Ryszard Szurkowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ryszard Szurkowski
Ryszard Szurkowski 2.jpg
Data i miejsce urodzenia 12 stycznia 1946
Świebodów
Poseł IX kadencji Sejmu PRL
Okres od 13 października 1985
do 3 czerwca 1989
Przynależność polityczna poseł bezpartyjny
Trener Ryszard Swat,
Mieczysław Żelaznowski,
Henryk Łasak
Klub LZS Milicz (1966–1968),
Radomiak Radom (1966),
Dolmel Wrocław (1968–1978),
FSO Warszawa (1979),
Polonez Warszawa (1979–1982)
Państwo  Polska
Dyscypliny kolarstwo szosowe,
kolarstwo przełajowe,
kolarstwo torowe[a]
Dorobek medalowy
Reprezentacja  Polska
Igrzyska olimpijskie
Srebro
Monachium 1972 kolarstwo
(Druż. na czas)
Srebro
Montreal 1976 kolarstwo
(Druż. na czas)
Mistrzostwa świata
Złoto
Barcelona 1973 Start wspólny (A)
Złoto
Barcelona 1973 Druż. na czas
Złoto
Yvoir 1975 Druż. na czas
Srebro
Montreal 1974 Start wspólny (A)
Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski
Podpis Ryszarda Szurkowskiego na tablicy w Alei Gwiazd Kolarstwa Polskiego w Nałęczowie

Ryszard Jan Szurkowski (ur. 12 stycznia 1946 w Świebodowie) – jeden z najwybitniejszych w historii polskich kolarzy szosowych, dwukrotny wicemistrz olimpijski, czterokrotny medalista mistrzostw świata, najbardziej znany ze zdominowania przez kilka lat z rzędu Wyścigu Pokoju, trzykrotny mistrz świata amatorów oraz dwunastokrotny mistrz Polski[1], poseł na Sejm PRL IX kadencji, były prezes Polskiego Związku Kolarskiego.

Życiorys[edytuj]

Pochodzi z Dolnego Śląska, gdzie się urodził jako syn wielodzietnej rodziny Mariana i Marii z domu Dinwebel[1]. Ukończył liceum ogólnokształcące we Wrocławiu (1975), a następnie Akademię Wychowania Fizycznego we Wrocławiu (1984) i jest z wykształcenia nauczycielem wychowania fizycznego oraz trenerem kolarstwa.

Kolarstwo zaczął uprawiać w Miliczu. Samouk i naturalny talent kolarski. W zawodach kolarskich startował od 1963, początkowo jako niezrzeszony amator. Po odbyciu służby wojskowej, za namową starszego brata Czesława postanowił kontynuować swoją karierę, kierując się do klubu KS „Dolmel” Wrocław[2]. Pierwszymi sukcesami było mistrzostwo Polski w kolarstwie przełajowym, wicemistrzostwo Polski w wyścigu górskim oraz 4. miejsce w mistrzostwach Polski w wyścigu ze startu wspólnego w 1968.

Zauważony przez trenera kadry narodowej szosowców Henryka Łasaka oraz lekarza reprezentacji Zbigniewa Rusina został ostatecznie kolarzem szosowym, będąc od 1969 członkiem kadry narodowej, kiedy to po raz pierwszy wystartował w Wyścigu Pokoju i od razu stanął na drugim miejscu podium (wygrał wtedy Francuz Jean-Pierre Danguillaume)[1]. Kolejne lata to pasmo wielu osiągnięć, dzięki którym Ryszard Szurkowski zyskał miano najlepszego kolarza-amatora na świecie. Był wszechstronnym kolarzem niemal we wszystkich specjalnościach jazdy szosowej, choć – jak sam przyznaje – jego najsilniejszą stroną były zwycięstwa w tzw. jednoetapowych klasykach[3] (np. przedolimpijski wyścig w Monachium w 1971). Sporadycznie występował również na torze, ale bez większych sukcesów[4]. Wieloletnie doświadczenie i uczestnictwo w wielu wyścigach sprawiło, że był świetnym taktykiem, mającym zmysł orientacji i właściwej oceny przebiegu walki na szosie[2]. Z tego względu wybierano go – po rezygnacji Zenona Czechowskiego – na kapitana polskiego zespołu. Przez najbliższych kolegów z kolarskiego peletonu nazywany przydomkiem „Bibi”[1].

Czterokrotnie (w latach 1970, 1971, 1973 i 1975) wywalczył pierwsze miejsce w Wyścigu Pokoju. W sumie w tych zawodach przejechał 89 etapów (z czego 52 w koszulce lidera), wygrał 13 etapów, a 9 razy był drugi oraz 9 razy trzeci. Na igrzyskach olimpijskich w Monachium w 1972 (wspólnie z Edwardem Barcikiem, Lucjanem Lisem i Stanisławem Szozdą) i rozgrywanych cztery lata później igrzyskach w Montrealu (wspólnie z Tadeuszem Mytnikiem, Mieczysławem Nowickim i Stanisławem Szozdą) zdobywał srebrne medale w drużynowej jeździe na czas. Polski zespół dwukrotnie przegrał złoty medal z zespołem ZSRR.

W 1973 zdobył na mistrzostwach świata w Barcelonie złoty medal w wyścigu ze startu wspólnego amatorów oraz drużynowej jeździe na czas (wspólnie z Tadeuszem Mytnikiem, Lucjanem Lisem i Stanisławem Szozdą). Dziennikarz sportowy Maciej Biega w publikacji pt. „Tęczowe koszulki” tak opisał jego zwycięstwo w wyścigu ze startu wspólnego[5]:

Quote-alpha.png
Przez kilkanaście kilometrów dwaj Polacy, Francuz i Duńczyk pracowali wspólnie. Było ich czterech. (...) Szozda prowadzi mocno. Szurkowski na ostatniej pozycji, kilka metrów straty, jakby był u kresu sił. Francuz nie chce wyręczyć Szozdy w prowadzeniu. Kiedy Polak zjeżdża na prawą stronę szosy, chce oddać czołową pozycję, tamten robi to samo. Szozda ogląda się do tyłu. Widzi w tym momencie jak Ryszard wspina się na pedały i rusza naprzód. A więc nareszcie. Staszek puszcza oko do kolegi, ale tamten nie widzi już tego pozdrowienia. Osiągnął największa szybkość. Kamerzysta był tak zaskoczony tym sprintem, że przez chwilę Szurkowski zniknął nagle z ekranów telewizora. Manewr Szurkowskiego był właściwie absolutnie wzorowy. Cała sztuka samotnej ucieczki polega na tym, aby zmylić czujność rywali, zdobyć nad nimi kilkadziesiąt metrów przewagi i zmusić ich do samotnego wysiłku podczas pogoni. (...) Ryszard Szurkowski zaatakował 1300 metrów przed metą. Wkrótce potem Polak jechał sam jako pewny mistrz świata. Wygrywał w imponującym stylu, który najbardziej podziwiają obserwatorzy. Ostatnie 50 metrów było już nie wysiłkiem, ale jazdą triumfalną. Podniesione do góry ręce, uśmiech radości. Mistrz świata pozdrawiał widzów jeszcze przed minięciem linii mety.

Na rozgrywanych rok później mistrzostwach świata w Montrealu zdobył srebro ze startu wspólnego, przegrywając tylko z Januszem Kowalskim. Ponadto na mistrzostwach świata w Yvoir w 1975 razem z Tadeuszem Mytnikiem, Stanisławem Szozdą i Mieczysławem Nowickim zdobył kolejny złoty medal w drużynowej jeździe na czas. Dziewięciokrotnie startował na mistrzostwach świata[6].

Kopia medalu i autografu Ryszarda Szurkowskiego w Alei Gwiazd Sportu w Dziwnowie

Pięciokrotnie został indywidualnym mistrzem Polski (w latach 1969, 1974, 1975, 1978 i 1979) w wyścigu szosowym, raz mistrzem Polski w wyścigu górskim w 1974 oraz trzykrotnie mistrzem Polski w jeździe parami w latach 1972 oraz 1975 (ze Szczepanem Klimczakiem) i 1980 (z Jerzym Kuczko). Był również dwukrotnie mistrzem Polski w wyścigu drużynowym w latach 1975 i 1976 (wraz z kolegami Janem Brzeźnym, Janem Faltynem i Szczepanem Klimczakiem) będąc zawodnikiem klubu KS „Dolmel” Wrocław. Siedmiokrotnie zdobywał tytuł wicemistrza Polski: raz w wyścigu indywidualnym w 1973 (za Stanisławem Szozdą), trzykrotnie w wyścigu górskim w latach 1968, 1975 (za Stanisławem Szozdą) i 1976 (za Janem Brzeźnym), dwukrotnie w jeździe parami w latach 1973 (wspólnie ze Szczepanem Klimczakiem) i 1978 (wspólnie z Janem Faltynem)[b] oraz drużynowo z KS „Dolmel” Wrocław w 1973 (wspólnie ze Szczepanem Klimczakiem, Antonim Jankowskim i Januszem Kierzkowskim). Do kolekcji medali mistrzostw Polski należy dodać również 9 medali brązowych (łącznie w mistrzostwach Polski zdobył ich aż 28).

Choć nigdy nie udało mu się wygrać klasyfikacji generalnej Tour de Pologne, to do niego należy rekord wygranych etapów (15). Trzykrotnie w tym wyścigu triumfował w klasyfikacji najaktywniejszych (1971, 1973 i 1974), dwukrotnie w klasyfikacji górskiej (1971 i 1974) oraz raz w klasyfikacji punktowej (1979).

Zwyciężał także w zagranicznych wyścigach, m.in.: Circuit de la Sarthe (1969), Wielka Nagroda Annaby (1971), Dookoła Bułgarii (1971), Dookoła Szkocji (1972), Tour du Limousin (1974), Dookoła Dolnej Austrii (1977) czy Dookoła Egiptu (1979).

Startował również w wyścigach z kolarzami zawodowymi. W 1974 podczas pierwszej z nimi konfrontacji, do jakiej doszło w wyścigu Paryż-Nicea, w końcowej klasyfikacji zajął 28. miejsce[7], raz przyjeżdżając na metę etapową na drugiej pozycji oraz dwukrotnie na trzeciej, będąc jednym z najaktywniejszych kolarzy tego wyścigu (trzeci w klasyfikacji za Belgami Rikiem Van Lindenem i Eddym Merckxem)[8]. Mimo składanych propozycji przedstawicieli grup zawodowych (m.in. belgijskiej Molteni), przy sprzeciwie Polskiego Związku Kolarskiego, nigdy nie został profesjonalistą, reprezentując do końca swojej kariery biało-czerwone barwy narodowe[3].

W 1980 skończył karierę reprezentacyjną, a dwa lata później będąc zawodnikiem KS „Polonez” Warszawa zakończył karierę klubową. Po raz ostatni jako zawodnik wystąpił w październiku 1984, w wyścigu Marynarki Wojennej[9], po którym zakończył ostatecznie swoją karierę.

Był zawodnikiem klubów: Radomiak Radom (1966, na czas odbywania służby wojskowej), LZS z Milicza (1966–1968), KS „Dolmel” Wrocław (1968–1978), FSO Warszawa (1979) i KS „Polonez” Warszawa (1979–1982).

W latach 1984–1988 był trenerem kadry narodowej kolarzy szosowych. Jego podopieczny, Lech Piasecki, zwyciężył w Wyścigu Pokoju oraz został mistrzem świata w wyścigu indywidualnym w 1985, zaś drużyna zdobyła srebrny medal na igrzyskach w Seulu. W 1997 był szefem wyszkolenia Polskiego Związku Kolarskiego. W latach 1988–1989 prowadził pierwszą w Polsce zawodową grupę kolarską Exbud Kielce, potem założył Klub Sportowy „Szurkowski” w Warszawie (1991), był także dyrektorem polskiej części Wyścigu Pokoju. W latach 2007–2008 był prezesem zawodowej grupy kolarstwa górskiego MTB Halls Team. Obecnie prowadzi sklep z artykułami kolarskimi w Warszawie przy ul. Erazma Ciołka 35[10]. W okresie od 31 marca 2010 do 5 marca 2011 był prezesem Polskiego Związku Kolarskiego[11].

W latach 1985–1989 był posłem na Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z listy krajowej (jako bezpartyjny). W 2005 kandydował do Sejmu RP, otwierając wrocławską listę Socjaldemokracji Polskiej, która nie osiągnęła progu wyborczego (także będąc bezpartyjnym)[12]. Był członkiem honorowego komitetu poparcia Bronisława Komorowskiego przed wyborami prezydenckimi w 2015[13].

Bohater książki Marka Jóźwika Rowerem do Europy (1992) oraz Ryszard Szurkowski. Skasować tę ucieczkę! – 14. odcinka komiksu Słynni polscy olimpijczycy (kolekcja „Gazety Wyborczej”). Od 2011 jest jednym z felietonistów magazynu „Rowertour”, poświęconego turystyce rowerowej.

Nagrody i odznaczenia[edytuj]

Dwukrotnie wygrał plebiscyt Przeglądu Sportowego na najlepszego sportowca Polski (1971 i 1973), raz był drugi (1970), za Teresą Sukniewicz oraz raz szósty (1975) i raz dziesiąty (1969). W 1970 został laureatem nagrody Fair Play przyznawanej przez UNESCO, za dżentelmeńskie oddanie własnego roweru rezerwowego Zygmuntowi Hanusikowi podczas mistrzostw Polski ze startu wspólnego, co pozwoliło mu zdobyć tytuł mistrza Polski (Ryszard Szurkowski zajął w tym wyścigu 5. miejsce)[2]. Drugi w Plebiscycie na Najlepszego Sportowca Polski XX wieku (za Ireną Szewińską). Dziewięciokrotnie został zwycięzcą corocznego plebiscytu Przeglądu Sportowego i Polskiego Związku Kolarskiego na najlepszego kolarza sezonu w latach (1969–1973 oraz 1975–1978)[4].

W 1972 został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, w 1976 Krzyżem Oficerskim, w 1986 Krzyżem Komandorskim, a w 1999 Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą[14]. Był również siedmiokrotnie odznaczany złotym medalem „Za Wybitne Osiągnięcia Sportowe”.

Osiągnięcia sportowe[edytuj]

Cycling (road) pictogram.svg Miejsca na IO i MŚ oraz medale MP
Konkurencja 1968 1969 1970 1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981
Olympic rings with white rims.svg Igrzyska olimpijskie[15]
Start wspólny 31.[c] 12.
Drużynowo na czas Silver medal icon.svg Silver medal icon.svg
Mistrzostwa świata[6]
Start wspólny amatorów 39. wycofał się[d] 4. Gold medal icon.svg Jersey rainbow.svg Silver medal icon.svg 28. 22. 8.
Drużynowo na czas 6. Gold medal icon.svg Jersey rainbow.svg 7. Gold medal icon.svg Jersey rainbow.svg (4.) (DSQ)[e]
Mistrzostwa Polski
Start wspólny Gold medal icon.svg MaillotPolonia.PNG Silver medal icon.svg Gold medal icon.svg MaillotPolonia.PNG Gold medal icon.svg MaillotPolonia.PNG Bronze medal icon.svg Gold medal icon.svg MaillotPolonia.PNG Gold medal icon.svg MaillotPolonia.PNG
Indywidualnie na czas Bronze medal icon.svg
Wyścig górski Silver medal icon.svg Gold medal icon.svg MaillotPolonia.PNG Silver medal icon.svg Silver medal icon.svg
Parami Gold medal icon.svg MaillotPolonia.PNG Silver medal icon.svg Gold medal icon.svg MaillotPolonia.PNG Bronze medal icon.svg Silver medal icon.svg[b] Gold medal icon.svg MaillotPolonia.PNG Bronze medal icon.svg
Drużynowo na czas Bronze medal icon.svg Bronze medal icon.svg Silver medal icon.svg Bronze medal icon.svg Gold medal icon.svg MaillotPolonia.PNG Gold medal icon.svg MaillotPolonia.PNG Bronze medal icon.svg Bronze medal icon.svg
Wyścig przełajowy Gold medal icon.svg MaillotPolonia.PNG
Cycling (road) pictogram.svg Pozostałe ważniejsze starty w wyścigach
1968
1969
1970
1971
1972
  • 9. miejsce w wyścigu dookoła Annaby (Jersey green.svg 1. miejsce w klasyfikacji górskiej i Jersey violet.svg 1. miejsce w klasyfikacji najaktywniejszych)
  • 2. miejsce w wyścigu Tour du Loir-Et-Cheir
  • Jersey yellow.svg 1. miejsce w wyścigu dookoła Szkocji
  • 17. miejsce w Wyścigu Pokoju (Jersey violet.svg 1. miejsce w klasyfikacji najaktywniejszych oraz Jersey green.svg 1. miejsce w klasyfikacji górskiej)
1973
1974
1975
  • 3. miejsce w wyścigu Tour Loir-Et-Cher oraz Jersey violet.svg 1. miejsce w klasyfikacji najaktywniejszych
  • Jersey yellow.svg 1. miejsce w Wyścigu Pokoju oraz Jersey violet.svg 1. miejsce w klasyfikacji najaktywniejszych
  • 2. miejsce w wyścigu dookoła Szkocji oraz Jersey violet.svg 1. miejsce w klasyfikacji najaktywniejszych
    • 1. miejsce na 2. etapie AyrDumfries
    • 1. miejsce na 4. etapie Galashiels – Leven
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984

Życie prywatne[edytuj]

Ryszard Szurkowski przeżył osobistą tragedię w związku z zamachem 11 września 2001 na World Trade Center w Nowym Jorku. Na miejscu zginął jego syn, 31-letni wówczas Norbert, który pracował na 104. piętrze jednej z wież[16]. Trzykrotnie żonaty (oprócz Norberta, ma jeszcze syna Wiktora).

Publikacje[edytuj]

Wraz z Krzysztofem Wyrzykowskim wydał dwie pozycje dotyczące kolarstwa szosowego[17]:

  • Ryszard Szurkowski, Krzysztof Wyrzykowski: Kolarstwo, Wyd. Sport i Turystyka, Warszawa 1979, ​ISBN 8321722393
  • Ryszard Szurkowski, Krzysztof Wyrzykowski: Być liderem, Wyd. Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1983, ​ISBN 8303001132

Filmografia[edytuj]

Wystąpił w epizodycznej roli, grając samego siebie w scenie balu mistrzów sportu w filmie z 1971 pt. Motodrama z główną rolą Jacka Fedorowicza. Ponadto jest jednym z bohaterów dwóch filmów dokumentalnych:

Filmreel-icon.svg Filmy
Rok Tytuł Reżyser
1971 Motodrama[18] Andrzej Konic
2009 Niedokończona historia[19] Artur Szulc
2011 W biegu za życiem[20] Henryk Jantos

Ciekawostki[edytuj]

  • W Krośnicach corocznie organizowana jest impreza popularyzująca turystykę rowerową pod nazwą Rajd Rowerowy „Śladami Ryszarda Szurkowskiego”[21].

Uwagi

  1. Startował sporadycznie również na torze, szczególnie na dystansach 1000 m ze startu zatrzymanego oraz 4000 m na dochodzenie (→ Ryszard Szurkowski – kronika zwycięstw 1964–1969).
  2. a b Na rozegranych 14 czerwca 1978 Mistrzostwach Polski w jeździe parami pod Wieluniem na dystansie 42 km, para Szurkowski–Faltyn nieoczekiwanie przegrała z gospodarzami Janem Majchrowskim i Sławomirem Podwójniakiem (MLKS Wieluń) o 16,8 sekundy, co uznano wtedy za sensację tych mistrzostw (→ Zbigniew Chmielewski, Ryszard Żochowski: Sport'78. Kalejdoskop, Wyd. Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1979, s. 99).
  3. Niektóre źródła podają, że Ryszard Szurkowski zajął w tym wyścigu 30. miejsce, ponieważ zdobywca 3. miejsca Jaime Huélamo z Hiszpanii został zdyskwalifikowany za pozytywny wynik testu antydopingowego, w związku z tym przesuwają następnych kolarzy o jedną pozycję w górę.
  4. Wycofał się kilkanaście kilometrów przed metą na skutek defektu opony roweru (→ Maciej Biega: Tęczowe koszulki. Warszawa: Sport i Turystyka, 1974, s. 4.).
  5. Po przejechaniu trasy i zajęciu 4. miejsca drużyna Polski została następnie zdyskwalifikowana, ponieważ kontrola antydopingowa Ryszarda Szurkowskiego dała wynik pozytywny (→ Mytnik Tadeusz. Biografia. olimpijski.pl.).

Przypisy

  1. a b c d Szurkowski Ryszard Jan. Biografia. olimpijski.pl ↓.
  2. a b c Praca zbiorowa: Iskier przewodnik sportowy. Warszawa: Iskry, 1976, s. 223.
  3. a b Andrzej Basiński: Ryszard Szurkowski: nie żałuję, że nie wystartowałem w Tour de France. dzieje.pl, 2014-07-01. [dostęp 2015-07-18].
  4. a b Ryszard Szurkowski – Kronika zwycięstw 1964–1984. W: Sklep rowerowy Ryszarda Szurkowskiego [on-line]. ryszard-szurkowski.pl. [dostęp 2017-01-21].
  5. Maciej Biega: Tęczowe koszulki. Warszawa: Sport i Turystyka, 1974, s. 22–24.
  6. a b Sylwetka na portalu the-sports.org (ang.). the-sports.org. [dostęp 2015-07-16].
  7. Paris – Nice 1974 (ang.). cyclingarchives.com. [dostęp 2015-07-30].
  8. Zbigniew Chmielewski, Ryszard Żochowski: Kalejdoskop sport 1974. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1975, s. 76–77.
  9. Ryszard Szurkowski – Kronika zwycięstw 1982–1984. W: Sklep rowerowy Ryszarda Szurkowskiego [on-line]. ryszard-szurkowski.pl. [dostęp 2017-01-21].
  10. Sklep rowerowy Ryszarda Szurkowskiego. ryszard-szurkowski.pl. [dostęp 2017-01-21].
  11. Ryszard Szurkowski Prezesem PZKol. pzkol.pl, 2010-03-31. [dostęp 2017-06-25].
  12. Wybory do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej zarządzone na dzień 25 września 2005. Komitet wyborczy / kandydaci. W: Państwowa Komisja Wyborcza [on-line]. [dostęp 2015-08-18].
  13. Barbara Sowa: NEWS DZIENNIK.PL: Kto wszedł do komitetu poparcia Komorowskiego, a kto z niego wypadł? CAŁA LISTA. dziennik.pl, 2015-03-16. [dostęp 2015-03-21].
  14. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 grudnia 1998 r. o nadaniu orderów (M.P. z 1999 r. Nr 6, poz. 68).
  15. Ryszard Szurkowski. sports-reference.com ↓.
  16. Jerzy Filipiuk: Norbert Szurkowski. Tak niewiele brakowało, żeby tego ranka nie wszedł do budynku WTC.... gazetakrakowska.pl, 2016-09-11. [dostęp 2017-01-21].
  17. Ryszard Szurkowski (1946- ). W: Katalog zbiorów polskich bibliotek naukowych Nukat [on-line]. nukat.edu.pl. [dostęp 2017-01-21].
  18. Motodrama. filmpolski.pl. [dostęp 2016-11-25].
  19. Niedokończona historia. filmpolski.pl. [dostęp 2016-11-26].
  20. W biegu za życiem (2011) TV. filmweb.pl. [dostęp 2017-02-27].
  21. Aktualności z rajdu rowerowego. krosnice.pl. [dostęp 2017-09-21].

Bibliografia[edytuj]

  • Marek Ordyłowski, Zbigniew Schwarzer, Leonard Szymański: 50 lat wrocławskiego sportu – 1945–1995. Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej, 2007. ISBN 978-83-89518-67-5.
  • Praca zbiorowa (pod red. Krystyny Grzesik): Iskier przewodnik sportowy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo „Iskry”, 1976.
  • Maciej Biega: Tęczowe koszulki. Warszawa: Wydawnictwo „Sport i Turystyka”, 1974, seria: „Stadion”.
  • Zbigniew Chmielewski, Ryszard Żochowski: Kalejdoskop sport 1974. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza RSW „Prasa-Książka-Ruch”, 1975.
  • Zbigniew Chmielewski, Ryszard Żochowski: Sport'78. Kalejdoskop. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza RSW „Prasa-Książka-Ruch”, 1979.

Linki zewnętrzne[edytuj]