Białobóg

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dzień i Noc, współczesne wyobrażenie Białoboga i Czarnoboga, Maksim Suchariew.

Białobóg, Belbog – domniemane imię rzekomego boga pomyślnego losu czczonego przez Słowian połabskich. Jego imię zostało wyprowadzone na zasadzie analogii do Czarnoboga wymienionego przez Helmoda w Kronice Słowian, który jest bogiem złego losu. Para tych bogów często przedstawiana jest jako dowód „słowiańskiego dualizmu”, chociaż ich autentyczność jest przedmiotem dyskusji.

Źródła[edytuj | edytuj kod]

Kronika Słowian[edytuj | edytuj kod]

Niemiecki mnich i kronikarz Helmold, który towarzyszył w misjach chrystianizacyjnych przeciwko Słowianom połabskim, w swojej Kronice Słowian opisuje kult Czarnoboga[1]:

Panuje zaś wśród Słowian dziwaczny zabobon: w czasie uczt i pijatyk podają sobie wkoło czaszę, w którą imieniem boga dobra i zła składają słowa, nie powiem poświęcenia, lecz przekleństwa. Wierzą bowiem, że losem pomyślnym kieruje dobry bóg, wrogim zaś bóg zły, dlatego owego złego boga nazywają w swoim języku diabłem, czyli Czarnobogiem, to znaczy bogiem czarnym.

Mimo że nigdzie w Kronice nie pada imię „Białobóg”, to wielu badaczy na zasadzie analogii do władającego złym losem Czarnoboga, rekonstruuje władającego dobrym losem Białoboga.

Źródła późniejsze[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy raz Białobóg został wymieniony dopiero w XVI wieku. W 1538 r. pomorski kronikarz Tomasz Kantzow w swojej Kronice Pomorza pisze[2]:

Opowiadałem dotychczas o wszystkich przejawach niewierności i bałwochwalstwa, w które angażowali się przed czasem Cesarstwa Niemieckiego. Mówi się, że wcześniej ich drogi były jeszcze bardziej pogańskie. Postawili oni swoich królów i panów, którzy dobrze rządzili, ponad bogami i czcili wspomnianych ludzi [jako bogów] po ich śmierci. Ponadto czcili słońce i księżyc, a na koniec dwóch bogów, których czcili ponad wszystkimi innymi bogami. Jednego nazwali Bialbug, to jest biały bóg; uważali go za dobrego boga. Drugie Zernebug, czyli czarny bóg; uważali za boga, który wyrządza krzywdę. Dlatego oddawali cześć Bialbugowi, ponieważ czynił im dobrze i aby mógł nadal im dobrze czynić. Z drugiej strony Zernebuga czcili tak, aby ich nie krzywdził. I uspokoili wspomnianego Zernebuga, składając ofiary z ludzi, ponieważ wierzyli, że nie ma lepszego sposobu na uspokojenie go niż ludzką krwią, co jest prawdą, gdyby tylko widzieli to we właściwym świetle: że Zernebug nie szuka niczego innego niż śmierć ciała i duszy człowieka.

Następnie Sebastian Münster, w Cosmographiae universalis z 1550 r. opisuje obrzęd żniw związany z Świętowitem i dalej pisze: „Ogólnie rzecz biorąc, oni (Rugianie) czcili dwóch bogów, mianowicie Belbucka i Zernebucka, jak białego i czarnego boga, dobrego i złego geniusza, Boga i Szatana, jako źródło dobra i zła, zgodnie z błędem Manichejczyków”. Utwory Kantzowa i Münstera najprawdopodobniej są niezależne od siebie (różne formy zapisu imienia Białoboga, Kronika Pomorza powstała jako pierwsza, ale została wydana dopiero w XIX w.), ale korzystają ze wspólnego źródła, którym według Mirosławy Znajenko mogło być archiwum opactwa Białoboki, gdzie dorobiono Białoboga. Daniel Cramer(ang.), teolog i profesor ze Szczecina, prawdopodobnie miał w rękach kronikę z tego archiwum lub znał cytat, ponieważ w swoim Pommerisches Kirchen-Chronicon parafrazuje prawdopodobnie jej część[2]:

Klasztorowi temu (mnisi założyciele) nadali nazwę Belbug, poprawniej Bialbuck, co w języku Wenedów oznacza dosłownie "biały bóg", aby dać [Słowianom] do zrozumienia, że w przeciwieństwie do ich (Słowiańskich) pogańskich przodków, chrześcijanie nie znali żadnego czarnego boga. Nazwa [Belbug] dobrze pasuje również do ubioru pramonstratenów, którzy [zawsze] chodzili ubrani na biało.

Białobóg pojawia się także w anonimowym Historia Caminensis jako bóg Wandalów, które bazuje na utworze Münstera (oba utwory mówią o „błędzie Manichejczyków”). Białobóg pojawia się także w innych, pomnniejszych tekstach[2].

Interpretacje[edytuj | edytuj kod]

Nie ma zgody wśród badaczy co do autentyczności kultu Czarnoboga i Białoboga. Część badaczy uznaje, że obaj bogowie są wymysłem Helmoda, część zakłada możliwość istnienia tych bogów, część, że Czarnobóg i Białobóg to przydomki lub pseudonimy. Według Gieysztora bogowie nie są pełną personifikacją, lecz hipostazą zła i dobra[3]. Czajkanowic(ang.) opierając się na nazwach serbskich miejsc i powiedzeniach uważał, że Białobóg to w istocie Perun[4].

Argumentami za autentycznością Białoboga, mają przemawiać nazwy miejscowości w różnych częściach słowiańszczyzny: sąsiadujące ze sobą wsie Bělbožice(cz.) i Černíkovice(cz.) w Czechach, które mają dowodzić dualizmu, Białobożnica na Ukrainie, Bela Crkva („Biała Cerkiew”), tell Belo Brdo („Białe Wzgórze”) w Serbii[4]. Wskazuje się także na dwa miejsca znane lokalnie jako „Białe Bogi” w pobliżu Radonieża (obwód moskiewski), z czego jedno z nich być może służyło jako pogańskie miejsce kultu[4][2]. W Rocznikach premonstrateńskich twierdzono, że nazwa Białoboki wywodzi się od „Belboka, bożka Pomorzan, co oznacza boga białego i dobrego”. Historycy jednak nie są pewni etymologii miejscowości i wielu z nich sugeruje, że nazwa wywodzi się od słowa buk lub bok[5].

Niektórzy autorzy posiłkowali się też górą Bieleboh (i Czorneboh) w Górnych Łużycach, na których rzekomo mieli być czczeni bogowie, lecz nazwy te najprawdopodobniej powstały dopiero w epoce nowożytnej z powodu popularności bogów w kulturze tamtych rejonów[5].

 Osobne artykuły: BielebohCzorneboh.

W folklorze serbskim występuje wyrażenie „nie widzieć białego boga”, a w bułgarskim „wołać do białego boga” co prawdopodobnie oznacza to samo co niebo czyli niebiański bóg[4]. W folklorze bułgarskim występuje także wyrażenie „nie mam Białego boga od tego człowieka” co może oznaczać brak dobrej woli[3].

Kultura popularna[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Andrzej Szyjewski, Religia Słowian, Kraków: Wydawn. WAM, 2003, s. 121, ISBN 83-7318-205-5, OCLC 54865580 [dostęp 2020-09-22].
  2. a b c d Yaroslav Gorbachov, What Do We Know about *Čьrnobogъ and *Bělъ Bogъ?, „Russian History”, 44 (2-3), 2017, s. 209–242, DOI10.1163/18763316-04402011, ISSN 1876-3316 [dostęp 2020-09-27] (ang.).
  3. a b Aleksander Gieysztor, Mitologia Słowian, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2006, s. 160-161, ISBN 978-83-235-0234-0.
  4. a b c d Spiro Kuliszić, Piotr Z. Petrowić, Nikola Pantelić, Serbski słownik mitologiczny, Belgrad: Nolit, 1970, s. 28-29.
  5. a b Jerzy. Strzelczyk, Mity, podania i wierzania dawnych Słowian, wyd. Wyd. 1, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 1998, s. 48, ISBN 83-7120-688-7, OCLC 41479163 [dostęp 2020-09-23].
  6. American Gods mythology guide: Who is bloodthirsty Slavic deity Czernobog?, Radio Times [dostęp 2020-09-23] (ang.).