Skalbmierz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Skalbmierz
Herb
Herb Skalbmierza
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat kazimierski
Gmina Skalbmierz
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1342
Burmistrz Michał Markiewicz
Powierzchnia 7,13 km²
Wysokość 195-235 m n.p.m.
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

1310
184 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 41
Kod pocztowy 28-530
Tablice rejestracyjne TKA
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Skalbmierz
Skalbmierz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Skalbmierz
Skalbmierz
Ziemia 50°20′N 20°25′E/50,333333 20,416667Na mapach: 50°20′N 20°25′E/50,333333 20,416667
TERC
(TERYT)
3263403054
Urząd miejski
ul. Kościuszki 1
28-530 Skalbmierz
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Kościół parafialny, widok od północy
Nagrobki z II poł. XIX wieku na cmentarzu parafialnym
Pomnik tragedii skalbmierskiej

Skalbmierzmiasto w woj. świętokrzyskim, w powiecie kazimierskim, położone nad rzeką Nidzicą. Jest siedzibą miejsko-wiejskiej gminy Skalbmierz. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. kieleckiego. Położone przy skrzyżowaniu DW768 z DW783.

Informacje statystyczne[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 31 grudnia 2010 miasto zajmowało powierzchnię 7,13 km²[1] i liczyło 1310 mieszkańców, z czego liczba mężczyzn wynosiła 640 osób (48,9%), zaś kobiet – 670 (51,1%)[2]. Gęstość zaludnienia wynosiła 184 osoby/km².

Historia[edytuj | edytuj kod]

Badania archeologiczne potwierdzają, że w okolicach Skalbmierza były osady, które sięgają nawet 4000 lat p.n.e. Początki Skalbmierza osnute są mrokami dziejów, przez co nie można precyzyjnie określić daty powstania miasta. Według legendy, fundatorem osady i miejscowego kościoła był palatyn Bolesława KrzywoustegoSkarbimir, który pochodził z rodu Awdańców. Był to rycerz żyjący na przełomie XI i XII w., który został oślepiony i wygnany z kraju. Po tym wydarzeniu Skalbmierz stał się własnością biskupów krakowskich.

Najstarszy źródłowy przekaz o Skalbmierzu pochodzi z 1217. W tym okresie w miejscu obecnego Skalbmierza istniała osada, przez którą przebiegał prastary szlak handlowy. Prowadził on z ziem niemieckich przez Wrocław do Krakowa, Sandomierza i dalej aż na Ruś.

Podczas wojny domowej, ok. 1234 Konrad I mazowiecki przejął Skalbmierz i inkastelizował kościół, czyli przystosował go do funkcji obronnych. W 1241 na Skalbmierz najechali Tatarzy którzy spustoszyli miasto. Mimo zniszczeń spowodowanych przez najazd, miasto nie straciło na znaczeniu.

Bardzo ważną datą w dziejach Skalbmierza był 20 luty 1342, gdy na zamku królewskim w Krakowie, król Kazimierz Wielki wydał dokument lokacyjny miasta Skalbmierza na prawie średzkim. Był to przełomowy moment w historii miasta. Najświetniejszy okres przeżywał Skalbmierz w XV i XVI w. Zaliczano go wówczas do miast II kategorii, w Małopolsce miastem I kategorii był tylko stołeczny Kraków, co świadczy o dużym znaczeniu Skalbmierza w ówczesnych czasach. Miasto należało do powiatu proszowickiego w XVI-XIX w. W XVI w. w mieście pracowało 23 piwowarów, 12 szewców, 10 płócienników, 7 rzeźników, 6 kuśnierzy, 5 krawców, 5 kowali, 4 bednarzy, 4 piekarzy, 3 czapników, powroźnicy, cyrulicy, kołodzieje, stolarze, rymarze, siodlarze, ślusarze i złotnicy, którzy byli zrzeszeni w cechach. Miasto było otwarte, nie posiadało murów miejskich. Spowodowane to było zapewne bezpiecznym położeniem, w centrum Małopolski. W razie zagrożenia mury posiadał kościół, do którego mogła schronić się ludność. Podstawą rozwoju Skalbmierza był handel. Oprócz cotygodniowych targów, miasto otrzymało w ciągu wieków drogą przywilejów 13 jarmarków. Rozwój miasta został zahamowany w XVII w. Powodem hamowania rozwoju miasta były pożary, szczególnie dotkliwy był ten w 1618, następnie epidemia dżumy, a wreszcie potop szwedzki i najazdy Węgrów oraz Kozaków. Następne ożywienie miasta nastąpiło dopiero w II poł. XVIII w. W latach 1810-1867 Skalbmierz był siedzibą władz powiatowych w departamencie krakowskim, potem w województwie krakowskim z siedzibą w Kielcach, a wreszcie w guberni radomskiej.

Skalbmierz utracił prawa miejskie po upadku powstania styczniowego w 1870. W tym okresie, głównym przejawem życia w Skalbmierzu były słynne czwartkowe jarmarki. Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 przebudziło miejscowych działaczy społecznych do czynienia starań o odzyskanie przez Skalbmierz praw miejskich. Działania ówczesnego pomocnika rejenta, Antoniego Bauma przyniosły pozytywny rezultat i w dniu 31 marca 1927, Skalbmierz odzyskał utracone prawa miejskie. W okresie międzywojennym w Skalbmierzu powstał nowy budynek szkoły, Dom Ludowy z kinem „Lotnik” oraz wygląd miasta. Skanalizowano ciek wodny co umożliwiło wybrukowanie kilku ulic. W 1924 powstała orkiestra dęta.

Okres powolnego rozwoju miasta w latach międzywojennych przerwała agresja niemiecka. W nocy z 6 na 7 września 1939 Skalbmierz był świadkiem krwawego boju2 Pułku Strzelców Podhalańskich z niemieckim zagonem pancernym. Najwcześniejsze przedsięwzięcia konspiracyjne na Ponidziu miały miejsce w Skalbmierzu jesienią 1939. 5 sierpnia 1944 oddziały niemiecko-ukraińskie dokonały pacyfikacji miasta. W obronie miasta stanęły oddziały Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich. Spośród mieszkańców Skalbmierza zamordowano 64 osoby.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół parafialny pw. św. Jana Chrzciciela
  • Zabytkowy układ urbanistyczny Skalbmierza z XIV-XIX w. Jeden z nielicznych w Europie – ćwierć kolisty plac Marii Skłodowskiej-Curie (rynek).
  • Krzyż z figurami św. Rozalii i św. Rocha, kamienny. Jest to wotum dziękczynne mieszczan skalbmierskich ocalonych od zarazy w latach 1831–1848 oraz dwukrotnie od egzekucji hitlerowskich w 1939 oraz 1944. Szacowny zabytek umieszczony w centrum skalbmierskiego rynku, przed którym modlą się mieszkańcy Skalbmierza w trudnych i tragicznych momentach.
  • Pomnik tragedii skalbmierskiej odsłonięty w 1946. Autorem pomnika był Jerzy Bandura z Krakowa, rzeźbiarz, który kilkanaście lat później wykonał monumentalny pomnik na polu bitwy pod Grunwaldem.
  • Cmentarz parafialny z wieloma starymi, zabytkowymi mogiłami. Cmentarz wojenny z okresu I i II wojny światowej obejmujący miejsca pochówku żołnierzy różnych narodowości z okresu I wojny światowej oraz żołnierzy polskich i ofiary terroru hitlerowskiego z okresu II wojny światowej.
  • Stary cmentarz żydowski, w okresie okupacji zdewastowany.

Skalbmierzanie[edytuj | edytuj kod]

  • Ze Skalbmierza pochodził pierwszy rektor odnowionego w 1400 Uniwersytetu Krakowskiego, Stanisław ze Skarbimierza.
  • Antoni Baum – od 12 stycznia 1930 honorowy obywatel Skalbmierza i dożywotni członek Rady Miejskiej w Skalbmierzu. Dzięki Jego staraniom, Skalbmierz odzyskał utracone prawa miejskie.
  • W Skalbmierzu nauki pobierał Mikołaj Rej, a pisarz powieści historycznych Karol Bunsch przebywał w Skalbmierzu do roku 1938, odbywając w tym czasie praktykę u notariusza Redycha.
  • Urodził się tutaj Zwi Kanar, znany na Zachodzie mim, aktor teatralny i filmowy, pisarz żydowskiego pochodzenia.
  • W 1925 urodził się Mieczysław Ptaszyński – reżyser filmów dokumentalnych i przyrodniczych.

Osoby związane ze Skalbmierzem[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Pszczoła – polski działacz ludowy, żołnierz Batalionów Chłopskich.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Znak drogi św. Jakuba przy ul. Mikołaja Reja

Przez Skalbmierz przebiegają szlaki turystyczne:

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

  • W mieście funkcjonuje jeden z najstarszych klubów sportowych w województwie świętokrzyskim – Victoria Skalbmierz. Powstał w 1925, a jego największym sukcesem jest gra w klasie okręgowej. Obiekt sportowy Victorii umożliwia uprawianie m.in. piłki nożnej oraz tenisa ziemnego.
  • Możliwe jest również uprawianie sportów wodnych na terenie Skalbmierza. Umożliwia to nowo powstały zbiornik retencyjno-rekreacyjny „Skalbmierz”. Jest on zasilany wodą z rzeki Szarbiówki. Powierzchnia lustra wody wynosi 8,38 ha. Od strony północnej zalewu znajduje się plaża długości ok. 300 m na której znajduje się boisko do gry w siatkówkę plażową oraz drewniane molo wchodzące w głąb zbiornika. Molo kształtem przypomina literę „ Y „. Na środku zbiornika znajduje się wysepka o powierzchni 0,17 ha. Wokół zbiornika deptak spacerowy o długości ok. 1 km. Możliwość wypożyczenia rowerków wodnych oraz kajaków. Przed wejściem na zbiornik duży parking.

Transport[edytuj | edytuj kod]

W mieście krzyżują się drogi wojewódzkie:

Komunikacją autobusową zajmuje się PKS Busko Zdrój oraz firmy prywatne. Skalbmierz posiada bezpośrednie połączenia z Kielcami, Krakowem, Katowicami, Lublinem, Kazimierzą Wielką, Miechowem, Działoszycami i Pińczowem.

Panorama Skalbmierza. Widok od strony południowej
Panorama Skalbmierza. Widok od strony południowej

Przypisy

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]