Clermont Foot (posadę zaproponował mu Claude Pelissier)[67]. W sezonie 1987/1988 Clermont Foot zajęło pod wodzą Szarmacha 3 miejsce w lidze i wywalczyło awans do Ligue 2[67][100]. W sezonie 1988/1989 Clermont Foot przekształciło się w klub zawodowy, co wiązało się z kontraktami, pensjami i podatkami. Szarmach prowadził drużynę tylko jesienią, ponieważ ze względu na złą sytuację finansową prezes Clermont Foot ogłosił upadłość[68].

W sezonie 1989/1990 Szarmach przyjął ofertę pracy złożoną przez Michela Denisota – prezesa trzecioligowego LB Châteauroux – i w pierwszym sezonie zajął 5 miejsce w lidze[68][101]. Ściągnął do klubu Polaków, piłkarzy GKS-u Jastrzębie: Józeła Łuczaka[102] oraz Bogdana Kuśmierskiego[103]. Po dwóch latach – w sezonie 1989/1990 – wywalczył z klubem awans do II ligi. Jednocześnie Szarmachowi skończył się kontakt, który z powodu odejścia Denisota do Paris Saint-Germain nie został odnowiony[68].

W sezonie 1991/1992 Szarmach został trenerem trzecioligowego Angoulême CFC. W drużynie było kilku zawodowych piłkarzy, ale większość stanowili amatorzy, w tym: policjant, listonosz i studenci. Szarmach pracował w klubie przez cztery lata bez żadnego sukcesu[68].

W rundzie jesiennej sezonu 1997/1998 po Szarmacha zgłosił się Andrzej Krug, prezes pierwszoligowego Zagłębia Lubin[68]. Szarmach podpisał dwuletni kontrakt i objął drużynę po Pawle Kowalskim. Do sztabu szkoleniowego jako asystentów powołał Tadeusza Wiśniewskiego i Janusza Kubota[104]. Zagłębie zajęło w lidze 13 miejsce, a Szarmach osiągnął cel postawiony przez zarząd, jakim było uniknięcie spadku. Po zakończeniu rozgrywek nowym prezes klubu został Jacek Kardela, który bez wiedzy Szarmacha zwolnił jego asystentów i zakontraktował nowych[105][106]. Ze względu na kroki podejmowane przez prezesa i problemy zdrowotne z sercem, Szarmach zrezygnował z pracy w Zagłębiu i wyjechał do Francji[107].

W drodze do Francji Szarmacha chciał zakontraktować prezes GKS-u Bełchatów, Zdzisław Drobniewski. Szarmach został jednak trenerem francuskiego Aurillac, w którym pracował przez dwa lata[107].

Statystyki[edytuj | edytuj kod]

Klubowe w latach 1969–1989[edytuj | edytuj kod]

Sezon Klub Liga Ligi krajowe[108][109] Puchary krajowe Europejskie Puchary Łącznie
Meczów Bramek Meczów Bramek Meczów Bramek Meczów Bramek
1969/1970 Polska Polonia Gdańsk III Liga 19 10 2 2 21 12
1970/1971 Polska Stoczniowiec Gdańsk III Liga 26 14 3 3 29 17
1971/1972 Polska Arka Gdynia II Liga 21 15 2 1 23 16
1972/1973 Polska Górnik Zabrze I Liga 24 10 3 1 4 2 31 13
1973/1974 Polska Górnik Zabrze I Liga 25 10 3 3 28 14
1974/1975 Polska Górnik Zabrze I Liga 27 13 4 3 2 0 33 16
1975/1976 Polska Górnik Zabrze I Liga 29 16 1 1 30 17
1976/1977 Polska Stal Mielec I Liga 23 11 3 2 26 13
1977/1978 Polska Stal Mielec I Liga 22 13 1 0 23 13
1978/1979 Polska Stal Mielec I Liga 22 15 2 0 24 15
1979/1980 Polska Stal Mielec I Liga 22 9 1 0 1 0 24 9
1980/1981 (j) Polska Stal Mielec I Liga 13 12 13 12
1980/1981 (w) Francja AJ Auxerre I Liga 20 16 1 1 21 17
1981/1982 Francja AJ Auxerre I Liga 32 24 3 3 35 27
1982/1983 Francja AJ Auxerre I Liga 34 24 1 0 35 24
1983/1984 Francja AJ Auxerre I Liga 35 20 1 0 36 20
1984/1985 Francja AJ Auxerre I Liga 27 10 1 0 2 2 30 12
1985/1986 Francja Guingamp II Liga 34 26 2 1 36 17
1986/1987 Francja Guingamp II Liga 30 7 2 2 32 9
1987/1988 Francja Clermont Foot III Liga 23 17 23 17
1988/1989 Francja Clermont Foot II Liga 9 3 1 0 9 1
Podsumowanie
Razem Polonia Gdańsk III Liga 19 10 2 2 21 12
Stoczniowiec Gdańsk III Liga 26 14 3 3 29 17
Arka Gdynia II Liga 21 15 2 1 23 16
Górnik Zabrze I Liga 105 49 11 8 6 2 122 59
Stal Mielec I Liga 102 60 7 2 1 0 110 62
AJ Auxerre I Liga 148 94 7 4 2 2 157 100
Guingamp II Liga 64 33 4 3 68 36
Clermont Foot III/II Liga 32 20 1 0 33 20
Łącznie 517 295 37 23 9 4 563 322

Reprezentacyjne w latach 1972–1982[edytuj | edytuj kod]

Reprezentacja Rok Mecze Bramki
Polska U-21 1972 1 0
Ogólnie 1 0
Polska U-23 1972 2 0
1973 6 2
1974 2 1
Ogólnie 10 3
Polska 1973 5 1
1974 13 10
1975 10 8
1976 9 4
1977 8 2
1978 9 3
1979 0 0
1980 3 1
1981 2 1
1982 2 1
Ogólnie 61 32
• – mecze nieoficjalne

Trenerskie w latach 1987–2000[edytuj | edytuj kod]

Zespół Sezon Liga Statystyka[113]
Mecze Wygrane Remisy Przegrane % wygranych
Francja Clermont Foot 1987/1988 III Liga 30 15 8 7 50
Francja Clermont Foot 1988/1989 II Liga 22 4 8 10 18.2
Francja LB Châteauroux 1989/1990 III Liga 30 14 7 9 46.7
Francja LB Châteauroux 1990/1991 III Liga 30 14 11 5 46.7
Francja Angoulême CFC 1991/1992 III Liga 23 5 11 7 21.7
Francja Angoulême CFC 1992/1993 III Liga 30 11 9 10 36.7
Francja Angoulême CFC 1993/1994 III Liga 30 7 12 11 23.3
Francja Angoulême CFC 1994/1995 III Liga 26 6 9 11 23.1
Polska Zagłębie Lubin 1997/1998 I Liga 17 7 3 7 41.2
Francja Aurillac 1999/2000 IV Liga 28 9 13 6 32.1
Francja Aurillac 2000/2001 IV Liga 29 9 12 8 31
Łącznie 295 101 103 91 34.2

Sukcesy[edytuj | edytuj kod]

Piłkarskie[edytuj | edytuj kod]

Kopia medalu i autograf A. Szarmacha w Alei Gwiazd Sportu w Dziwnowie
Górnik Zabrze
Stal Mielec
Auxerre
Clermont Foot
Reprezentacja Polski
Indywidualne

Trenerskie[edytuj | edytuj kod]

Clermont Foot
LB Châteauroux

Nagrody i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Andrzej Szarmach podczas spotkania w Bibliotece Publicznej w Ożarowie Mazowieckim (2017)

Andrzej Szarmach wziął w maju 1974 roku ślub z Małgorzatą, którą poznał w 1972 roku w zabrzańskiej kawiarni Pod Gronem[116]. Ma dwójkę dzieci – Tomasza i Tamarę – oraz czworo wnucząt – Ivana, Adama, Aksela i Kassandrę[117]. Był ambasadorem mistrzostw Europy rozgrywanych w Polsce i na Ukrainie[118]. W 2017 roku we współpracy z dziennikarzem sportowym Jackiem Kurowskim wydał książkę pt. Andrzej Szarmach. Diabeł nie anioł[119]. Szarmach posiada obywatelstwo francuskie[108].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Henryk urodził się w 1938 roku, a Zygmunt w 1939 roku. Pozostali: Jan – 1947 rok, Marian – 1949 rok, Edward – 1952 rok, Tadeusz – 1955 rok i Czesław –1957 rok[8].
  2. Kiedy Kostka był jeszcze zawodnikiem Górnika, podczas gry w „dziadka” na jednym z treningów kopnął Szarmacha w brzuch. Szarmach w formie odwetu na kolejnych zajęciach strzelał w głowę Kostki z najbliższej możliwej odległości[36].
  3. Szarmach często nie zgadzał się ze zdaniem Gmocha, który uważał się za szpiega chcącego wiedzieć wszystko o wszystkich[85]. Gmoch wprowadził w reprezentacji Kazimierza Górskiego profile psychologiczne, co do których dezaprobatę mieli Szarmach i Włodzimierz Lubański. Po jednych z testów okazało się, że zawodnicy nie mogą grać razem, gdyż żaden z nich nie angażował się w grę defensywną[86]. Gmoch sugerował Szarmachowi ponadto, że ze względu na krzywą przegrodę nosową nie może grać całych meczów bo przeszkadza mu to w normalnym oddychaniu. Na jednym zgrupowaniu Szarmach był bliski wyrzucenia z kadry wspólnie z Grzegorzem Lato. Kiedy późno wrócili do pokoju hotelowego po odwiedzinach u przyjaciela, w jednym z łóżek czekał na nich Gmoch. Sytuację załagodził Kazimierz Deyna, który skierował do selekcjonera słowa: Co ty myślisz, że ja tu sam będę grał[87]? Konflikt został podsycony raportem po tournée w Ameryce Południowej, w którym Gmoch napisał, że Szarmach prowadzi niesportowy tryb życia[88].
  4. Szarmach został poinformowany o powołaniu przez Henryka Kasperczak, a potwierdził je wiceprezes PZPN – Henryk Loska. Szarmach nie otrzymał osobistej informacji o powołaniu przez ówczesnego selekcjonera, Antoniego Piechniczka[92]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b olimpijski.pl: Biografia: Andrzej Szarmach (pol.). [dostęp 2018-12-06].
  2. pzpn.pl: Klub Wybitnego Reprezentanta (pol.). [dostęp 2018-12-06].
  3. przegladsportowy.pl: Ekstraklasa: Brożek i Saganowski w „Klubie 100” i nadal strzelają (pol.). [dostęp 2016-02-09].
  4. a b Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 24.
  5. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 25.
  6. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 15.
  7. a b c d e f przegladsportowy.pl: Wspomnienia Szarmacha: Po ch… my tam w ogóle jedziemy? (pol.). [dostęp 2011-04-02].
  8. a b Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 14.
  9. a b Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 21.
  10. a b c Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 22.
  11. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 29.
  12. a b c Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 23.
  13. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 30.
  14. poloniagdansk.pl: Historia (pol.). [dostęp 2018-11-30].
  15. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 31.
  16. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 32.
  17. a b c d Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 36.
  18. arka.gdynia.pl: Bramka nr 900: Piotr Kuklis (pol.). [dostęp 2012-11-10].
  19. a b c d transfermarkt.pl: Andrzej Szarmach – Tytuły i sukcesy (pol.). [dostęp 2018-11-29].
  20. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 38.
  21. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 39.
  22. Czado 2017 ↓, s. 200.
  23. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 47.
  24. a b c Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 55.
  25. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 56.
  26. wikigornik.pl: Sezon 1972/73 w Pucharze Polski (pol.). [dostęp 2018-11-26].
  27. wikigornik.pl: 31.10.1973 – Polonia Bytom – Górnik Zabrze 0:3 (pol.). [dostęp 2018-11-26].
  28. wikigornik.pl: 17.07.1974 – Ruch Chorzów – Górnik Zabrze 2:2 pd., k. 7:6 (pol.). [dostęp 2018-11-26].
  29. a b c Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 69.
  30. wikigornik.pl: Sezon 1974/75 w Pucharze Polski (pol.). [dostęp 2018-11-26].
  31. wikigornik.pl: 03.11.1974 – Hutnik Kraków – Górnik Zabrze 1:3 (pol.). [dostęp 2018-11-26].
  32. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 85.
  33. Czado 2017 ↓, s. 180.
  34. a b Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 86.
  35. a b c Grzegorczyk, Lechowski, Szymkowiak 1991 ↓, s. 281.
  36. a b c Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 118.
  37. Czado 2017 ↓, s. 310.
  38. a b Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 121.
  39. wikiliga.pl: 1976-09-19 Stal Mielec – ROW Rybnik 3-1 (pol.). [dostęp 2018-11-27].
  40. wikiliga.pl: 1976-09-25 Lech Poznań – Stal Mielec 1-5 (pol.). [dostęp 2018-11-27].
  41. wikiliga.pl: 1977-04-09 Zagłębie Sosnowiec – Stal Mielec 1-0 (pol.). [dostęp 2018-11-28].
  42. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 152.
  43. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 153.
  44. wikiliga.pl: 31979-05-06 Stal Mielec – Łódzki KS 4-1 (pol.). [dostęp 2018-11-29].
  45. a b Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 156.
  46. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 154.
  47. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 157.
  48. racingstub.com: Andrzej Szarmach (fr.). [dostęp 2018-11-29].
  49. racingstub.com: Auxerre – Lyon 2-2 (fr.). [dostęp 2018-11-29].
  50. racingstub.com: Auxerre – Metz 4-2 (fr.). [dostęp 2018-11-29].
  51. Grzegorczyk, Lechowski, Szymkowiak 1991 ↓, s. 74.
  52. racingstub.com: Saison 1981/1982 Ligue 1, Coupe de France, Classement, Résultats (fr.). [dostęp 2018-12-01].
  53. racingstub.com: Auxerre – Valenciennes 3-0 (fr.). [dostęp 2018-11-29].
  54. racingstub.com: Andrzej Szarmach – Statistiques Auxerre 1982/1983 (fr.). [dostęp 2018-11-29].
  55. racingstub.com: Saison 1982/1983 Ligue 1, Coupe de France, Classement, Résultats (fr.). [dostęp 2018-12-01].
  56. racingstub.com: Auxerre – St-Etienne 4-1 (fr.). [dostęp 2018-11-29].
  57. racingstub.com: Saison 1983/1984 Ligue 1, Coupe de France, Classement, Résultats (fr.). [dostęp 2018-12-01].
  58. dziennikpolski24.pl: Piłkarz Andrzej Szarmach. „Diabeł”, który pomagał „Bogu” (pol.). [dostęp 2016-04-01].
  59. racingstub.com: Auxerre – Brest 5-0 (fr.). [dostęp 2018-12-01].
  60. racingstub.com: Auxerre – Nancy 4-0 (fr.). [dostęp 2018-12-01].
  61. footballia.net: AJ Auxerre vs. Sporting CP full match UEFA Cup 1984–1985 (ang.). [dostęp 2018-12-01].
  62. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 211.
  63. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 212.
  64. eaguingamp.com: Ça s’est pass un… 16 juillet! (fr.). [dostęp 2018-12-01].
  65. eaguingamp.com: 1985-86 3E Groupe B D2 (fr.). [dostęp 2018-12-02].
  66. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 213.
  67. a b c d Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 214.
  68. a b c d e f g h Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 215.
  69. Gowarzewski 1997 ↓, s. 36.
  70. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 61–62.
  71. pzpn.pl: /MŁODZIEŻ NA MEDAL/ Młodzieżowe Mistrzostwa Europy 1972-74 (pol.). [dostęp 2017-03-30].
  72. 11v11.com: West Germany v Poland, 05 September 1973 (ang.). [dostęp 2018-12-03].
  73. 11v11.com: Bulgaria v Poland, 13 March 1974 (ang.). [dostęp 2018-12-03].
  74. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 67.
  75. a b c Grzegorczyk, Lechowski, Szymkowiak 1991 ↓, s. 73.
  76. a b hppn.pl: Andrzej Szarmach – profil Reprezentanta Polski (pol.). [dostęp 2018-12-03].
  77. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 70.
  78. a b Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 73.
  79. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 74.
  80. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 76.
  81. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 77.
  82. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 81.
  83. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 97.
  84. a b Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 98.
  85. Bartosiak, Klinke 2018 ↓, s. 132.
  86. Bartosiak, Klinke 2018 ↓, s. 129-131.
  87. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 131-132.
  88. Bartosiak, Klinke 2018 ↓, s. 165.
  89. 11v11.com: Poland v Cyprus, 31 October 1976 (ang.). [dostęp 2018-12-06].
  90. 11v11.com: Poland v Denmark, 21 September 1977 (ang.). [dostęp 2018-12-03].
  91. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 145.
  92. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 171.
  93. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 172.
  94. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 174–175.
  95. a b Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 176.
  96. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 184.
  97. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 180.
  98. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 182.
  99. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 185.
  100. footballdatabase.eu: Division 3 1987/1988 (fr.). [dostęp 2018-12-04].
  101. footballdatabase.eu: Division 3 1989/1990 (fr.). [dostęp 2018-12-04].
  102. footballdatabase.eu: Jozef Luczak – Retired (fr.). [dostęp 2018-12-04].
  103. footballdatabase.eu: Bogdan Kusmierski – Retired (fr.). [dostęp 2018-12-04].
  104. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 217.
  105. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 219.
  106. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 220.
  107. a b Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 221.
  108. a b 90minut.pl: Andrzej Szarmach (pol.). [dostęp 2018-12-06].
  109. racingstub.com: Andrzej Szarmach (ang.). [dostęp 2018-12-06].
  110. Grzegorczyk, Lechowski, Szymkowiak 1991 ↓, s. 157-168.
  111. 11v11.com: Andrzej Szarmach – Football Player Statistics (ang.). [dostęp 2018-12-06].
  112. hppn.pl: Andrzej Szarmach – profil Reprezentanta Polski (ang.). [dostęp 2018-12-06].
  113. footballdatabase.eu: Andrzej Szarmach: Manager career (ang.). [dostęp 2018-12-19].
  114. M.P. z 2005 r. nr 83, poz. 1182.
  115. Czado 2017 ↓, s. 391.
  116. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 57–58.
  117. Kurowski, Szarmach 2017 ↓, s. 227–229.
  118. newsweek.pl: Szarmach o Euro 2012: Polska powinna wyjść z tej grupy (pol.). [dostęp 2012-08-06].
  119. Leszek Śledziona: Zaproszenie na promocję książki Andrzeja Szarmacha. stalmielec.com, 2017-04-26. [dostęp 2018-07-10].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]