Góry Sowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Góry Sowie
Widok z zygmuntowki.jpg
332.44 Góry Sowie.png
Megaregion Pozaalpejska Europa Środkowa
Prowincja Masyw Czeski
Podprowincja Sudety z Przedgórzem Sudeckim
Makroregion Sudety Środkowe
Mezoregion Góry Sowie
Wikimedia Commons

Góry Sowie (332.44; czes. Soví hory, niem. Eulengebirge) – pasmo górskie w Polsce w Sudetach Środkowych w południowo-zachodniej części Polski na terenie województwa dolnośląskiego. W Górach Sowich oprócz grzbietu głównego wyróżnia się pasmo Garbu Dzikowca i Wzgórz Wyrębińskich.

Opis[edytuj | edytuj kod]

Góry Sowie zajmują powierzchnię ok. 200 km², rozciągają się na długości 26 km (35 km licząc po linii grzbietowej) ulokowane są między górami: Wałbrzyskimi i Pogórzem Wałbrzyskim od zachodu a Bardzkimi od wschodu. Na wschodzie granicą jest Przełęcz Srebrna, a na zachodzie dolina rzeki Bystrzycy. Od północy ograniczone są Kotliną Dzierżoniowską a od południa Obniżeniem Noworudzkim i Wzgórzami Włodzickimi. W okolicach Głuszycy graniczą z Górami Kamiennymi.

Są to góry bardzo zróżnicowane pod względem wysokości, najwyższy szczyt to Wielka Sowa (1015 m n.p.m.). Pozostałe szczyty Gór Sowich mają wysokość od 600–980 m n.p.m. W szczytowych partiach znajdują się ciekawe gniazda skalne. Góry z wyjątkami polan w okolicach szczytowych i przełęczy porasta całkowicie bór świerkowy, z rzadko występującymi naturalnymi buczynami i cisami. Punkty widokowe mieszczą się na wieżach widokowych, na skałkach lub na szczytowych polanach. Góry te stanowią najstarszą część Sudetów i są zbudowane głównie z prekambryjskich gnejsów.

Budowa geologiczna[edytuj | edytuj kod]

Góry Sowie należą do dwóch jednostek geologicznych o skomplikowanej tektonice i zróżnicowanej litologii: bloku sowiogórskiego i niecki śródsudeckiej.

Skały bloku sowiogórskiego tworzą główny masyw Gór Sowich. Są to gnejsy i migmatyty z niewielkimi wystąpieniami skał: ultrazasadowych, amfibolitów, serpentynitów, granulitów i pegmatytów. Właśnie te poboczne skały stanowią o atrakcyjności tych gór.

Południowo-zachodnia część gór należy do niecki śródsudeckiej tzw. synklinorium śródsudeckiego, powstałej w okresie orogenezy waryscyjskiej, która wypełniona jest utworami karbońskimi i permskimi, z wystającymi w kilku miejscach skałami starszego podłoża. Występują tu mniej odporne na wietrzenie warstwy karbońskie i permskie, znacznie łagodzące stromość stoków. Na starszym, metamorficznym podłożu występują lokalnie młodsze skały karbońskie – piaskowce, mułowce i zlepieńce, tworzące tzw. „kulm sowiogórski”.

Widok z Kalenicy na przedgórze sudeckie. Kolejno od lewej widać Wielką Sowę, w środkowej części Dzierżoniów, a za nim na drugim planie Ślęża, dalej w kierunku wschodnim dobrze widoczne jest miasto Bielawa
Widok z Kalenicy na przedgórze sudeckie. Kolejno od lewej widać Wielką Sowę, w środkowej części Dzierżoniów, a za nim na drugim planie Ślęża, dalej w kierunku wschodnim dobrze widoczne jest miasto Bielawa

Historia geologiczna[edytuj | edytuj kod]

Historia geologiczna Gór Sowich[1] sięga początków historii Ziemi sprzed 4,5 miliarda lat. Od tego czasu teren obecnych Sudetów przeszedł wielokrotną metamorfozę. Najstarsze skały możliwe do znalezienia w tym rejonie to hornblendyty z Bystrzycy Górnej, datowane na 1,2 miliarda lat.

Pod względem geologicznym Góry Sowie zbudowane są głównie z gnejsu, najstarszego budulca skalnego ze wszystkich gór w Polsce, a nawet w Europie. Gnejsy obecnych Gór Sowich powstawały w dolnym piętrze ery prekambryjskiej w archaiku. Na początku ery paleozoicznej Góry Sowie były dnem morskim przejawiającym aktywność wulkaniczną. Wtedy doszło do osadzenia się (sedymentacji) skał osadowych – piasków, iłów, wapieni, a w nich skamieniałości. Następnie morze wycofało się i podczas orogenezy kaledońskiej wyniesione zostały na tym terenie olbrzymie góry, a skały pierwotne z poprzedniej ery uległy procesom przeobrażeniowym np. granity prekambryjskie przeobraziły się w gnejsy, powstały dalsze partie łupków metamorficznych – krystalicznych. Następnie przez około 100 milionów ląd masywu kaledońskiego ulegał niszczeniu. W tej epoce erozja znacznie obniżyła potężne góry okresu kaledońskiego. Między obecnym, twardym gnejsowym blokiem Gór Sowich, a resztą masywu powstało wtedy zapadlisko, w którym zbierały się skały osadowe. Podczas hercyńskich ruchów górotwórczych w erze paleozoicznej doszło do podzielnia i wyniesienia masywu kaledońskiego. Powstały wtedy główne zręby brzeżne dzisiejszych Sudetów. Można więc powiedzieć, że najstarsze z Sudetów są Góry Sowie. Podczas dalszej części ery paleozoicznej w czasie aktywności wulkanicznej oraz wylewów law porfirowych i melafirowych powstały złoża tych skał i trwało dalsze formowanie się skał osadowych. W niecce śródsudeckiej powstawały z osadów organicznych pokłady węgla kamiennego. W końcowym okresie paleozoiku cały obszaru Gór Sowich zalewało morze. Podczas następnej ery, mezozoiku, podczas słabych ruchów kimeryjskich nastąpiło cofnięcie się morza i rozpoczęła dalsza erozja skał osadowych z okresu zalewu morskiego. Następnie doszło do wtórnego zalania morzem górnokredowym. Po kolejnym cofnięciu się morza nastąpiła tzw. orogeneza młodosaksońska, która pogłębiła wyrównane już uskoki tektoniczne pochodzące z fałdowania hercyńskiego. Podczas kenozoiku w starszym paleogenie i neogenie (w trzeciorzędzie) klimat był ciepły i wilgotny, więc góry ulegały silnej erozji wodnej, która ukształtowała dzisiejszy kształt dolin. Ruchy tektoniczne, które nasilały się począwszy od środkowego oligocenu a swe apogeum osiągnęły w miocenie i pliocenie, spowodowały blokowe wypiętrzenie części Gór Sowich wzdłuż linii sudeckiego uskoku brzeżnego. Właśnie podczas tej ery, która trwa do dzisiaj doszło po fałdowaniu alpejskim do trzech zlodowaceń i trzech okresów cofania się lądolodu. Podczas tego procesu doszło do ostatecznego uformowania się rzeźby gór. Ponadto doszło wtedy też do powstania rumoszy skalnych, glin zboczowych oraz osadów rzek i potoków.

Rzeźba terenu[edytuj | edytuj kod]

Wypiętrzone są w obecnym kształcie jak większość Sudetów w trzeciorzędzie w postaci jednego zrębu tektonicznego. Szczyty mają kształt kopuł. Od strony północnej góry tworzą potężny gnejsowy mur, wyłaniający się nagle z Niziny Śląskiej. To efekt przebiegającego tędy uskoku sudeckiego. Średnie wyniesienie wierzchowiny w stosunku do północnego przedpola wynosi na tej krawędzi 600-700 m. Masywne wały Gór Sowich wyrastają nad Kotlina Dzierżoniowską jednym uskokiem stromych zboczy, przeciętych czterema przejezdnymi przełęczami. Po wschodniej stronie – od Przełęczy Srebrnej po Wielką Sowę. Wał ten wznosi się i rozszerza, aby przy Wielkiej Sowie osiągnąć szerokość 13 km. Dalej na zachód następuje znaczne obniżenie masywu, a główny grzbiet skręca na południe przez Sokół (862 m n.p.m.) w stronę Głuszycy i Gór Kamiennych. Cechą tych gór jest płaski grzbiet szczytów z wyraźnym zaznaczeniem asymetrii stoków. Zbocza południowe są dość łagodne, natomiast północne są bardziej strome. W całym masywie można wyróżnić cztery części składowe oddzielone od siebie przełęczami. Góry mają charakter mało zróżnicowanego, zwartego bloku o wyrównanej wierzchowinie i podciętych zboczach, od głównego bloku odchodzą liczne boczne, krótkie grzbiety pooddzielane dolinami potoków.

Minerały[2][edytuj | edytuj kod]

  • Turmaliny – występują w obrębię całego masywu Gór Sowich oraz w Kotlinie Dzierżoniowskiej, związane są z pegmatytami. Tworzą czarne słupowe kryształy (odmiana szerl) o długości z reguły kilku centymetrów. W kamieniołomie DSS w Piławie Górnei oraz Gilowie natrafiono także na odmiany barwne.
  • Beryle – występują głównie w centralnej części Gór Sowich a największe nagromadzenia związane są z pegmatytami rejonu Bielawy-Kietlic-Owiesna; posiadają barwę biało-żółtą, czasami z odcieniem zielonkawym.
  • Granaty - spotykane w pegmatytach a także jako skałotwórcze w granulitach i niektórych amfibolitach.
  • Kwarce - główny, obok skaleni, minerał skałotwórczy pegmatytów; w Masywie Wielkiej Sowy oraz Bielawy notowane były kwarce różowe natomiast w Rzeczce trafiają się słabo wybarwione ametysty postaci drobnych żyłek i druz.
  • Łyszczyki (biotyt, muskowit) - minerał skałotwórczy; duże blaszkowe kryształy do kilkunastu centymetrów długości spotyka się w obrębie pegmatytów
  • Baryt - występuje w żyłach hydrotermalnych przecinających gnejsy sowiogórskie, współtowarzyszy najczęściej z kwarcem; z żyłami barytu związana jest mineralizacja kruszcowa (srebrnonośna galena, sfaleryt) będąca przedmiotem eksploatacji od czasów średniowiecznych

Krajobraz[edytuj | edytuj kod]

Wymarły las w pobliżu Wielkiej Sowy

Znaczne zróżnicowanie krajobrazu związane jest z niezwykle różnorodną rzeźbą terenu. Występują tu długie doliny wdzierające się w główny masyw wzdłuż górskich potoków. Krajobraz jest typowo górski, ze zboczy roztaczają się panoramy na okoliczne miejscowości i oddalone pasma górskie.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Położenie Gór Sowich oraz odległość od innych pasm górskich powoduje, że są one rodzajem naturalnego parawanu, na którym zatrzymują się fronty atmosferyczne. Stąd opady są tu dużo wyższe niż w strefie buforowej i tym bardziej większe niż na stosunkowo suchej Nizinie Śląskiej. Ogólnie do wysokości 400 m n.p.m. rozciąga się typowo nizinny i umiarkowany klimat środkowoeuropejski. Jednak w miarę wzrostu wyniesienia n.p.m. sytuacja zmienia się stopniowo – klimat staje surowszy a opady wyższe. Gwarantuje to dobre warunki śniegowe zimą, zwłaszcza w wyższych partiach. W kotlinach górskich, niższych partiach oraz na pogórzu średnie temperatury są wyższe a typowo górski klimat występuje tylko w szczytowych partiach gór. Klimat Gór Sowich jest typowym górskim klimatem charakteryzującym się wysokimi opadami, niską średnią temperaturą i długo zalegającą pokrywą śnieżną. Przy wyżowych nocach zachodzi czasem zjawisko inwersji temperatur. Zimy tutaj są mroźne, a średnie temperatury zimą porównywalne są do temperatur wyższych gór. Opadom często towarzyszą gwałtowne burze z wyładowaniami. Wysokie opady, niskie roczne temperatury specyficzne położenie, wysokość względna najwyższych partii tego pasma oraz zlodowacenia sprzyjają przyrodzie typu arktyczno-alpejskiego.

  • zachmurzenie: średnie występuje w okresie jesienno-zimowym, najmniejsze w lecie, potęgowane przez mgły i zapylenia
  • maksimum termiczne: lipiec-wrzesień, średnia temperatura ok. 15 °C
  • minimum termiczne: styczeń-luty, średnia temperatura powietrza ok. –8 °C
  • średnia temperatura roczna w piętrze 400-500 m oscyluje w granicach 7 °C
  • czas trwania zimy: 14-16 tyg.
  • okres wegetacyjny:
    • w kotlinach rozpoczyna się w drugiej dekadzie kwietnia i trwa ok. 210 dni
    • w szczytowych partiach pod koniec kwietnia i trwa ok. 170 dni
  • lato termiczne: w kotlinach ok. 8 tyg., w partiach szczytowych ok. 6 tyg.
  • opady roczne: w kotlinach 500-600 mm, w okolicach Wielkiej Sowy ponad 1000 mm, maksimum opadowe w lipcu, minimum w lutym
  • wpływ wysokości na temperaturę: na każde 100 m wzniesienia temperatura w piętrze górskim średnio obniża się o około 0,5-1,0 °C.
  • zaleganie śniegu:
    • w partiach szczytowych do 90 dni (na zalesionych stokach północnych do początku maja)
    • w kotlinach do 50 dni
  • dominujące wiatry: południowo-zachodnie

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Fauna[edytuj | edytuj kod]

Muflonintrodukowany w Sudetach gatunek owcy górskiej

W lasach Gór Sowich liczne są jeleniowate i małe drapieżniki. W sztolniach, szczelinach skalnych i wyrobiskach kamieniołomów gnieżdżą się nietoperze. Świetnie zaaklimatyzowała się populacja korsykańskiego muflona, Świat zwierzęcy Gór Sowich jest bogaty i reprezentują go m.in.:

Świat roślin[edytuj | edytuj kod]

Na nizinach występuje typowy las nizinny oraz tereny uprawne. W górach mamy do czynienia z lasami sztucznie i selektywnie sadzonymi. Skład gatunkowy lasów zależny jest od rodzaju gleby, która decyduje o drzewostanie czy jest on przeważająco iglasty czy liściasty lub mieszany. Pogórze i przedgórze gór w dużej mierze wykorzystywane jest rolniczo – pola uprawne i łąki zajmują większość terenu.

Dziewięćsił bezłodygowy jest ozdobą sowiogórskich łąk (pod ochroną)

Przyroda nieożywiona[edytuj | edytuj kod]

Przyroda nieożywiona Gór Sowich to przede wszystkim tutejsze szczyty, miejsca widokowe, zbiorniki wodne, potoki, przełom Bystrzycy, skały i skałki, doliny. Urokliwe zakątki to:

  • Skałki gnejsowe – występują na całym prawie obszarze pasma. Są to skały metamorficzne, powstałe w wyniku przeobrażenia skał osadowych ilastych i szarogłazów oraz magmowych w okresie kaledońskich lub starszych ruchów górotwórczych.
  • Skałki wapienne – znajdują się w rejonie Wapiennej w okolicy Dzikowca i są wieku dewońskiego.
  • Punkty widokowe – to Wielka Sowa, Kalenica, Mała Sowa, stok Kokota, Polana Jugowska.
  • Doliny potoków – Kamionki, Młynówki, Bielawicy, Michałowskiego Potoku, Jugowskiego Potoku, Walimianki, Młynówki, Sowiego Potoku, Piekielnicy, Woliborki.

Wpływ człowieka na ekosystem[edytuj | edytuj kod]

W związku z dużym ucywilizowaniem terenu Gór Sowich niemożliwe jest wykluczenie wpływu człowieka na tutejsze ekosystemy. Ingerencja ta trwa już od kilkuset lat i wielokrotnie wiązała się z wielką dewastacją tego terenu. Pozyskiwanie drzewa na potrzeby górnictwa i hutnictwa odbywało się w sposób rabunkowy i bezmyślny. Powtórne zalesienie doprowadziło do monokultury świerka. Gwoździem do trumny były kwaśne deszcze na przełomie lat 70. i 80. XX w., które doprowadziły do prawdziwej klęski ekologicznej. Dopiero później prace nad odtworzeniem lasów dały możliwość wykazania także pozytywnych możliwości interwencji człowieka.

Pod ochroną[edytuj | edytuj kod]

Ochrona przyrody i krajobrazu realizowana jest poprzez tworzenie parków krajobrazowych, obszarów chronionego krajobrazu oraz szeregu rodzajów rezerwatów przyrody. Widać także początki wyraźnych tendencji w kierunku edukacji społeczeństwa z zakresu ochrony przyrody, która polega na odchodzeniu od idei odgrodzonych płotem rezerwatów w kierunku ścieżek dydaktycznych i przyrodniczych, którymi można zwiedzić i poznawać skarby i uroki natury.

Najwyższe szczyty[edytuj | edytuj kod]

Przełęcze[edytuj | edytuj kod]

Miejscowości u podnóża Gór Sowich[edytuj | edytuj kod]

miasta:


wioski:

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Atrakcje[edytuj | edytuj kod]

Riese - sztolnia w Rzeczce

Bardzo długa historia i żywe tradycje oznaczają, że warto także zobaczyć dokładnie jakie skarby kryją doliny i kotliny górskie. Są tu zabytki, budowle, kościoły i piękne miejscowości letniskowe. Szczególnie warto zwiedzić zamknięte kopalnie, czynne obecnie jako muzea w Nowej Rudzie, czy też słynne podziemne sztolnie hitlerowskie projektu Riese w Walimiu i Głuszycy, „Muchołapkę” w Ludwikowicach Kłodzkich, Twierdzę Srebrnogórską, zaporę w Lubachowie, wiadukt w Głuszycy, wiadukt w Zdrojowisku, wiadukt w Nowej Rudzie, zamek w Nowej Rudzie, Zamkową Górę, sanatorium w Rościszowie, Ratusz w Nowej Rudzie, zamek Grodno, Jezioro Lubachowskie, wieże widokowe na Wielkiej Sowie i Kalenicy, 11 kościołów i świątyń.

Warto zwiedzić[edytuj | edytuj kod]

Główne schroniska[edytuj | edytuj kod]

Schronisko „Pod Fortami” – obecnie prywatny pensjonat
Widok na Bukową Chatę z Zygmuntówki

Do 2007 działało jeszcze schronisko Pod Fortami w Srebrnej Górze – obecnie jest to prywatny pensjonat.

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Infrastruktura turystyczna i sportowa z roku na rok się rozrasta i ulega modernizacji. Na terenie Gór Sowich znajduje się wiele wyciągów i tras narciarskich, szlaków rowerowych. Ponadto w Górach Sowich znajduje się gęsta sieć szlaków turystycznych, prowadzących w większości po najciekawszych przyrodniczo i krajobrazowo miejscach.

Piesze[edytuj | edytuj kod]

Rowerowe[edytuj | edytuj kod]

w znakowaniu (trasy w większości prowadzą drogami utwardzonymi, polnymi oraz szlakami pieszymi).

Narciarskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

GALERIA – Góry Sowie
Krajobraz Sudetów – widok na Kalenicę
Krajobraz Sudetów – widok na Kalenicę

Przypisy

  1. Geologia Gór Sowich.
  2. Lis J., Sylwestrzak H.,1986 - Minerały Dolnego Śląska.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. K. R.Mazurski;Przewodnik turystyczny: Góry Sowie; Wyd. Sudety; Wrocław 1996r.; ISBN 8385550844.
  2. Praca zbiorowa; mapa turystyczna; „Góry Sowie”; skala 1:35 000; Wyd. „PLAN”; J.Góra 2007/8r.; ISBN 9788360975442.
  3. K.W.Bryger, T.Śnieżek; Przewodnik turystyczny: Góry Sowie; Wyd. „PLAN”; J.Góra 2006r.; ISBN 8360044740.
  4. K.Radwański, M.Szymczak; Atlas gór Polski. Sudety. Karpaty. Góry Świętokrzyskie; Wyd. ExpressMap; Warszawa 2008r.; ISBN 8360120641.
  5. R.Fronia, D. Jończy; Góry Sowie: kompleks Riese; mapa turystyczna: skala 1:35 000; Wyd. Turystyczne „Plan”; J.Góra 2011r. ISBN 9788362917365.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]