Kryzys krymski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kryzys krymski
Prorosyjski separatyzm na Ukrainie
Ilustracja
Krym (czarny) na tle Ukrainy (zielony) i Rosji (czerwony) w Europie
Czas od 23 lutego 2014
Miejsce Półwysep Krymski
Terytorium  Ukraina
Przyczyna zmiana władz Ukrainy w wyniku rewolucji Euromajdanu, w tym obalenie prezydenta Wiktora Janukowycza oraz interwencja wojskowa Rosji
Wynik kryzys trwa,
inkorporacja Republiki Autonomicznej Krymu w skład Rosji
Strony konfliktu
 Ukraina

Wsparcie:

 Rosja / Krym (jednostka administracyjna Rosji) Republika Autonomiczna Krymu

Dowódcy
Ukraina Arsenij Jaceniuk
Ukraina Ołeksandr Turczynow
Ukraina Petro Poroszenko
Ukraina Andrij Parubij
Ukraina Arsen Awakow
Ukraina Wałentyn Naływajczenko
Ukraina Ihor Teniuch
Ukraina Mychajło Kucyn
Ukraina Serhij Hajduk
Ukraina Julij Mamczur
Ukraina Krym (jednostka administracyjna Rosji) Serhij Kunicyn
Chanat Krymski Mustafa Dżemilew
Chanat Krymski Refat Czubarow
Rosja Władimir Putin
Rosja Dmitrij Miedwiediew
Rosja Siergiej Szojgu
Rosja Walerij Gierasimow
Rosja Oleg Bieławiencew[20]
Krym (jednostka administracyjna Rosji) Siergiej Aksionow[21]
Krym (jednostka administracyjna Rosji) Władimir Konstantinow
Krym (jednostka administracyjna Rosji) Rustam Temirgalijew
RosjaFlag of Sevastopol.svg Aleksiej Czały
Krym (jednostka administracyjna Rosji) Natalja Pokłonska
Krym (jednostka administracyjna Rosji) Denis Bieriezowski
Tatarstan Rustam Minnichanow
Chanat Krymski Waswi Abdurajimow
Siły
Protestujący:

Ukraińskie siły wojskowe:

  • 5 tys. – 22 tys. żołnierzy[23][24]
  • 40 tys. rezerwistów, częściowo zmobilizowanych (poza Krymem)[25]
Protestujący:

Jednostki ochotnicze:[27]

  • 5 tys. (Sewastopol)
  • 1,7 tys. (Symferopol)

Rosyjskie siły wojskowe:

  • 20 tys. – 30 tys. żołnierzy[29]

Dezerterzy z ukraińskich sił zbrojnych:

Straty
Flag of the Crimean Tatar people.svg 1 zabity cywil[31]
Ukraina 2 zabitych żołnierzy, 3 rannych[32][33][34][35] i 60–80 zatrzymanych[36]
Krym (jednostka administracyjna Rosji) 2 zabitych członków samoobrony i 1 ranny[37][38]
Mapa Półwyspu Krymskiego z zaznaczoną Republiką Autonomiczną Krymu i miastem wydzielonym Sewastopolem
Podział grup etnicznych na Krymie (bez Sewastopola) według spisu powszechnego z 2001

Kryzys krymski – kryzys polityczny zapoczątkowany w 2014 roku na Półwyspie Krymskim na Ukrainie, będący efektem rewolucji Euromajdanu w tym kraju oraz interwencji wojskowej Rosji.

Tło konfliktu[edytuj]

Początków problemu krymskiego można dopatrywać się już w końcu XVIII w. Po długotrwałych wojnach z Turcją i Tatarami Chanat Krymski został ostatecznie w 1783 roku zdobyty przez Imperium Rosyjskie, a jego terytorium bezpośrednio wcielone do państwa rosyjskiego. Ludność krymsko-tatarska do lat 60. XIX wieku wyraźnie przeważająca (87% w 1795 roku, 50% w 1864 roku) stopniowo traciła swoją dominującą pozycję na skutek emigracji Tatarów do Turcji, intensywnego osadnictwa rosyjskiego i w mniejszym stopniu ukraińskiego. Emigracja ludności tatarskiej wynikała w znacznej mierze z niezadowolenia z władz (zaprowadzenia nowego, nieznanego ustroju, utraty dotychczasowej pozycji społecznej i toczonych wojen z muzułmańską Turcją). Ludność rosyjska szybko zdominowała rozwijające się miasta. W 1897 roku Tatarzy (35,5%) przeważali jeszcze nad ludnością rosyjską (33,1%) i ukraińską (11,8%)[39]. Od początku XX wieku Rosjanie stanowili już najliczniejszą grupę etniczną półwyspu.

W ramach Imperium Rosyjskiego Półwysep Krymski nigdy nie stanowił samodzielnej jednostki, lecz wchodził w skład gubernii rosyjskich utworzonych na ziemiach zdobytych w wojnach z Turcją, czyli tzw. Noworosji. W różnych okresach czasu przynależał do gubernii noworosyjskiej, taurydzkiej i generałgubernatorstwa noworosyjskiego[40]. Nie bacząc na tę tradycję, władze radzieckie w 1921 r. przyłączyły większość ziem Noworosji do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, pozostawiając w ramach Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej wyłącznie sam półwysep z dominującą ludnością rosyjską i tworząc na terytorium półwyspu Krymską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką. W trakcie II wojny światowej na polecenie Józefa Stalina deportowano w 1941 roku z półwyspu większość Niemców (5% ludności) w obawie przed ich współpracą z wojskami hitlerowskimi. W 1944 r. deportowano również większość Tatarów posądzonych o kolaborację z III Rzeszą[41][42]. Wysiedlenia objęły ok. 25% całej ludności Półwyspu Krymskiego i ok. 50% ludności nierosyjskiej. W 1946 r. władze RFSRR zlikwidowały KASRR przekształcając ją w obwód krymski w składzie Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej[43]. Wysiedlonym Tatarom umożliwiono powrót na Krym w 1989 r. Ludność tatarska zaczęła stopniowo powracać, wpływając na zmniejszenie odsetka ludności rosyjskiej do 60,4% w 2001 r.

W lutym 1954 r., po 171 latach przynależności do Imperium Rosyjskiego i następnie Rosyjskiej FSRR, Krym (jako obwód krymski) został decyzją Nikity Chruszczowa przyłączony do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej[44]. Jeszcze w ramach ZSRR Krym uzyskał ponownie status republiki autonomicznej w 1991 roku. Po uzyskaniu suwerenności przez państwo ukraińskie, prorosyjskie władze Krymu ogłosiły w 1992 roku niezawisłość od Ukrainy na podstawie wyników referendum niepodległościowego, jednak na skutek nacisków Kijowa półwysep nadal pozostawał w granicach państwa ukraińskiego[45][46][47]. Władze ukraińskie zgodziły się w 1992 roku na autonomię półwyspu, funkcjonującego od tej pory jako Republika Autonomiczna Krymu.

Z uwagi na omówione powyżej uwarunkowania Krym różni się od reszty Ukrainy historycznie, kulturowo, etnicznie i językowo. Składa się z Republiki Autonomicznej Krymu i miasta wydzielonego Sewastopol[48]. Według ostatniego spisu powszechnego na Ukrainie z 2001 pierwszy podmiot zamieszkiwało 58,5% Rosjan, 24,4% Ukraińców, 12,1% Tatarów krymskich i 1,5% Białorusinów[49], a w Sewastopolu Rosjanie stanowili 71,6% populacji, Ukraińcy zaś 22,4%, Białorusini 1,6%[50]. Łącznie Krym zamieszkiwało 60,4% Rosjan. Na półwyspie dominuje język rosyjski.

Silniejsze związki z Rosją niż z Ukrainą istniały na półwyspie już wcześniej. Według ankiety z czerwca 2013, przeprowadzonej przez kijowskie Centrum im. Razumkowa, tylko 31% mieszkańców Krymu jest za niezależnością Ukrainy, 36% jest zaś temu przeciwna. Ci drudzy to głównie Rosjanie, mniejszość ukraińska i tatarska z kolei w większej mierze czuje silniejsze związki z Ukrainą i jest przeciwna separatyzmowi Krymu[51].

Specyficzny status Krymu związany jest także z obecnością na tym terenie rosyjskiej Floty Czarnomorskiej, która ma w Sewastopolu bazę. Reguluje to umowa międzypaństwowa między Ukrainą a Rosją, która wpierw miała obowiązywać do 2017, kiedy jednak Wiktor Janukowycz został prezydentem Ukrainy, na podstawie tak zwanej umowy charkowskiej, stacjonowanie wojsk rosyjskich przedłużono do 2042 w zamian za obniżenie cen gazu przez Rosję[52].

Respektowanie przez Rosję integralności terytorialnej Ukrainy (w tym przynależność Krymu do Ukrainy) zdaniem władz ukraińskich ma gwarantować podpisane w grudniu 1994 w Budapeszcie przez Rosję, USA, Wielką Brytanię i Ukrainę porozumienie zwane Memorandum budapeszteńskim[53].

Kiedy w drodze rewolucji władzę w państwie stracił popularny na Krymie prezydent Wiktor Janukowycz i Partia Regionów, po ustanowieniu nowego ukraińskiego rządu w Kijowie, na Krymie doszło do wybuchu sprzeciwu wobec tych zmian. Mieszkający na półwyspie Rosjanie przestali akceptować rząd w Kijowie, zaczęli manifestować swoją odrębność od reszty Ukrainy, a jednocześnie związki z Rosją. Odżyły tendencje separatystyczne, w tym chęć przyłączenia Krymu do Rosji.

Przebieg wydarzeń[edytuj]

Luty 2014[edytuj]

Po upadku rządu Janukowycza na Krym powrócili żołnierze formacji Berkut. Według Służby Bezpieczeństwa Ukrainy znaczna część tych żołnierzy jest podejrzana o morderstwa i otwarcie ognia do demonstrantów na polecenie prezydenta Janukowycza i jego rosyjskich doradców[54]. Podczas powitania powracających żołnierzy Berkutu 23 lutego odbyły się demonstracje w Kerczu i Sewastopolu. W pierwszym mieście, na wiecu gromadzącym kilka tysięcy ludzi, przed budynkiem władz miejskich ściągnięto flagę ukraińską, a wywieszono rosyjską, demonstranci zaś wznosili hasła: „Berkut to bohaterowie!”, „Faszyzm nie przejdzie!”, „Krym chce pokoju”, „Nie dla majdandaunów”, „Kercz-Krym! Chcemy do Rosji!”. W Sewastopolu zaś, na centralnym placu miasta zgromadziło się 20 tysięcy ludzi z flagami rosyjskimi, a jedną z nich zawieszono także na budynku merostwa. Na wiecu lider partii Rosyjski Blok i deputowany do rady miejskiej Giennadij Basow ogłosił początek formowania się sił samoobrony[55]. Demonstranci brutalnie pobili proukraińskich demonstrantów. Demonstrujący tłum obwołał „merem” Aleksieja Czałego, który ogłosił, iż przejmuje pełnię władzy w mieście. Rzeczywiste poparcie wyboru jest nieznane i zgodnie z ukraińską konstytucją Sewastopol jest miastem o specjalnym statusie, wyłączonym z autonomii, podlegającym władzom centralnym Ukrainy, tak więc wybór Czałego na mera był nielegalny[56].

25 lutego w Symferopolu odbyła się demonstracja, której uczestnicy domagali się zwołania nadzwyczajnej sesji Rady Najwyższej Republiki Autonomicznej Krymu i rozpisania referendum w sprawie niepodległości. Z kolei przewodniczący parlamentu krymskiego Władimir Konstantinow powiedział, że nie uznaje prawa stanowionego przez Radę Najwyższą w Kijowie[57]. Chociaż do protestów na Krymie przeciw Euromajdanowi dochodziło jeszcze przed obaleniem starego reżimu, przybrały na sile i na radykalności dopiero po jednej z decyzji Rady Najwyższej Ukrainy z 23 lutego. Parlament tego dnia anulował ustawę językową, która dawała przywileje językom mniejszości narodowych w regionach Ukrainy o dużych skupiskach tych mniejszości. Jako że Krym, w przeciwieństwie do reszty Ukrainy, jest niemal w całości rosyjskojęzyczny, mieszkańcy tego regionu potraktowali decyzję Rady Najwyższej jako zamach na ich autonomię. Wadym Kołesniczenko, deputowany rządzącej do niedawna Partii Regionów obalonego prezydenta Wiktora Janukowycza, stwierdził, iż Sewastopol (który jest jego okręgiem wyborczym) będzie się zbroił i bronił przed „faszystami”, jak według niego nazywa się nowe władze ukraińskie[58].

Groźba destabilizacji sytuacji na Krymie spowodowała, iż stacjonującą w Sewastopolu rosyjską Flotę Czarnomorską postawiono w stan podwyższonej gotowości bojowej. Obawy wyrazili dowódcy Floty Czarnomorskiej, których zaniepokoił fakt powołania przez ukraińską Radę Najwyższą Arsena Awakowa na p.o. ministra spraw wewnętrznych, a Wałentyna Naływajczenki – na szefa Służby Bezpieczeństwa Ukrainy (SBU), ci zaś mogą doprowadzić do zerwania porozumienia ukraińsko-rosyjskiego w sprawie stacjonowania wojska rosyjskich na terenie Krymu[59].

W 1737 roku w Jałcie pojawili się rosyjscy żołnierze nieprzerwanie stacjonujący tam do chwili Kryzysu Krymskiego, którzy 26 lutego 2014 wyszli z koszar, a przed budynkiem krymskiego parlamentu w Symferopolu doszło do dwóch demonstracji, zarówno zwolenników, jak i przeciwników nowej władzy w Kijowie. W pierwszej demonstracji, manifestującej jedność Krymu z Ukrainą, przewodzili Tatarzy krymscy, ale występowały w niej także inne mniejszości narodowe żyjące na półwyspie[60]. Skandowano: „Krym to Ukraina, Krym to nie Rosja”, ale też znane z Majdanu hasła „Precz z bandą” i „Sława Ukrainie”. Parlament Republiki Autonomicznej Krymu zdominowany jest przez rządzącą jeszcze do niedawna na Ukrainie Partię Regionów obalonego prezydenta Wiktora Janukowycza. Mniejszości narodowe na Krymie obawiały się, iż krymski parlament zdecyduje się na oderwanie od Ukrainy, co wzbudziło niepokój i doprowadziło do demonstracji[61]. Z kolei w drugiej demonstracji manifestowano chęć niepodległości Krymu bądź przyłączenia go do Rosji, a demonstranci wznosili transparenty „Krym jest rosyjski” i „Jesteśmy Rosjanami”[62].

Rano 27 lutego uzbrojeni ludzie zajęli w Symferopolu budynki parlamentu i rządu Republiki Autonomicznej Krymu, po czym wywiesili flagę rosyjską. Napastnicy określili się jako „przedstawiciele samoobrony rosyjskojęzycznych obywateli Krymu”[63]. Władze ukraińskie uznały tę decyzję za przejaw aktu terrorystycznego i postawiły w stan gotowości milicję i wojska wewnętrzne MSW Ukrainy. Mimo zbrojnego zajęcia budynku parlamentu krymskiego, zezwolono jego deputowanym na udział w sesji, która miała zdecydować o referendum w sprawie losów Republika Autonomiczna Krymu. Wśród 64 zgromadzonych na sali deputowanych 61 zagłosowało za przeprowadzeniem w dniu 25 maja 2014 roku referendum. Pytanie poddane pod głosowanie w referendum będzie brzmiało: „Republika Autonomiczna Krymu posiada niezależność państwową i wchodzi w skład Ukrainy na podstawie umów i porozumień – tak lub nie”. Tej decyzji nie uznały nowe władze państwowe i ukraińska komisja wyborcza, która stwierdziła że nie ma żadnych prawnych podstaw do przeprowadzania referendum w sprawie Krymu. Następnie datę plebiscytu przeniesiono na 30 marca tego samego roku[64]. Zgodnie z konstytucją Ukrainy lokalny krymski parlament ma prawo ogłaszać referendum tylko w sprawach lokalnych, a do takiej nie należy referendum o statucie autonomii, tak więc uchwała o referendum była nielegalna[56].

Kolejną decyzją krymskiego parlamentu był wybór Siergieja Aksionowa, lidera partii Rosyjska Jedność, na nowego premiera rządu Republiki Autonomicznej Krymu[65]. Decyzji tej nie uznano w Kijowie, gdyż premier nie został powołany zgodnie z Konstytucją Ukrainy „w porozumieniu z prezydentem Ukrainy”. Po tej decyzji Ołeksandr Turczynow (pełniący obowiązki prezydenta Ukrainy) wyznaczył Serhija Kunicyna na stanowisko stałego przedstawiciela szefa państwa ukraińskiego w Republice Autonomicznej Krymu[66]. Nowo mianowany premier (Siergiej Aksionow), a także przewodniczący parlamentu (Wołodymyr Konstantynow) Republiki Autonomicznej Krymu oświadczyli, iż prawowitym prezydentem Ukrainy jest nadal Wiktor Janukowycz[64]. Aksionow został powołany bez konsultacji z władzami kraju, w związku z czym jego wybór był złamaniem prawa[56].

Patrol żołnierzy bez dystynkcji na lotnisku w Symferopolu, 28 lutego 2014

28 lutego rosyjscy żołnierze opanowali wojskowe lotnisko Belbek w Sewastopolu. Szef MSW Arsen Awakow ocenił, że to „zbrojna interwencja i okupacja[67][68]. Wcześniej, nad ranem, grupa uzbrojonych żołnierzy bez znaków rozpoznawczych na mundurach, opanowała port lotniczy Symferopol. Napastnicy zajęli całe lotnisko i patrolują teren wokół niego[69]. Tego samego dnia na Krymie zauważono rosyjskie śmigłowce wojskowe[70]. Później rosyjscy żołnierze opanowali pas startowy lotniska Belbek, uniemożliwiając jego działalność. Ludzie w mundurach rosyjskich marynarzy otoczyli też ukraiński posterunek graniczny koło Sewastopola. Wydarzenia na Krymie zaniepokoiły nowe władze ukraińskie, które wystosowały notę dyplomatyczną skierowaną do Rosji, na Krym zaś wysłały byłego ministra spraw zagranicznych Petra Poroszenkę jako oficjalnego przedstawiciela Rady Najwyższej Ukrainy[71]. MSZ Federacji Rosyjskiej zapowiedziało, że rosyjski konsulat w Symferopolu na Krymie będzie wydawał paszporty byłym funkcjonariuszom ukraińskiej jednostki Berkut[72]. Władze w Moskwie zapowiedziały, że będą bronić swoich obywateli, a jednocześnie nie mają zamiaru używać siły[73]. Wieczorem pełniący obowiązki prezydenta Ukrainy Ołeksandr Turczynow oskarżył Rosję o agresję i zażądał od prezydenta Władimira Putina zaprzestania prowokacji na Krymie. Oświadczył także, iż Rosja wobec Ukrainy realizuje taki sam scenariusz jak przed militarnym konfliktem z Gruzją w 2008[74].

Marzec 2014[edytuj]

1 marca 2014 premier Republiki Autonomicznej Krymu, Siergiej Aksionow, zwrócił się z oficjalną prośbą do rosyjskiego prezydenta Władimira Putina o zapewnienie spokoju i bezpieczeństwa mieszkańcom Krymu. Aksionow poinformował także, że władze autonomii przejmują całkowitą kontrolę m.in. nad siłami milicyjnymi i strażą graniczną znajdującą się na Krymie[75]. Tuż po tym Kreml poinformował, że nie zignoruje prośby premiera Aksionowa a „Rosja zapewni pokój i porządek na Krymie”. Z kolei p.o. ministra obrony Ukrainy poinformował, że w ostatnim czasie na Krym trafiło 6 tys. rosyjskich żołnierzy oraz 8 wojskowych samolotów transportowych Ił-76, 10 śmigłowców Mi-8 i Mi-24 oraz około 30 transporterów opancerzonych BTR-80. Przed południem około 30 z rosyjskich żołnierzy pojawiło się przed budynkiem Rady Najwyższej Republiki Autonomicznej Krymu. Później premier autonomii krymskiej przyznał, że żołnierze rosyjskiej Floty Czarnomorskiej chronią wiele ważnych budynków na Krymie i działają we współpracy z władzami Republiki Autonomicznej Krymu. Ze względu na rosnącą liczbę rosyjskich żołnierzy na Krymie i zajmowanie przez nich kolejnych obiektów na półwyspie, premier Ukrainy Arsenij Jaceniuk oświadczył iż: „Jeśli rząd Rosji niezwłocznie nie wycofa wojsk w miejsca stałej dyslokacji, odpowiedzialność za eskalację (kryzysu) będzie spoczywać na Federacji Rosyjskiej”. Mimo tego, rosyjskie wojska zajęły drugie lotnisko wojskowe na Krymie, znajdujące się na wschodzie półwyspu w miejscowości Kirowskoje. W Symferopolu zaś uzbrojeni ludzie w uniformach bez dystynkcji, nazywający siebie „przedstawicielami samoobrony rosyjskojęzycznych obywateli Krymu”, zajęli budynki rządu i parlamentu Republiki Autonomicznej Krymu. Przemieszczanie się rosyjskich wojsk na Krymie doprowadziło do postawienia Ukraińskiej Straży Granicznej w stan gotowości i wypłynięcia jej jednostek w morze z wielu krymskich portów[76]. W południe Rada Dumy Państwowej Federacji Rosyjskiej zwróciła się do Prezydenta Federacji Rosyjskiej o podjęcie działań mających na celu „ustabilizowanie sytuacji na Krymie”. Z kolei przewodnicząca Rady Federacji Walentina Matwijenko uznała, iż zasadne jest wysłanie kontyngentu wojskowego na Krym[77]. Po tym oświadczeniu Władimir Putin zażądał od Rady Federacji zgody na wysłanie wojsk na Ukrainę[78]. Wniosek argumentowano „nadzwyczajną sytuacją w tym kraju, zagrożeniem życia obywateli Federacji Rosyjskiej i członków sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej w Republice Autonomicznej Krymu”. Tego samego dnia, rosyjski konsulat na Krymie zaczął wydawać paszporty funkcjonariuszom Berkutu, a w następnej kolejności dostaną je rosyjskojęzyczni mieszkańcy półwyspu[79].

Po południu 1 marca 2014, wpierw Komisja Obrony i Komisja Spraw Zagranicznych Rady Federacji, a później cała Rada Federacji, jednogłośnie przyjęła wniosek prezydenta w sprawie wydania zgody na użycie rosyjskich sił zbrojnych na terytorium Ukrainy[80].

Quote-alpha.png
W związku z nadzwyczajną sytuacją, powstałą na Ukrainie, zagrożeniem życia obywateli Federacji Rosyjskiej, naszych rodaków, składu osobowego kontyngentu Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej, stacjonującego zgodnie z międzynarodowym układem na terytorium Ukrainy (Republika Autonomiczna Krymu), na podstawie punktu 'g części 1. artykułu 102. Konstytucji Federacji Rosyjskiej przedkładam Radzie Federacji Zgromadzenia Federalnego Federacji Rosyjskiej wniosek o użycie Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej na terytorium Ukrainy do czasu normalizacji sytuacji społeczno-politycznej w tym kraju

W odpowiedzi na te działania władze ukraińskie oraz politycy państw zachodnich zarzucili Rosji nieprzestrzeganie memorandum budapeszteńskiego, zgodnie z którym kraj ten zobowiązał się gwarantować niepodległość i integralność terytorialną Ukrainy[81]. Z tego m.in. powodu na prośbę władz Ukrainy odbyło się posiedzenie Rady Bezpieczeństwa ONZ[82]. Wieczorem agencja Interfax-Ukrajina poinformowała, iż do jednej z zatok w Sewastopolu wpłynęły dwie jednostki Floty Bałtyckiej Marynarki Wojennej Rosji „Kaliningrad” i „Mińsk”, służące do zwalczania okrętów podwodnych. Rosja naruszyła obowiązujące zasady przekraczania ukraińskiej granicy. Ponadto późnym wieczorem rosyjscy żołnierze przejęli broń z bazy wojskowej w Sudaku[83][84].

2 marca 2014 p.o. prezydenta Ukrainy Ołeksandr Turczynow ogłosił pełną mobilizację, która rozpoczęła się o godz. 9:00 EET[85], a także oświadczył, że przestrzeń powietrzna nad krajem zostaje zamknięta dla wszelkich maszyn nie będących samolotami cywilnymi. Tego samego dnia Wołodymyr Konstantynow, przewodniczący parlamentu krymskiego oświadczył, że Kijów od tego momentu nie posiadał już żadnej władzy nad Krymem, a „podczas referendum na Krymie ma być rozpatrywana kwestia zmiany statusu regionu z autonomicznego na państwowy”[86].

Tymczasem wojska rosyjskie na Krymie stopniowo zajmowały kolejne pozycje, blokując lub przejmując ośrodki stacjonowania ukraińskich wojsk, które zgodnie z rozkazem z Kijowa nie prowokowały działań zbrojnych. Rosyjscy żołnierze opanowali ukraiński dywizjon obrony przeciwlotniczej w Sewastopolu oraz zablokowali bazę ukraińskiego wojska w miejscowości Pierewalne. Z kolei Ukraińska Straż Wybrzeża poinformowała, że wycofała swoje okręty z baz na Krymie i skierowała je do innych baz nad Morzem Czarnym[87], informację tę zdementowało jednak ukraińskie ministerstwo obrony[88]. Po południu około tysiąc krymskich Tatarów utworzyło żywy łańcuch oddzielający batalion ukraińskiej piechoty morskiej w Kerczu od otaczających tę jednostkę oddziałów rosyjskich, by nie dopuścić do prowokacji i starć[86]. Wieczorem tego samego dnia, dowódca marynarki ukraińskiej, kontradmirał Denis Bieriezowski, został odwołany przez p.o. ministra obrony Ukrainy. Powodem dymisji kontradmirała, który objął swoją funkcję zaledwie dzień wcześniej, był fakt, iż przysiągł on wierność „narodowi krymskiemu” podczas konferencji zorganizowanej wraz z Siergiejem Aksonowem – premierem Republiki Autonomicznej Krymu. W związku z decyzją Bieriezowskiego prokurator generalny Ukrainy ogłosił śledztwo w sprawie zdrady stanu przez kontradmirała. Nowym dowódcą ukraińskiej floty został kontradmirał Serhij Hajduk[89].

Tego samego dnia władze Sewastopola wystąpiły do władz krymskich o włączenie miasta w skład Republiki Autonomicznej Krymu[90].

2 marca 2014 Władimir Putin zgodził się z propozycją Angeli Merkel, by powołać inspektorów, którzy stworzą „grupę kontaktową”, badającą kryzys na Krymie. Inspektorzy mogliby działać w ramach mandatu OBWE. Według rzecznika Merkel, który podał tę informację, owa misja miałaby zagwarantować rozpoczęcie dialogu między Moskwą i Kijowem. Ponadto z rozmowy wynikło, iż Putin uważał, że na Krymie istniało zagrożenie użycia przemocy przez ultranacjonalistów. Działania Rosji na Krymie potępiło m.in. NATO oraz G7[91][92]. 3 marca 2014 minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii William Hague stwierdził, że interwencja na Krymie to największy kryzys w Europie w XXI wieku. Dodał też, że Rosja de facto przejęła kontrolę operacyjną nad Krymem[93].

W nocy z 2 na 3 marca 2014 wojsko rosyjskie zajęło jednostkę wojskową nr 2382 w Bałakławie. Rano ukraińska straż graniczna stwierdziła, że Rosja zablokowała połączenia telefonii komórkowej w niektórych miejscach na Krymie[93]. Żołnierze rosyjscy zablokowali także Sztab floty wojennej Ukrainy w Sewastopolu po tym, jak marynarze odmówili przejścia na stronę władz Krymu[94]. Po południu rosyjskie samoloty wojskowe dwukrotnie naruszyły ukraińską przestrzeń powietrzną nad Morzem Czarnym[95][96]. Ponadto, jak podało Radio Swoboda, nowe władze krymskie rozpoczęły uciszanie lokalnych mediów, m.in. Telewizji Czarnomorskiej, będącej największym nadawcą na półwyspie. Wówczas nadawała jedynie prorosyjska Telewizja Krym[97]. Pełniący obowiązki prezydenta Ukrainy Ołeksandr Turczynow poinformował, że rosyjska Flota Czarnomorska zablokowała okręty ukraińskiej marynarki wojennej w zatokach w pobliżu Sewastopola oraz przyznał, że liczebność rosyjskiego wojska na Krymie systematycznie wzrasta. Później tego samego dnia, pełniący obowiązki ministra obrony narodowej Ukrainy Ihor Teniuch sprecyzował, że liczebność wojsk rosyjskich na Półwyspie Krymskim wzrosła do 16 tysięcy a rosyjscy żołnierze zablokowali już większość jednostek wojskowych sił zbrojnych Ukrainy stacjonujących na Krymie. Wieczorem, ukraińska Straż Graniczna poinformowała o przedarciu się od strony Rosji dwóch mikrobusów i trzech ciężarówek przez punkt graniczny przeprawy promowej w ukraińskim Kerczu, nad Cieśniną Kerczeńską. W samochodach znajdowali się uzbrojeni ludzie, a całość operacji działa się pod osłoną rosyjskiej Floty Czarnomorskiej, która wcześniej zajęła Cieśninę Kerczeńską[98].

Władimir Putin odpowiada na pytania dziennikarzy podczas konferencji prasowej, 4 marca 2014

4 marca około 300 nieuzbrojonych ukraińskich żołnierzy pod dowództwem Julija Mamczura próbowało dostać się do swojej bazy powietrznej Belbek, która została zajęta przez żołnierzy rosyjskich 28 lutego. Rosjanie oddali kilka strzałów ostrzegawczych, aby zaprzestali dalszego marszu do bazy. W wyniku negocjacji uniknięto rozlewu krwi[99][100] i zapewniono ograniczonej liczbie ukraińskich wojskowych dostęp do infrastruktury bazy[101]. Minister obrony Ukrainy Ihor Teniuch poinformował, że liczba żołnierzy rosyjskich na Krymie wynosiła 16 tysięcy[102]. Prezydent Rosji Władimir Putin na konferencji prasowej stwierdził, że na razie nie ma konieczności wprowadzenia wojsk z Rosji na Krym, lecz istnieje taka możliwość. Powiedział również, że władzę na Krymie przejęły lokalne siły samoobrony, a nie żołnierze rosyjscy[103][104]. W godzinach popołudniowych ukraińska straż graniczna podała, że okręty rosyjskiej marynarki wojennej zablokowały Cieśninę Kerczeńską[105]. Następnie rosyjscy żołnierze z sił specjalnych wdarli się na terytorium ukraińskiego pułku rakietowego pod Eupatorią[106]. Wieczorem Ministerstwo Obrony Ukrainy podało, że uzbrojeni ludzie na łodzi próbowali dokonać abordażu okrętu „Sławutycz”, jednak marynarze odparli atak, a następnie sami podjęli próbę przejęcia jednostki wraz z załogą i bronią[107]. 4 marca Okręgowy Sąd Administracyjny w Kijowie uznał, iż decyzje parlamentu Republiki Autonomicznej Krymu o wyborze premiera Siergieja Aksjonowa oraz o rozpisaniu referendum w sprawie rozszerzenia pełnomocnictw autonomii półwyspu są niezgodne z prawem[108]. Tego samego dnia, na zaproszenie ukraińskich władz, Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie zdecydowała o wysłaniu na Krym misji obserwatorów[109]. Późnym wieczorem tego samego dnia Komitet Noblowski opublikował listę nominowanych w 2014 roku do Pokojowej Nagrody Nobla, wśród której znalazł się Władimir Putin[110].

Rano 5 marca agencja Interfax-Ukrajina poinformowała, że rosyjskie siły specjalne wtargnęły na teren dwóch ukraińskich dywizjonów artyleryjsko-rakietowych w Sewastopolu w pobliżu przylądka Fiolent i przejęły nad nim kontrolę[111][112]. Ponadto agencja podała, że Rosja kłamie w sprawie obecności militarnej na Krymie. Według niej, na półwyspie obok żołnierzy Floty Czarnomorskiej znajdują się również członkowie formacji z Czeczenii, Krasnodaru i Uljanowska[113]. Sekretarz Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy Andrij Parubij poinformował, że Rosja próbuje przemieścić swoje wojska z Floty Czarnomorskiej na Krymie w taki sposób, aby misja OBWE nie zauważyła ich obecności. Natomiast minister spraw zagranicznych Litwy Linas Linkevičius powiedział, że wojskowi obserwatorzy OBWE nie zostali wpuszczeni na półwysep[114][115]. Ponadto specjalny wysłannik ONZ Robert Serry postanowił zakończyć swoją misję na Krymie po tym, jak został zatrzymany przez nieznanych i uzbrojonych ludzi, którzy zażądali od niego opuszczenia Krymu[116][117].

Jednostka samoobrony krymskiej z tarczami w barwach flagi Republiki Autonomicznej Krymu, strzegąca pomnika Lenina, 6 marca 2014

6 marca w południe, agencja prasowa RIA Novosti podała informację, że Rada Najwyższa Republiki Autonomicznej Krymu jednogłośnie zagłosowała za przyłączeniem do Federacji Rosyjskiej. W liczącym 100 deputowanych parlamencie krymskim, za tą decyzją zagłosowało 78 deputowanych na 81 zebranych na sali. Poinformowano także, że rozpoczęto procedurę z władzami rosyjskimi. Decyzja ta ma zostać potwierdzona w przyspieszonym referendum wyznaczonym na dzień 16 marca. Podczas tego referendum, mieszkańcy Krymu zdecydują, czy chcą przyłączenia Krymu do Rosji cz też pozostania w ramach Ukrainy, lecz na zasadach zwiększonej autonomii jakie gwarantowała konstytucja Republiki Autonomicznej Krymu z 1992[118][119]. W związku z tą decyzją parlament Tatarów krymskich poinformował, że nie uznaje referendum wyznaczonego na 16 marca i zaapelował do mieszkańców półwyspu o zbojkotowanie go[120]. Rada Bezpieczeństwa ONZ ogłosiła, że za legalne będzie uznane jedynie ogólne narodowe referendum ws. Krymu[121]. Ponadto wicepremier Republiki Autonomicznej Krymu Rustam Temirgalijew poinformował, że Krym jest gotowy przyjąć rosyjskiego rubla jako walutę, natomiast ukraińska własność państwowa na półwyspie zostanie znacjonalizowana[122]. W godzinach wieczornych p.o. prezydenta Ukrainy Ołeksandr Turczynow oświadczył, że wstrzymał decyzję parlamentu Krymu o przeprowadzeniu referendum ws. przyłączenia półwyspu do Rosji. Dodał również, Rada Najwyższa Ukrainy rozpocznie procedurę rozwiązania parlamentu Republiki Autonomicznej Krymu[123][124].

Próbka strony do głosowania z referendum na Krymie

Agencja Interfax-Ukraina poinformowała, że na Krymie w przesmyku między jeziorem Donuzław a Morzem Czarnym, wojska rosyjskie zatopiły stary krążownik rakietowy „Oczakow” i okręt ratowniczy „Szachtar”, blokując tym samym wyjście w morze okrętom marynarki wojennej Ukrainy. Rosyjska flota zacieśniła także blokadę zatok Sewastopolskiej i Streleckiej, gdzie również stoją ukraińskie okręty[125][126]. Z kolei Amerykanie poinformowali, że z Grecji na Morze Czarne został wysłany niszczyciel rakietowy USS Truxtun. Dowództwo 6. Floty Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych oznajmiło, iż okręt ten ma uczestniczyć w zaplanowanych wcześniej wspólnych ćwiczeniach z flotami Bułgarii oraz Rumunii. USS Truxtun jest już drugim okrętem amerykańskim (po fregacie USS Taylor) wysłanym w rejon Morza Czarnego od lutego 2014 roku[127]. Przedstawiciel Ministerstwa Obrony Ukrainy poinformował, że 40-osobowa misja wojskowych obserwatorów OBWE w dalszym ciągu nie została wpuszczona na Krym, ponieważ zostali zatrzymani przez umundurowanych ludzi przy wjeździe na półwysep[128]. W godzinach popołudniowych rosyjska samoobrona zablokowała w Sewastopolu helikopter służby ds. sytuacji nadzwyczajnych Ukrainy, którym przylecieli dziennikarze z Kijowa. Niektórzy z nich zostali pobici, gdy próbowali wejść do siedziby dowództwa ukraińskiej marynarki wojennej[129][130]. Pułkownik Julij Mamczur, dowódca Sewastopolskiej Brygady Lotnictwa Taktycznego, poinformował, że rosyjskie wojska oraz miejscowa ludność próbują przekupić ukraińskich żołnierzy, proponując im awanse i mieszkania w Sewastopolu[131].

Pikieta Ukraińców w Londynie, 7 marca 2014

7 marca generał Mychajło Kowal z Państwowej Służby Granicznej Ukrainy poinformował, że liczba żołnierzy rosyjskich na Krymie wynosiła już ok. 30 tysięcy ludzi, po tym jak w nocy z portu w Kerczu w głąb półwyspu, wjechało 20 pojazdów na rosyjskich tablicach rejestracyjnych[132][133]. Według ukraińskiego Ministerstwa Obrony Narodowej, rosyjskie wojska blokowały ukraińskie oddziały w Symferopolu, Kerczu, Teodozji, Pieriewalnoje, Eupatorii, Nowooziernoje i Seleżniewie[121]. W godzinach popołudniowych rzecznik MSZ Ukrainy Jewhen Perebyjnis podał, że wojskowi obserwatorzy OBWE ponownie nie zostali wpuszczeni na terytorium Krymu, ponieważ nie przepuszczono ich przez punkty kontrolne, których strzegą uzbrojeni ludzie[134][135]. Premier Ukrainy Arsenij Jaceniuk na konferencji prasowej wyraził gotowość do rozmów z Rosją, jeśli ta wcześniej wycofa swoje wojska z półwyspu[136]. Natomiast ukraiński ruch nacjonalistyczny Prawy Sektor stwierdził, że na Krymie może dojść do wojny oraz nie wykluczył swojego udziału w konflikcie, jeśli Rosja będzie dalej eskalować konfrontację na Krymie[137].

Tymczasem w Moskwie, na spotkaniu z szefem parlamentu krymskiego Władimirem (Wołodymyrem) Konstantinowem, przewodnicząca Rady Federacji Walentina Matwijenko oświadczyła poparcie wyższej izby rosyjskiego parlamentu do decyzji o przyłączeniu Krymu do Federacji Rosyjskiej[138]. Później delegacja krymska uzyskała oświadczenie ze strony Siergieja Naryszkina, przewodniczącego Dumy Państwowej Federacji Rosyjskiej, mówiące iż Rosja jest już przygotowana do akceptacji wyniku referendum. Władze Rosji poinformowały także, że wyślą swoich obserwatorów na referendum. Decyzje związane z referendum skomentował w Kijowie premier Jaceniuk oświadczając iż: „Nikt w cywilizowanym świecie nie uzna wyników tak zwanego referendum przeprowadzonego przez te tak zwane władze”. Z kolei prezydent Putin wytłumaczył swoje poparcie do działań na Krymie stwierdzając: „Rosja nie może zignorować apeli o pomoc, i podejmuje odpowiednie działania, w pełni zgodne z prawem międzynarodowym”. Wspieranie aspiracji Krymu do secesji i przyłączenia się do Rosji miało miejsce tego dnia w Moskwie nie tylko w gremiach politycznych, ale także społecznych. Dziesiątki tysięcy ludzi uczestniczyło w tym celu na wiecu i koncercie jaki miał miejsce na Placu Czerwonym, podczas którego zgromadzeni trzymali transparenty z napisami takimi jak: „Wierzymy w Putina”, „Uchronić Krym od faszystów” czy „Krym jest rosyjską ziemią”[139].

W późnych godzinach nocnych 7 marca agencja Interfax-Ukraina poinformowała, że żołnierze rosyjscy szturmowali ukraińską bazę wojskową A2355 w Sewastopolu. Rosjanie sforsowali bramę jednostki ciężarówką KAMAZ i starali się przebić do siedziby dowództwa; nie doszło do wymiany ognia[140][141]. W międzyczasie na miejscu zjawiła się tzw. „grupa wsparcia” w cywilnych ubraniach, której członkowie pobili kilku dziennikarzy, którzy przyjechali relacjonować wydarzenie[142]. Natomiast Ministerstwo Obrony Narodowej Ukrainy podało, że około 20 osób oblegało punkt dowodzenia taktycznej grupy „Krym” sił powietrznych, jednak w wyniku negocjacji napastnicy wycofali się. Według agencji Interfax-Ukraina doszło również do desantu 15 ciężarówek KAMAZ z rosyjskimi żołnierzami w Sewastopolu, gdzie znajduje się baza brygady piechoty morskiej Floty Czarnomorskiej[140][141].

Agencja Interfax-Ukraina poinformowała 6 marca, że grupa uzbrojonych ludzi opanowała w Symferopolu siedzibę Stacji Przekazowej Radia i Telewizji. Po przejęciu, wyłączone zostały ukraińskie kanały „1+1” oraz „Kanał 5", zaś włączono nadawanie rosyjskiego kanału Rossija 24[143]. Dzień później wyłączono kolejne ukraińskie kanały (Perszyj kanał, Inter), na miejsce których rozpoczęły nadawanie kanały rosyjskie (TNT, NTV) oraz na miejsce „1+1” pojawił się moskiewski Pierwyj Kanał[144].

8 marca ukraiński minister obrony Ihor Teniuch poinformował, że Federacja Rosyjska skoncentrowała na Ukrainie około 18 tys. wojskowych, z czego 6 tysięcy to żołnierze specnazu. Dodał również, że zgodnie z umowami dwustronnymi Rosja może mieć na Ukrainie tylko 12,5 tys. wojskowych[145][146]. Tymczasem trzeci dzień z kolei na Krym nie została wpuszczona grupa międzynarodowych obserwatorów OBWE, którzy próbowali dostać się na półwysep od północy, jednak ponownie zostali zatrzymani przez uzbrojonych mężczyzn, którzy oddali w powietrze strzały ostrzegawcze[147][148]. W godzinach wieczornych straż graniczna poinformowała, że około tysiąca metrów od granicy administracyjnej Krymu grupa uzbrojonych mężczyzn ostrzelała z broni automatycznej ukraiński samolot dozoru granicznego. Według rzecznika pograniczników strzały padły ze strony Armianśka[149][150]. Natomiast Associated Press i Agencja Reutera poinformowały o konwoju kilkudziesięciu pojazdów i ciężarówek transportujących ciężko uzbrojone wojsko zmierzających do bazy niedaleko Symferopola. Część z nich miała rosyjskie tablice rejestracyjne, które wskazywały, że pochodzą z rejonu Moskwy. Według Reutera około 50 ciężarówkom towarzyszyło osiem pojazdów opancerzonych, dwa ambulanse, cysterny i inny ciężki sprzęt. Z kolei rzecznik ukraińskich sił zbrojnych na Krymie Władysław Sielezniow powiedział, że świadkowie widzieli w nocy z 7 na 8 marca okręty desantowe rozładowujące około 200 pojazdów wojskowych na wschodzie półwyspu[151][152]. Tymczasem minister spraw zagranicznych Radosław Sikorski poinformował, że polski konsulat RP w Sewastopolu został ewakuowany, a opiekę konsularną przejął konsulat w Odessie[153].

Żołnierze bez dystynkcji pilnują ukraińskiej bazy 36 Brygady Straży wybrzeża w Perewalnem (9 marca 2014)
2014-03-09 - Perevalne military base - 0116.JPG
2014-03-09 - Perevalne military base - 0117.JPG
2014-03-09 - Perevalne military base - 0131.JPG
2014-03-09 - Perevalne military base - 0150.JPG
2014-03-09 - Perevalne military base - 0159.JPG
2014-03-09 - Perevalne military base - 0165.JPG
2014-03-09 - Perevalne military base - 0182.JPG
2014-03-09 - Perevalne military base - 0195.JPG
2014-03-09 - Perevalne military base - 0203.JPG
2014-03-09 - Perevalne military base - 0205.JPG
2014-03-09 - Perevalne military base - 0197.JPG

9 marca rano rzecznik straży granicznej Ołeh Słobodian poinformował, że ok. godz. 6.00 czasu lokalnego rosyjscy żołnierze przejęli kontrolę nad ukraińskim posterunkiem straży granicznej na zachodzie Krymu. W wyniku tego zostało uwięzionych około 30 ludzi. Według Ołeha Słobodiana Rosjanie kontrolują ok. 11 krymskich posterunków straży granicznej[154][155]. W godzinach wieczornych rzecznik ukraińskich sił zbrojnych na Krymie Władysław Sielezniow podał, że około 80 uzbrojonych ludzi w wojskowych mundurach i około 50 ludzi w cywilnych ubraniach odcięło dostęp do lotniska wojskowego w pobliżu miejscowości Saki. Zablokowano wjazd na lotnisko w Nowofiedorowce i wzdłuż pasa startowego ustawiono stanowiska z bronią maszynową[156][157]. Natomiast w Sewastopolu pod koniec uroczystości z okazji 200. rocznicy narodzin ukraińskiego poety Tarasa Szewczenki doszło do zamieszek między zwolennikami i przeciwnikami Rosji. Około 100 mężczyzn uzbrojonych w pałki i bicze zaatakowało służby porządkowe ochraniające proukraiński wiec. Według napastników w skład służb wchodzili członkowie ugrupowania Prawy Sektor[158][159]. Tego samego dnia na Ukrainie odbyły się również prorosyjskie demonstracje, m.in. w Doniecku, Sewastopolu, Ługańsku i Symferopolu[160][161].

Ukraińska armia zmierzająca na Krym, 10 marca 2014

10 marca rosyjskie wojsko oraz członkowie prorosyjskiej samoobrony krymskiej zajęły szpital wojskowy w Symferopolu. Placówka została przejęta bez walki, a personel odesłano do domów[162]. Po godz. 14:00 EET, żołnierze rosyjscy otworzyli ogień z karabinów maszynowych podczas zajmowania siedziby batalionu transportu samochodowego Marynarki Wojennej Ukrainy pod Bachczysarajem na Krymie; nikt nie został ranny[163][164]. Wśród atakujących Rosjan był ppłk Wołodymyr Sadownik, dowódca batalionu, który został porwany dzień wcześniej. Zdezerterował i przyłączył się do Rosjan, podobnie jak część jego kompanii[165]. Tymczasem Ukraińska Prawda poinformowała, że w Symferopolu i Jałcie wyłączono cyfrową emisję ukraińskich kanałów telewizyjnych. W ich miejsce pojawiły się rosyjskie programy, w tym: Pierwyj Kanał, RTR Płanieta i NTR oraz kilka kanałów telewizji Republiki Tatarstanu[166]. Natomiast Republika Autonomiczna Krymu rozpoczęła tworzenie własnych sił zbrojnych, w wyniku czego 40 ochotników złożyło premierowi Siergiejowi Aksjonowowi w Symferopolu żołnierską przysięgę „na wierność narodowi Krymu”. Przysięga odbyła się komendzie uzupełnień, która została zajęta 9 marca przez siły samoobrony. Według premiera Krymu siły krymskie liczyły już 186 żołnierzy[167][168].

Refat Czubarow, przewodniczący parlamentu Tatarów krymskich skomentował decyzję Rady Najwyższej Krymu dotyczącą niepodległości półwyspu, 11 marca 2014

11 marca połączone zgromadzenie radnych Rady Najwyższej Republiki Autonomicznej Krymu i Rady Miejskiej Sewastopola przyjęło deklarację niepodległości Republiki Krymu. W deklaracji powołano się wprost na przypadek Kosowa i wyrok z 22 lipca 2010, w którym Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości uznał, że jednostronna deklaracja niepodległości Kosowa nie narusza prawa międzynarodowego[169][170]. Nad ranem poinformowano, że w nocy kilkudziesięciu żołnierzy rosyjskich bez oznaczeń zajęło centrum kierowania lotami na lotnisku w Symferopolu[171], w wyniku czego mogły z niego korzystać jedynie samoloty rosyjskie (m.in. samolot lecący z Kijowa nie dostał pozwolenia na lądowanie i został zawrócony)[172]. W nocy zaobserwowano również samochody ciężarowe KAMAZ i URAL wypełnione żołnierzami rosyjskimi, które poruszały się po drogach Krymu i kierowały się na jego północne krańce graniczące z obwodem chersońskim[171]. W zachodniej części Półwyspu rozlokowane zostały jednostki zaplecza logistycznego i zaopatrzeniowego. Oszacowano również, że liczba żołnierzy rosyjskich na Krymie wynosiła wówczas 19 tys. ludzi (na których przypada kilkaset samochodów ciężarowych i transporterów opancerzonych), blisko 11,5 tys. żołnierzy z Floty Czarnomorskiej oraz pozostali służący w jednostkach stacjonujących na stałe na terytorium rosyjskim. Koncentracja wojska na północy Półwyspu związana była z zamiarem kontrolowania szlaków komunikacyjnych łączących Krym z Ukrainą i przejęcia kontroli nad liniami zaopatrzenia w wodę, elektryczność i gaz oraz liniami telekomunikacyjnymi[173][174].

12 marca p.o. prezydenta Ołeksandr Turczynów powiedział, że armia ukraińska nie będzie się angażowała na Krymie, aby zapobiec aneksji półwyspu przez Rosję, ponieważ jej potencjał zostanie skoncentrowany na obronie wschodniej granicy państwa[175]. Tymczasem premier Autonomii Siergiej Aksionow poinformował, że ruch na lotnisku w Symferopolu został ograniczony do 17 marca, czyli do zakończenia referendum ws. przyłączenia Republiki Autonomicznej Krymu do Rosji[176][177]. Natomiast przewodniczący Dumy Państwowej Siergiej Naryszkin zapowiedział, że w przypadku przyłączenia Półwyspu do Federacji Rosyjskiej prawa Tatarów krymskich będą zagwarantowane[178][179]. Wicepremier Rustam Temirgalijew na konferencji prasowej oświadczył, że Krym poczynił już przygotowania na wypadek wstrzymania dostaw towarów, surowców i prądu przez władze w Kijowie. W wyniku tego ministerstwo ds. sytuacji nadzwyczajnych zaczęło szykować rezerwy artykułów spożywczych oraz przygotowywać 200 mobilnych generatorów, aby zapewnić dostawy prądu wszystkim przedsiębiorstwom i mieszkańcom na półwyspie[180][181].

Demonstracja przed pomnikiem Szewczenki w Symferopolu wspierająca porwanych uczestników „Automajdanu”, 13 marca 2014

13 marca przewodniczący komisji ds. Wspólnoty Niepodległych Państw Dumy Państwowej Leonid Słucki na antenie Echa Moskwy potwierdził, że na Krymie znajdują się rosyjskie oddziały specjalne z innych formacji niż Flota Czarnomorska. Dodał również, że zajmują one pozycje na półwyspie w celu ochrony ludności cywilnej i zapobiegnięciu rozlewowi krwi[182][183]. W godzinach popołudniowych straż graniczna Ukrainy poinformowała, że około godziny 13:00 został ostrzelany samolot odbywający patrol nad Krymem. Dokonano tego w sposób demonstracyjny za pomocą transportera opancerzonego znajdującego się na rosyjskim posterunku blokadowym koło Armianśka[184][185]. Natomiast sekretarz stanu USA John Kerry powiedział, że według amerykańskich ocen, na półwyspie było 45 tys. rosyjskich żołnierzy[186].

Spotkanie Johna Kerry’ego z Siergiejem Ławrowem w Londynie (14 marca 2014)
Siergiej Ławrow odpowiada na pytania dziennikarzy przed spotkaniem z Johnym Kerrym
Spotkanie Johna Kerry’ego z Siergiejem Ławrowem w rezydencji amerykańskiego ambasadora w Londynie
Spotkanie Johna Kerry’ego z Siergiejem Ławrowem w rezydencji amerykańskiego ambasadora w Londynie

14 marca przywódca Tatarów krymskich Mustafa Dżemilew wezwał do bojkotu referendum oraz zwrócił się do NATO z prośbą o interwencję, „zanim dojdzie do masakry”[187][188]. Z kolei agencja Reutera, powołując się na dwóch polityków amerykańskich, poinformowała, że Ukraina w związku z sytuacją na Krymie zwróciła się do USA z prośbą o pomoc wojskową w postaci dostaw broni i wsparcia organizacyjnego[189][190]. Następnie agencja podała, że rano z rosyjskiego okrętu desantowego Jamał 156 w Zatoce Kozackiej obok Sewastopola zostały wyładowane kolejne wojskowe ciężarówki wraz z żołnierzami i co najmniej jeden transporter opancerzony[191][192]. W godzinach popołudniowych w Londynie odbyło się spotkanie sekretarza stanu USA Johna Kerry’ego z ministrem spraw zagranicznych Rosji Siergiejem Ławrowem, jednak mimo sześciu godzin rozmów nie wypracowano wspólnego stanowiska ws. Ukrainy[193][194][195]. Z kolei minister obrony Ukrainy Ihor Teniuch poinformował, że liczba rosyjskich żołnierzy na Krymie wzrosła do 22 tys. ludzi (w szacunkach nie uwzględniono wojskowych z Floty Czarnomorskiej i innych jednostek)[196][197]. W godzinach nocnych rosyjski koncern Rostech poinformował na swojej stronie internetowej, że nad Krymem przechwycono amerykańskiego drona, lecącego na wysokości 4 km. Na stronie korporacji napisano, że „Dron MQ-5B, jeśli sądzić po oznaczeniu identyfikacyjnym, należał do 66. brygady zwiadowczej, bazującej w Bawarii[198][199].

Tego samego dnia Polskie Radio podało, że na Krymie w związku z referendum pojawiły się problemy z bankomatami (które nie działają lub można było z nich wypłacić tylko niewielkie sumy) oraz pocztą, która nie dostarcza przesyłek[200]. Ponadto na półwyspie wszystkie transakcje odbywały się wyłącznie za pośrednictwem gotówki, a banki rozpoczęły wprowadzać coraz ostrzejsze limity na wypłaty gotówkowe (12 marca maksymalna wypłata wynosiła 100 dolarów, zaś 14 marca już połowę tej kwoty)[201]. Premier autonomii Siergiej Aksjonow na konferencji prasowej oświadczył, że proces wchodzenia Krymu w skład Federacji Rosyjskiej zajmie około roku, odrzucając tym samym możliwość, aby półwysep stał się niepodległym państwem[202][203]. Z kolei w godzinach wieczornych rosyjska agencja ITAR-TASS podała, że sobota 15 marca została ogłoszona na Krymie i w Sewastopolu „dniem ciszy przedwyborczej” przed wyznaczonym na 16 marca referendum[204]. Tymczasem parlament Tatarów krymskich podał, że w pokojowych protestach przeciwko referendum wzięło udział 42 tys. osób na całym półwyspie. W demonstracjach prócz Tatarów brali również udział przedstawiciele innych narodowości[205].

"Marsz pokoju" w Moskwie z 15 marca 2014 r., wyrażający dezaprobatę dla działań władz rosyjskich na Ukrainie

15 marca TVN24 podał, że Cieśnina Kerczeńska stała się jednym z kluczowych miejsc dla rosyjskiej operacji militarnej – od 14 marca przez cieśninę nieustannie kursowały promy, przewożące rosyjski sprzęt wojskowy, gaz, ropę oraz generatory prądu[206]. W godzinach popołudniowych Rada Najwyższa Ukrainy rozwiązała parlament Republiki Autonomicznej Krymu. Decyzję o pozbawieniu parlamentu Autonomii uprawnień poparło w głosowaniu 278 na 296 posłów[207][208]. Minister obrony Ukrainy Ihor Teniuch poinformował, że niezależnie od rozwoju sytuacji, żołnierze ukraińscy pozostaną w swoich bazach na Krymie. Dodał również, że zostali oni poinstruowani co do działań, które mają podejmować w razie zagrożenia[209]. Tymczasem w obwodzie chersońskim na Mierzei Arabackiej doszło do desantu 60 rosyjskich żołnierzy za pomocą sześciu helikopterów. Na miejsce przybyły również transportery opancerzone, a później przyleciały kolejne cztery śmigłowce z 60 żołnierzami. Grupa desantowa otoczyła gazową stację rozdzielczą w miejscowości Striłkowe na Mierzei Arabackiej oraz platformę gazową nieopodal wsi Szczasływcewe (oba obiekty należą do ukraińskiej firmy Czornomornaftohaz). Następnie ukraińskie ministerstwo obrony oświadczyło, że dzięki wysiłkom sił zbrojnych odparto próbę wtargnięcia wojsk rosyjskich na teren obwodu chersońskiego[210][211][212]. W późnych godzinach popołudniowych poinformowano, że uzbrojeni ludzie porwali w Sewastopolu greckokatolickiego duchownego, o. Mykołę Kwycza. Około godz. 20:00 policja podała, że duchowny został wypuszczony na wolność[213][214]. Natomiast w godzinach nocnych uzbrojone i zamaskowane służby przeszukały hotel Moskwa w Symferopolu, w którym przebywali zagraniczni dziennikarze. Świadkowie zdarzenia twierdzili, że ok. 24–30 mężczyzn z bronią i w kominiarkach kazało pozostać im w pokojach, a następnie rozpoczęli ich przeszukiwanie. Minister obrony Krymu Walerij Kuzniecow powiedział, że otrzymali zgłoszenie, iż jedna z osób, znajdujących się hotelu może mieć broń, jednak alarm okazał się fałszywy[215][216][217].

Strona do głosowania z referendum na Krymie (16 marca 2014)

16 marca o godz. 8:00 na Krymie rozpoczęło się referendum ws. przyłączenia półwyspu do Rosji. Do głosowania było uprawnionych około 1,5 mln osób, które mogły oddać swoje głosy w 1024 lokalach wyborczych. W krajach zachodnich plebiscyt był uznawany za nielegalny, natomiast Rosja zapowiedziała, że uzna jego wyniki[218]. Natomiast Radio Swoboda podało, że referendum zostało zbojkotowane przez Tatarów krymskich, w wyniku czego Republika Autonomiczna Krymu nie mogła powołać komisji wyborczych w zamieszkanych przez nich osiedlach. Taka sytuacja miała miejsce m.in. Bakczysaraju i jego okolicach, gdzie nie znaleziono chętnych do zasiadania w komisjach[219][220]. Późnym wieczorem kilka tysięcy osób zebrało się na placu Lenina w Symferopolu, aby zademonstrować swoje poparcie dla przyłączenia Krymu do Rosji[221]. Szef komisji Rady Najwyższej Krymu ds. referendum Michaił Małyszew oświadczył, że według wstępnych wyników – po podliczeniu 50% głosów – 95,5% uczestników referendum opowiedziało się za przyłączeniem półwyspu do Federacji Rosyjskiej. Frekwencja wyniosła 81,36%. Z kolei wicepremier Rustam Temirgalijew powiedział, że Rada Najwyższa przyjmie oficjalny wniosek o włączenie Krymu do Rosji już w poniedziałek 17 marca[222][223].

Tego samego dnia minister obrony Ihor Teniuch oświadczył, że resort obrony Ukrainy osiągnął porozumienie z Flotą Czarnomorską i rosyjskim ministerstwem obrony ws. rozejmu na półwyspie krymskim, który obowiązywał do 21 marca[224][225]. W godzinach popołudniowych premier Ukrainy Arsenij Jaceniuk oświadczył, że w związku z kryzysem krymskim na obronność państwa zostało przyznanych 7 miliardów hrywien (ok. 2 mld złotych), które zostały wycofane z innych projektów budżetowych[226]. Tymczasem ukraińska flota poinformowała na Facebooku, że żołnierze rosyjscy umieszczają miny przeciwpancerne wokół miejsca stacjonowania 1. batalionu piechoty morskiej marynarki wojennej Ukrainy w Teodozji na Krymie[227][228].

Scena na placu Lenina w Symferopolu, 17 marca 2014

17 marca szef komisji ds. referendum Michaił Małyszew podał, że według ostatecznych wyników referendum 96,77% głosujących opowiedziało się za zjednoczeniem Krymu z Rosją[229][230]. Następnie Rada Najwyższa Krymu przyjęła uchwałę o niepodległości Krymu, za czym głosowało 85 deputowanych. Specjalny status w ramach republiki otrzymało miasto Sewastopol, w którym stacjonuje Flota Czarnomorska. Natomiast szef Rady Najwyższej oświadczył, że ukraińskie jednostki wojskowe na półwyspie zostaną rozformowane[231]. Tymczasem premier Ukrainy Arsenij Jaceniuk stwierdził, że „Krym jest terytorium państwa ukraińskiego. Mieszkają tam nasi obywatele. Nie będzie żadnego uznania tak zwanego referendum”[232]. Z kolei w godzinach wieczornych służby prasowe Kremla podały, że prezydent Rosji Władimir Putin podpisał dekret o uznaniu Krymu suwerennym i niepodległym państwem[233]. W związku z ogłoszeniem niepodległości, Krym rozpoczął wprowadzenie zmian. Nazwę Republiki Autonomicznej Krymu zmieniono na Republikę Krymu, natomiast nazwę Rady Najwyższej zmieniono ze skutkiem natychmiastowym na Państwową Radę Republiki Krymu. Ponadto zdecydowano, że rubel stanie się oficjalną walutą na półwyspie, a 30 marca Krym przejdzie na czas moskiewski[234]. Parlament Krymu uchwalił również nacjonalizację ukraińskich spółek sektora naftowo-gazowego Czornomornaftohaz i Uktranshaz, znajdujących się na półwyspie[235].

Tego samego dnia w godzinach porannych p.o. prezydenta Ołeksandr Turczynow oświadczył, że podpisał dekret o częściowej mobilizacji wojska, który został wydany „w związku z trwającą agresją w Republice Autonomicznej Krymu, którą Rosja stara się ukryć, organizując farsę o nazwie referendum”. Decyzję poparł parlament, który przyjął ustawę w tej sprawie[236][237]. Sekretarz Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Andrij Parubij poinformował, że władze planują powołać w szeregi armii 20 tys. rezerwistów i 20 tys. ludzi do nowo powstałej Gwardii Narodowej[236][238]. Z kolei minister obrony Ihor Teniuch poinformował, że Federacja Rosyjska naruszyła umowy o stacjonowaniu Floty Czarnomorskiej na Ukrainie, wprowadzając na jej terytorium swoje siły wojskowe[239].

Przemówienie prezydenta Władimira Putina przed akcesją Krymu do Rosji, 18 marca 2014
Władimir Putin, Władimir Konstantinow, Siergiej Aksionow i Aleksiej Czały podpisują traktat o włączeniu Krymu i Sewastopola do Rosji, 18 marca 2014
Wiec poparcia za przystąpieniem Krymu do Rosji, 18 marca 2014

18 marca Szef Wydziału Socjalnego Ukraińskiej Służby Granicznej Oleg Słobodzian podał, że w ciągu ostatniego tygodnia Rosjanie dokonali eksmisji 11 pracowników ukraińskiej straży granicznej w Czarnomorsku, Eupatorii i Sewastopolu[186][240]. W godzinach porannych agencja RIA Novosti podała, że prezydent Władimir Putin zatwierdził projekt traktatu między Rosją i Krymem o przyjęciu Republiki Krymu do Federacji Rosyjskiej[241]. Traktat o włączeniu Republiki Krymu i Sewastopola do Rosji został podpisany w godzinach popołudniowych na Kremlu. Podpisy pod traktatem złożyli: prezydent Federacji Rosyjskiej Władimir Putin, przewodniczący Rady Najwyższej Władimir Konstantinow, premier Siergiej Aksionow oraz mer Sewastopola Aleksiej Czały[193][242][243]. W momencie podpisania traktatu granica Krymu i Ukrainy stała się oficjalnie granicą państwową Rosji oraz ustanowiono okres przejściowy, do 1 stycznia 2015 roku, na uregulowanie problemów włączenia półwyspu i miasta Sewastopola do systemu gospodarczego, finansowego, kredytowego i prawnego Federacji Rosyjskiej[244].

W tym samym dniu żołnierze rosyjscy dokonali szturmu na ukraińską jednostkę wojskową w Symferopolu. Jak poinformował przedstawiciel ministerstwa obrony Ukrainy Władysław Selezniow podczas ataku został zastrzelony sierżant, ochraniający parking w jednostce oraz został ranny drugi żołnierz w randze kapitana (dowódca jednostki), który trafił do szpitala. Natomiast reszta oficerów i żołnierzy ukraińskich została aresztowana. Z kolei agencja Kryminform podała, że w Symferopolu zastrzelono jednego i raniono innego członka tzw. rosyjskiej samoobrony[245][246][247][248]. W wyniku tego w godzinach popołudniowych ukraiński premier Arsenij Jaceniuk oświadczył, że konflikt Ukrainy z Rosją przeszedł z fazy politycznej w fazę wojskową oraz obarczył Władimira Putina całkowitą odpowiedzialnością za jego eskalację[249][250]. Natomiast Ministerstwo Obrony Ukrainy w związku z zastrzeleniem sierżanta w Symferopolu zezwoliło swoim żołnierzom na Krymie na użycie broni[251][252]. Ponadto jak podała „Ukraińska Prawda” po śmierci oficera w Symferopolu cztery okręty bojowe Ukrainy wyszły z bazy na jeziorze Donuzław i udały się na jego środek w celu zminimalizowania walk[253]; była to również odpowiedź na próbę „nacjonalizacji” mienia ukraińskiego na Krymie, której chcą dokonać krymskie władze. Premier Siergiej Aksjonow powiedział, że konfiskacie podlega „wszelkie mienie w tym, sprzęt wojskowy, broń, a także nieruchomości należące do przedsiębiorstw, instytucji i organizacji”[254]. Z kolei w godzinach wieczornych wicepremier Republiki Krymu Rustam Temirgalijew ostrzegł kijowskie władze, że jeśli odetną półwyspowi wodę pitną, to krymskiemu rządowi „może nie udać się powstrzymać oddziałów samoobrony przed wyzwoleniem obwodu chersońskiego”[255][256].

19 marca władze Republiki Krymu ogłosiły wysiedlenie części Tatarów krymskich z terenów, które mniejszość krymsko-tatarska zajęła po upadku Związku Radzieckiego. Według wicepremiera Rustama Temirgalijewa Tatarzy otrzymają w zamian działki w innej części półwyspu[257][258]. Rzecznik Kremla Dmitrij Pieskow w wywiadzie dla BBC oświadczył, że ukraińscy żołnierze stacjonujący na Krymie mogą służyć w armii rosyjskiej. Dodał również, że jeśli zdecydują się opuścić półwysep to nikt im w tym nie przeszkodzi[259][260]. Z kolei kijowska gazeta „Siegodnia” doniosła, że w ciągu ostatniego miesiąca okupowany Krym opuściło niemal tysiąc osób, które pozostawiają swoje domy w obawie o bezpieczeństwo i udają się m.in. na zachodnią Ukrainę[261][262].

Tego samego dnia w godzinach porannych agencja Associated Press poinformowała, że oddziały samoobrony krymskiej szturmowały siedzibę dowództwa Marynarki Wojennej Ukrainy w Sewastopolu. Według Władysława Selezniowa ludzie po cywilnemu powalili parkan jednostki i wdarli się na jej terytorium. Po południu Rosjanie kontrolowali już cały teren sztabu[263][264]. Ponadto agencja Kryminform podała, że dowódca jednostki admirał Serhij Hajduk został zatrzymany przez prokuraturę, kontrolowaną przez władze krymskie. Natomiast ministerstwo obrony Ukrainy oświadczyło, że został wyprowadzony ze sztabu Marynarki Wojennej przez grupę nieznanych osób[265][266]. Kilka godzin później rozpoczął się szturm w Nowoozernym koło Eupatorii, gdzie rosyjscy żołnierze wyrwali bramę za pomocą traktora i zajęli biuro przepustek. Po początkowych próbach barykadowania się, żołnierze ukraińscy ubrani po cywilnemu i bez broni opuścili teren jednostki. Media podały również, że jednostka w miejscowości Perewalne obok Symferopola, blokowana przez siły rosyjskie od 2 marca, częściowo poddała się[267]. Około godz. 18:00 p.o. prezydenta Ukrainy Ołeksandr Turczynow oświadczył, że jeśli Rosjanie nie uwolnią zakładników, w tym admirała Hajduka do godz. 21:00, to „władze (Ukrainy) podejmą odpowiednie działania, w tym o charakterze technicznym i technologicznym”[265][268]. W godzinach nocnych major Eduard Kusnarenko (dowódca jednostki) poinformował, że rosyjscy żołnierze bez użycia siły zajęli bazę transportową ukraińskiej floty w Bakczysaraju[269][270].

20 marca nad ranem agencja Kryminform podała, że władze Krymu uwolniły admirała Serhija Hajduka wraz z siedmioma innymi zakładnikami (wśród nich byli dziennikarze, filmowcy i działacze kijowskich organizacji społecznych). Informacja została potwierdzona przez administrację prezydencką w Kijowie[271][272]. Z kolei Rada Najwyższa przejęła Deklarację o walce o wyzwolenie Ukrainy; za poparciem dokumentu głosowało 274 z 303 deputowanych[273]. Z kolei parlament Krymu uchwalił ustawę umożliwiającą wywłaszczenie portów należących wcześniej do Ministerstwa Infrastruktury Ukrainy. Wywłaszczenie dotyczy: Przeprawy Promowej Kercz, Portów Rybnych w Kerczu i Sewastopolu oraz Portów Handlowych w Kerczu, Teodozji, Jałcie, Sewastopolu i Eupatorii[274]. W godzinach popołudniowych Duma Państwowa ratyfikowała traktat o przyjęciu Republiki Krymu do Federacji Rosyjskiej i federalną ustawę konstytucyjną o utworzeniu w Rosji dwóch nowych podmiotów[275][276]. Następnie zastępca komendanta Państwowej Straży Granicznej Ukrainy generał Pawło Szyszolin poinformował na konferencji prasowej, że rozpoczęto stopniowe przerzucanie funkcjonariuszy straży granicznej do obwodu chersońskiego i mikołajowskiego. Operacja była kontrolowana przez rosyjskie siły wojskowe[277]. Natomiast w godzinach wieczornych Władysław Selezniow powiedział, że 15-20 żołnierzy rosyjskich i członków krymskiej samoobrony dokonało szturmu na ukraińską korwetęTernopil”, blokowaną od lutego w Zatoce Sewastopolskiej. Jak napisał Selezniow na Facebooku: „'Ternopil’ wzięty. Przy szturmie wykorzystano granaty świetlno-hukowe, słychać było strzały z broni maszynowej”[278][279].

Uroczyste podpisanie ustawy o dopuszczeniu Krymu i Sewastopola do Federacji Rosyjskiej, 21 marca 2014
Komentarz Władimira Putina na temat sankcji Stanów Zjednoczonych wobec Rosji, 21 marca 2014

21 marca prezydent Władimir Putin podpisał akty ratyfikacyjne traktatu o przyjęciu Republiki Krymu do Federacji Rosyjskiej[280][281][282]. Tego samego dnia dokonano odpowiednich zmian w Konstytucji Rosji dopisując do niej dwa nowe podmioty federacji – Republikę Krymu i miasto federalnego znaczenia Sewastopol[283], które włączono do nowo utworzonego Krymskiego Okręgu Federalnego[284]. W godzinach popołudniowych żołnierze ukraińscy, uwięzieni w blokowanych przez Rosjan jednostkach i okrętach na Krymie, zaapelowali do władz w Kijowie o podjęcie decyzji w sprawie ich dalszego losu. Między innymi załoga trałowca „Czerkasy”, która poprosiła o zatwierdzenie planu ewakuacji rodzin wojskowych. Dodali również, że żołnierze rosyjscy i samoobrona grożą szturmem na okręt, a zapasy wody pitnej i żywności są na wyczerpaniu[285][286]. Z kolei ukraińskie media poinformowały, że władze na Krymie sporządziły listę osób, które mają zakaz wjazdu na teren półwyspu. Znalazło się na niej 278 deputowanych parlamentu Ukrainy, w tym wszyscy którzy głosowali za rozwiązaniem parlamentu Krymu, 19 przedstawicieli Partii Regionów i „przedstawiciele militarnych i paramilitarnych formacji bandyckich”[287]. Premier Ukrainy Arsenij Jaceniuk oświadczył, że straty państwa związane z aneksją Krymu przez FR wynoszą setki miliardów dolarów i zapowiedział procesy w tej sprawie przeciwko Rosji przed sądami międzynarodowymi[288][289]. W późnych godzinach popołudniowych Rosjanie zajęli po trzytygodniowej blokadzie ukraińską jednostkę wojskową w Perewalne. Agencja Reutera podała również, że żołnierze rosyjscy powoli przejmują kolejne ukraińskie pozycje[34]. Natomiast 5 Kanał podał, że Rosjanie zajęli jedyny ukraiński okręt podwodny „Zaporoże”. Jak twierdzili członkowie załogi, jednostka została otoczona przez rosyjskie statki, żołnierze rzucali do wody granaty, a następnie przejęli okręt[290][291][292].

22 marca rosyjski dziennik „Komsomolskaja Prawda” podał, że dowódcy jednostek ukraińskich dostali z Kijowa „ciche” pozwolenie na ewakuację wojsk. Natomiast admirał Serhij Hajduk stwierdził, że wówczas nie było planów wycofania wojsk z Krymu[293]. Agencja AFP podała, że oddziały rosyjskie i ok. 200 nieuzbrojonych demonstrantów (w tym Kozaków i dresiarzy) zaatakowało bazę sił lotniczych w Nowofedoriwce. Żołnierze ukraińscy zostali obrzuceni granatami dymnymi, w wyniku czego poddali się i opuścili jednostkę[294][295][296]. W godzinach popołudniowych samoobrona krymska i żołnierze rosyjscy otoczyli ukraińską bazę lotniczą w Belbeku, a jej załodze postawili godzinne ultimatum[294][295]. Po jego upłynięciu, Rosjanie dokonali ataku na bazę przebijając samochodem opancerzonym mur bazy. Następnie oddając kilka strzałów i wykorzystując granaty hukowe, wdarli się do bazy. Dowódcę bazy Julija Mamczura, wyprowadzono z bazy, wywożąc go w nieznane miejsce[297][298]. W międzyczasie, o godz. 16:00 EET, ukraińskie służby graniczne zamknęły jednostronnie granicę z Krymem[299][300]. W godzinach wieczornych został też zajęty okręt sztabowy „Sławutycz”. Władysław Sielezniow powiedział, że statek został zdobyty po dwugodzinnych przepychankach z Rosjanami, po czym załoga zeszła na ląd[301]. Ponadto według agencji Interfax Rosjanie od początku konfliktu przejęli 25 jednostek floty wspomagania i sześć okrętów bojowych ukraińskiej marynarki wojennej[302]. Z kolei Władimir Putin powołał wiceadmirała Olega Bieławiencewa na swojego pełnomocnego przedstawiciela w Krymskim Okręgu Federalnym (KOF)[303][304].

23 marca „Ukraińska Prawda” podała, że dowódca bazy Belbek Julij Mamczur został wypuszczony z więzienia w Sewastopolu[305], co jednak okazało się plotką podaną przez ukraińskiego żołnierza. Po weryfikacji nazwiska wojskowego okazało się, że nie ma takiej osoby w bazie w Belbeku[306][307]. Wicepremier Krymu Rustam Temirgalijew poinformował, że od godz. 10:30 został przywrócony ruch na granicy krymsko-ukraińskiej[308]. W godzinach popołudniowych minister obrony Ukrainy Ihor Teniuch zapowiedział wycofanie niektórych jednostek (żołnierzy wraz z rodzinami) z Krymu. Wówczas jeden z oddziałów ukraińskich był już w trakcie ewakuacji[309]. Z kolei dowódca jednostki w Eupatorii Władysław Kajczenko stwierdził, że żołnierze zostali pozostawieni sami sobie. Dodał również, że kontakt z Kijowem jest ograniczony oraz nie otrzymał żadnych rozkazów z dowództwa[310].

Wczesnym ranem 24 marca „Ukraińska Prawda” poinformowała, że Rosjanie zajęli jednostkę piechoty morskiej w Teodozji. Do szturmu doszło o godz. 4:00. Według mediów ukraińskich w ataku brały udział transportery opancerzone, a nad bazą krążyły helikoptery Mi-24 i Mi-8, z których dokonano desantu rosyjskich żołnierzy. W trakcie szturmu słychać było wystrzały i eksplozje. Po próbach negocjacji, Rosjanie zatrzymali żołnierzy ukraińskiej piechoty morskiej. Przed godz. 8:00 Selezniow poinformował, że aresztowano 60-80 Ukraińców i dodał: „są oni przetrzymywani w teodozyjskim porcie. Rosjanie grożą im sprawami karnymi”[311][312]. Kilka godzin później p.o. prezydenta Ołeksandr Turczynow poinformował, że ukraińscy żołnierze dostali rozkaz opuszczenia Krymu[313][313]. W godzinach popołudniowych agencja Interfax-Ukraina podała, że minister obrony Rosji Siergiej Szojgu przeprowadził inspekcję wojsk rosyjskich na Krymie. Ponadto mianował dezertera z ukraińskiej armii admirała Denisa Berezowskiego zastępcą dowódcy Floty Czarnomorskiej[314]. Z kolei wieczorem poinformowano, że ukraiński okręt desantowy „Kostiantyn Olszanśkyj” został przejęty przez siły rosyjskie. Statek został zaatakowany z łodzi, z której żołnierze rosyjscy rzucali w jego stronę granatami i strzelali z broni palnej. 20-osobowa załoga schroniła się we wnętrzu jednostki. Okręt szturmowało ok. 200 ludzi[315][316].

24 marca minister spraw zagranicznych Rosji Siergiej Ławrow spotkał się w Hadze z ministrem spraw zagranicznych Ukrainy Andrijem Deszczycią. Podczas spotkania Ławrow zasugerował, że Rosja nie widzi innej możliwości rozwiązania konfliktu jak federalizacja Ukrainy, czyli „aby każdy region miał możliwość bezpośredniego wyboru swoich władz, ustawodawstwa i gubernatorów, miał prawo zaspokajać swoje potrzeby, prawa swoich obywateli w zakresie gospodarki, finansów, kultury, sfery socjalnej i prawa do kontaktów z regionami państw sąsiednich, czy to Polski, Litwy czy Federacji Rosyjskiej”[317]. W odpowiedzi premier Ukrainy Arsenij Jaceniuk zasugerował, aby język ukraiński stał się drugim językiem urzędowym w Rosji oraz żeby Rosja zmieniła ustrój na konfederacyjny i wprowadziła 5–10 nowych języków urzędowych[318].

25 marca godzinach wieczornych doszło do szturmu żołnierzy rosyjskich na trałowiec „Czerkasy”. Atak rozpoczął się o godz. 19:00 czasu lokalnego; wówczas nad okrętem pojawiły się dwa helikoptery Mi-35, natomiast sama jednostka została otoczona przez trzy szybkie łodzie z uzbrojonymi ludźmi. o 19:40 przedstawiciel Ministerstwa Obrony Władysław Selezniow poinformował, że na trałowiec weszła grupa szturmowa, natomiast załoga zabarykadowała się wewnątrz okrętu. Po godz. 20:00 „Ukraińska Prawda” poinformowała, że jednostka została zdobyta przez Rosjan, a marynarzy wzięto do niewoli. Podczas ataku nikt nie ucierpiał[319][320].

26 marca naczelnik Sztabu Generalnego armii rosyjskiej gen. Waleryj Gierasimow poinformował, że zgodnie z ustaleniami z kijowskimi władzami, ukraińscy żołnierze i członkowie ich rodzin będą wywożeni z Krymu koleją. Ewakuowani wojskowi trafią do bazy wojskowej w miejscowości Nowoołeksijiwka, a stamtąd zostaną skierowani do nowych jednostek. Rosyjska agencja RIA Novosti podała, że półwysep chce opuścić ponad 4300 żołnierzy i 2200 członków ich rodzin. Z kolei ministerstwo obrony Ukrainy oświadczyło, że kwestia wyjazdu żołnierzy z Krymu nie została jeszcze uzgodniona[321][322][323]. W godzinach popołudniowych p.o. prezydenta Ołeksandr Turczynow wydał dekret o zwolnieniu swojego stałego przedstawiciela na Krymie, Serhija Kunicyna, który 24 marca podał się do dymisji[324][325]. Z kolei koordynator grupy „Informacyjny Opór” Dmytro Tymczuk podał, że Rosjanie przejęli już 51 okrętów z floty ukraińskiej, a marynarce wojennej pozostało jedynie dziesięć jednostek[326][327]. W późnych godzinach popołudniowych Ołeksandr Turczynow powiedział, że dowódca Brygady Lotnictwa Taktycznego w Sewastopolu pułkownik Julij Mamczur został zwolniony z więzienia razem z pięcioma innymi wojskowymi[328][328][329].

28 marca minister obrony Rosji Siergiej Szojgu oświadczył, że wszystkie ukraińskie bazy na Krymie są pod kontrolą rosyjską. Dodał również, że wszyscy ukraińscy żołnierze, którzy pozostali wierni władzom w Kijowie, opuścili już półwysep. Ponadto prezydent Władimir Putin polecił ministrowi Siergiejowi Szojgu, aby przystąpił do przekazywania Ukrainie pozostawionego na Krymie uzbrojenia i sprzętu wojskowego (w tym okrętów wojennych i samolotów), należącego do ukraińskich jednostek, które nie przeszły na stronę armii rosyjskiej[330]. Z kolei Ministerstwo Obrony Ukrainy oświadczyło, że ukraińscy żołnierze nadal przebywają na Krymie. Biuro prasowe ministerstwa podało, że: „negocjacje na temat wyjścia wojskowych, sprzętu i okrętów Sił Zbrojnych Ukrainy wciąż trwają, ostatecznych ustaleń jeszcze nie ma”[331][332].

29 marca zjazd Tatarów krymskich w Bachczysaraju przyjął uchwałę „O realizacji przez naród Tatarów krymskich prawa do samookreślania się na swoim historycznym terytorium – na Krymie”. W wyniku tego ogłoszono rozpoczęcie politycznych i prawnych procedur mających na celu utworzenie narodowej i terytorialnej autonomii Tatarów na półwyspie[333][334]. Tymczasem wiceminister obrony Ukrainy Leonid Polakow poinformował, że ⅓ żołnierzy ukraińskich na Krymie wyraziła chęć przejścia do armii rosyjskiej, ⅓ pozostania w wojsku ukraińskim, a ⅓ zamierza zwolnić się z armii. Oświadczył również, że dotychczas z półwyspu wyjechało ok. 400 żołnierzy[335][336].

Kwiecień 2014[edytuj]

2 kwietnia obalony prezydent Ukrainy Wiktor Janukowycz podczas spotkania z grupą rosyjskich i zagranicznych dziennikarzy w Rostowie nad Donem wyraził ubolewanie z powodu przyłączenia Krymu do Federacji Rosyjskiej. W wywiadzie z agencją AP stwierdził, że oderwanie półwyspu od Ukrainy jest „wielką tragedią” i oświadczył, że gdyby mógł, to nigdy by do tego nie dopuścił[337].

7 kwietnia Ministerstwo Obrony Ukrainy poinformowało, że major Stanisław Karaczewskij, będący oficerem jednostki w bazie lotniczej Nowofedoriwka został śmiertelnie postrzelony przez rosyjskiego żołnierza. „Ukrainska Prawda” podała, że w nocy z 6 na 7 kwietnia doszło do kłótni pomiędzy żołnierzami ukraińskimi i rosyjskimi „na gruncie osobistej niechęci”, po której oficer został zastrzelony. Ponadto podczas incydentu został ciężko pobity drugi oficer Artiom Jermolenko, którego następnie zabrano do bazy w Sewastopolu[35][338][339].

11 kwietnia parlament anektowanego przez Rosję Krymu, uchwalił nową konstytucję. Ustawa zasadnicza, uchwalona przez 88 z 100 deputowanych zakłada, iż Republika Krymu jest prawnym i demokratycznym państwem w składzie Federacji Rosyjskiej, z kolei stosunki Republiki Krymu z Federacją Rosyjską określa umowa. Na czele republiki Krymu będzie stał przewodniczący, wybierany przez parlament na okres pięciu lat. Przewodniczący republiki formuje rząd Republiki i podejmuje decyzję o dymisji rządu. Ma także prawo rozwiązać parlament Krymu w wypadkach, przewidzianych przez federalne ustawodawstwo i konstytucje podmiotów Federacji Rosyjskiej[340]. Tymczasem resort finansów USA w reakcji na aneksję Krymu przez Rosję nałożył sankcje na siedmiu krymskich separatystów (w tym na Aleksieja Czałego i Rustama Temirgalijewa) oraz firmę gazową Czornomornaftohaz, mającą swoją siedzibę na półwyspie[341].

Prorosyjski wiec w Sewastopolu z 9 maja 2014

15 kwietnia ukraiński parlament przyjął ustawę o terytoriach okupowanych, związaną z aneksją Krymu przez Federację Rosyjską. Za terytoria okupowane uznano Autonomiczną Republikę Krymu, Sewastopol, przestrzeń powietrzną nad nimi oraz wody wewnętrzne i wody terytorialne wokół półwyspu. Dokument określa reguły podróżowania na półwysep krymski zarówno dla obywateli Ukrainy, jak i obywateli innych państw[342]. Z kolei Komitet ds. Praw Człowieka ONZ opublikował specjalny raport, dotyczący głównie wydarzeń na Krymie. Według niego podstawą rosyjskiej interwencji na Krymie była dezinformacja. Komitet stwierdził, że „wykorzystywane w celu uzasadnienia działań Rosji informacje o atakach na etnicznych Rosjan na Ukrainie są fałszywe”, a „doniesienia o nacjonalistycznych ekstremistach są wykorzystywane do tworzenia „atmosfery strachu””[343]. Natomiast wiceminister obrony Rosji Anatolij Antonow poinformował, że Federacja Rosyjska wstrzymała przekazywanie Ukrainie przejętego na Krymie uzbrojenia i sprzętu wojskowego, aby uniemożliwić wykorzystanie go przeciwko ludności cywilnej we wschodniej i południowo-wschodniej Ukrainie[344].

17 kwietnia prezydent Rosji Władimir Putin po raz pierwszy przyznał, że na półwyspie krymskim były rosyjskie wojska przed i po referendum. Stwierdził, że ich „celem było zapewnienie warunków do prawidłowego głosowania” oraz dodał, że „nasi żołnierze byli przy boku lokalnych sił obrony. Postępowali prawidłowo i profesjonalnie”[345].

21 kwietnia kilku zamaskowanych mężczyzn zaatakowało siedzibę nieoficjalnej rady tatarskiej w Symferopolu. Powodem ataku była ukraińska flaga wisząca od kilku dni na budynku. Według Tatarów przebywających wówczas w budynku napastnicy użyli wobec nich siły i zapowiedzieli, że powrócą ponownie[346].

Stosunek do referendum mieszkańców Krymu[edytuj]

Według badań Instytutu Gallupa, przeprowadzonych w czerwcu 2014, 93.6% etnicznych Rosjan, i odpowiednio 68.4% Ukraińców, uznało, że referendum było ważne. Procent ogólny wyniósł 82.8%. Na pytanie, czy przyłączenie Krymu do Rosji polepszy jakość życia ankietowanych i ich rodzin, odpowiedzi potwierdzającej udzieliło 73,9% mieszkańców, a przeczącej – 5.5%.[347]

Reakcja na świecie[edytuj]

Dnia 25 marca 2014 roku kongres Rady Europy w wydanym przes siebie oświadczeniu potępił rosyjską „aneksję Krymu”, nie uznając przeprowadzonego na Krymie referendum[348]. 26 marca na forum Rady Praw Człowieka ONZ 42 państwa przyjęły wspólne oświadczenie, wyrażając swoje wsparcie dla zachowania integralności terytorialnej Ukrainy, nie uznawanie referendum krymskiego, dalej państwa te potępiły „aneksję Krymu” przez Rosję i wyraziły zaniepokojenie losem Tatarów krymskich oraz aktywistów i dziennikarzy zaginionych na półwyspie[349][350][351]. Wśród krajów potępiających włączenie Krymu do Federacji Rosyjskiej na forum ONZ znalazły się m.in. Stany Zjednoczone, większość państw Unii Europejskiej, Kanada, Australia, Japonia czy Gruzja. Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 68/262 z 27 marca 2014 uznała przyłączenie Krymu za sprzeczne m.in. z Deklaracją Zasad Prawa Międzynarodowego z 24 października 1970[352] czy Aktem Końcowym KBWE z 1 sierpnia 1975[353]. Rezolucja ta nie jest jednak prawnie wiążąca na mocy art. 25 Karty Narodów Zjednoczonych[354].

Reakcja międzynarodowej społeczności na kryzys krymski

     Wezwanie do pokojowego rozwiązania konfliktu

     Wsparcie integralności terytorialnej Ukrainy

     Potępienie działań Rosji

     Potępienie interwencji wojskowej Rosji

     Wsparcie działań Rosji i/lub potępienie działań rządu ukraińskiego

     «Rozpoznanie interesów wszystkich stron konfliktu»

     Ukraina

     Rosja

     Stanowisko nieokreślone

Wyniki głosowania Zgromadzenia Ogólnego ONZ na temat integralności terytorialnej Ukrainy, 27 marca 2014

     Za

     Przeciw

     Wstrzymali się od głosu

     Nieobecni

     Brak członkostwa w ONZ

Wpływ na gospodarkę[edytuj]

Kryzys krymski wywołał spadki na rosyjskiej giełdzie Moskwskaja Birża. 3 marca 2014 Indeks RTS zanotował spadek o ponad 10%, a wartość indeksu MICEX była niższa o 8,7%. Z kolei akcje Gazpromu spadły o 15%, Sbierbanku o 14%, a Łukoilu o 12%. Spadła także wartość rubla. Wieczorem 2 marca 2014 po raz pierwszy w historii kurs euro przekroczył 50 rubli[355]. W związku z tym dzień później Centralny Bank Rosji, w celu złagodzenia spadku wartości rosyjskiej waluty zdecydował o sprzedaży 10 mld dolarów z rezerw walutowych[356]. Minister energetyki Ukrainy Jurij Prodan zapewnił, iż sytuacja na Krymie nie wpłynie na tranzyt gazu z Rosji do państw Unii Europejskiej. Z kolei Gazprom nie wykluczył zakłóceń w transferze gazu ziemnego[93].

Aleksiej Miller, prezes Gazpromu poinformował 7 marca, iż tego dnia minął ostateczny termin opłaty za lutowe dostawy gazu na Ukrainę. Łącznie zadłużenie ukraińskiego Naftohazu względem rosyjskiego Gazpromu wynosi 1 miliard 890 milionów dolarów. Miller stwierdził także, że „Albo Ukraina spłaci zadłużenie i opłaci bieżące dostawy, albo pojawi się ryzyko powrotu do sytuacji z początku 2009 roku”. Gazprom ostrzegł tym samym, iż jeśli szybko nie zostanie uregulowany dług, gaz z Rosji na Ukrainę przestanie płynąć. Z kolei 3 dni wcześniej Gazprom uznał, iż Naftohaz nie wywiązuje się z zawartego na przełomie roku aneksu do umowy gazowej. Wówczas to strona ukraińska uzyskała preferencyjne warunki za cenę 1000 m³ gazu, z 400 dolarów spadła ona do 268,5 dolarów. Nieterminowe i niepełne spłacanie należności przez Ukrainę spowodowało, iż Gazprom oświadczył, iż z dniem 1 kwietnia stara stawka za gaz zostanie przywrócona[357].

Mając świadomość problemów finansowych z jakimi boryka się Ukraina, Komisja Europejska ogłosiła 5 marca przyznanie Ukrainie 11 mld euro w ramach pomocy finansowej. Dodatkowo Ukraina może też liczyć na kredyt z Międzynarodowego Funduszu Walutowego[358]. Tego samego dnia minister finansów Ukrainy Ołeksandr Szłapak poinformował o rozpoczęciu oszczędności budżetowych. Rząd Ukrainy zdecydował o rezygnacji z 42 programów państwowych oraz wstrzymał realizację 82 projektów państwowych. Dodatkowo cięcia obejmą także instytucje państwowe[359]. 10 marca Bank Światowy ogłosił, że przekaże Ukrainie 3 mld dolarów w 2014 roku na wspieranie reform[360]. Trzy dni później Izba Reprezentantów Stanów Zjednoczonych zatwierdziła pakiet pomocy dla Ukrainy w postaci kredytu na sumę 1 mld dolarów. Z kolei Senat rozszerzył pakiet o kolejne 150 mln dolarów z przeznaczeniem na proces demokratyzacji Ukrainy oraz współpracę wojskową z USA i innymi krajami Europy Środkowej i Wschodniej[186]. 19 marca 2014 Komisja Europejska zaproponowała dla Ukrainy dodatkowe wsparcie makroekonomiczne w wysokości 1,6 mld euro. Środki te zostaną przeznaczone na reformy ukraińskiej gospodarki[361]. 27 marca Międzynarodowy Fundusz Walutowy podał, że udzieli Ukrainie kredytu w wysokości 14-18 mld dolarów. Oświadczył również, że pomoc MFW dla Ukrainy „może stać się częścią szerszego międzynarodowego wsparcia finansowego dla tego kraju, które w ciągu dwóch lat może wynieść 27 mld dolarów”[362][363].

13 marca 2014 Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) wstrzymała rozmowy akcesyjne z Rosją, trwające od 2007. Decyzja tej międzynarodowej organizacji ekonomicznej wywołała kolejne spadki na moskiewskiej giełdzie. Od początku 2014 moskiewska giełda straciła na wartości prawie 200 mld dolarów. Ponadto Bank Centralny ustalił najniższy w historii kurs rubla wobec dolara i euro (1 dolar = 36,4865 rubla oraz 1 euro = 50,5593 rubla). Wpływ na sytuację ekonomiczną Rosji miały sankcje wprowadzane przez banki z Unii Europejskiej, które nie przedłużały rosyjskim przedsiębiorstwom linii kredytowych oraz wstrzymały wspólne projekty[364].

Mapa państw, które nałożyły sankcje na Rosję w następstwie aneksji Krymu w 2014 roku

     Rosja

     Państwa Unii Europejskiej, które nałożyły sankcje

     Państwa spoza Unii Europejskiej, które nałożyły sankcje

Skutkiem nałożenia sankcji gospodarczych na Rosję było świadczenie usług w zakresie transakcji płatniczych dla klientów banku Rossija, przez Visa i MasterCard. Sankcje z 20 marca 2014 zamroziły aktywa w USA 20 osób z kręgu Władimira Putina. Na liście byli m.in. Siergiej Iwanow i Aleksiej Gromow, odpowiednio przewodniczący i wiceprzewodniczący administracji prezydenta Rosji, Siergiej Naryszkin, przewodniczący niższej izby parlamentu oraz Siergiej Mironow były przewodniczący izby wyższej. Ponadto sankcje objęły kilku oligarchów oraz Bank Rossija[365]. Dzień później, rosyjski premier Dmitrij Miedwiediew stwierdził, ze Ukraina była winna Rosji 16 mld dolarów, w tym 11 mld dolarów za dostarczenie taniego gazu w zamian za dzierżawę bazy marynarki wojennej w Sewastopolu na Krymie, którą wypowiedziano, a także 3 mld dolarów za zakup ukraińskich obligacji oraz zaległe 2 mld dolarów na rzecz Gazpromu[366].

W I kwartale 2014 wzrost gospodarczy Rosji spadł do poziomu 0,8%, wobec wcześniejszych prognoz na poziomie 2,5%. W ocenie rosyjskiego ministra gospodarki Aleksieja Ulukajewa, przyczyną tego była trudna sytuacja międzynarodowa oraz odpływ kapitału[367].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Ukraine navy officers reject plea to defect to Russian-backed Crimea (ang.). The Guardian, 2014-03-03. [dostęp 2014-03-06].
  2. Ukrainian warships blocked from leaving port by Russian ships (ang.). The Daily Telegraph, 2014-03-05. [dostęp 2014-03-06].
  3. Рада создала Национальную гвардию Украины (ukr.). rbc.ua, 2014-03-13. [dostęp 2014-03-19].
  4. Ukraine Crimea: Rival rallies confront one another (ang.). BBC, 2014-02-26. [dostęp 2014-03-06].
  5. Uniformed people do not allow OSCE mission to Crimea – MFA (ang.). ukrinform.ua, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-09].
  6. OSCE asks to stop media censorship in eastern Ukraine and Crimea (ang.). ukrinform.ua, 2014-03-04. [dostęp 2014-03-09].
  7. Makhnytsky: PGO to react to kidnapping of UN envoy, Ukraine’s colonel general (ang.). ukrinform.ua, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-09].
  8. Camera crew of Fifth TV channel beaten in Sevastopol (Video) (ang.). ukrinform.ua, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-09].
  9. a b Russia redeploys ships of Baltic and Northern fleets to Sevastopol, violates agreement with Ukraine (ang.). ukrinform.ua, 2014-03-03. [dostęp 2014-03-09].
  10. a b c d Ukraina: Krimmis on Tšetšeeniast ja Uljanovskist pärit Vene sõdurid (est.). postimees.ee, 2014-03-05. [dostęp 2014-03-06].
  11. Ukraine crisis: On Crimea’s new border the Russian Army waits (ang.). The Daily Telegraph, 2014-03-03. [dostęp 2014-03-06].
  12. Crimea crisis: The Tatarstan factor (ang.). Al-Dżazira, 2014-03-15. [dostęp 2014-03-19].
  13. Russia Ups the Ante in Crimea by Sending in the ‘Night Wolves’ (ang.). time.com, 2014-02-28. [dostęp 2014-03-06].
  14. У Донецьку й Криму сепаратизм розпалюють російські націоналісти й неонацисти? (ukr.). pravda.com.ua, 2014-03-07. [dostęp 2014-03-07].
  15. Serbian Fighters Help 'Russian Brothers’ in Crimea (ang.). balkaninsight.com, 2014-03-06. [dostęp 2014-04-04].
  16. Crimea, Ukraine: Serbian Chetnik Militias Arrive to Aide Russia (ang.). loonwatch.com, 2014-03-13. [dostęp 2014-04-04].
  17. Gunmen seize government buildings in Ukraine’s Crimea, raise Russian flag (ang.). CNN, 2014-02-27. [dostęp 2014-03-06].
  18. a b Crimean Tatars, pro-Russia supporters approach Crimean parliament building (ang.). Interfax, 2014-02-26. [dostęp 2014-03-06].
  19. Москаль: админздания Крыма захватил озлобленный расформированием подразделения „Беркут” (ukr.). gazeta.ua, 2014-02-27. [dostęp 2014-03-06].
  20. Путін призначив у Крим свою людину (ukr.). ukrinform.ua, 2014-03-21. [dostęp 2014-03-26].
  21. Сепаратист Аксьонов офіційно став громадянином Росії (ukr.). pravda.com.ua, 2014-03-20. [dostęp 2014-03-26].
  22. Russia puts military on high alert as Crimea protests leave one man dead (ang.). The Guardian, 2014-02-26. [dostęp 2014-03-12].
  23. Ukraine military still a formidable force despite being dwarfed by neighbour (ang.). The Guardian, 2014-02-28. [dostęp 2014-03-12].
  24. Putin Talks Tough But Cools Tensions Over Ukraine (ang.). npr.org, 2014-03-04. [dostęp 2014-03-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-04)].
  25. Ukraine mobilizes reservists but relies on diplomacy (ang.). The Washington Post, 2014-03-17. [dostęp 2014-03-26].
  26. Russian Citizen Elected Sevastopol Mayor Amid Pro-Moscow Protests in Crimea (ang.). themoscowtimes.com, 2014-02-25. [dostęp 2014-03-12].
  27. a b Ukraine leader Turchynov warns of ‘danger of separatism’ (ang.). Euronews, 2014-02-25. [dostęp 2014-03-12].
  28. Russian flags flood Crimean capital as thousands back takeover by Russia (ang.). straitstimes.com, 2014-03-09. [dostęp 2014-03-12].
  29. Russia closing door on Crimea as troops build up (ang.). straitstimes.com, 2014-03-13. [dostęp 2014-03-12].
  30. Ukraine troops leave Crimea by busload; defense minister resigns after Russia seizes peninsula (ang.). cbsnews.com, 2014-03-25. [dostęp 2014-04-17].
  31. Krym: Odnaleźli się duchowni. Zwłoki Tatara z „widocznymi śladami tortur” (pol.). tvn24.pl, 2014-03-17. [dostęp 2014-03-18].
  32. Ukraine officer 'killed in attack on Crimea base’ (pol.). BBC, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-19].
  33. Ukrainian PM accuses Russian soldiers of ‘war crime’ after serviceman killed in Crimea (pol.). euronews.com, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-19].
  34. a b Zajęli kolejną krymską bazę. Mówią otwarcie: Tak, jesteśmy Rosjanami (pol.). tvn24.pl, 2014-03-21. [dostęp 2014-03-21].
  35. a b Krym: Żołnierz rosyjski zabił ukraińskiego oficera (pol.). trmf24.pl, 2014-04-07. [dostęp 2014-04-07].
  36. Ukraine military to pull out from Crimea (ang.). thesudburystar.com, 2014-03-24. [dostęp 2014-03-24].
  37. Ukraine crisis: Pro-Russian troops storm naval base as Clinton warns of ‘aggression’ from Putin (pol.). independent.co.uk, 2014-03-19. [dostęp 2014-03-19].
  38. Pierwsze śmiertelne ofiary zbrojnych incydentów konfliktu na Krymie (pol.). Polskie Radio, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-19].
  39. Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей., demoscope.ru [dostęp 2016-01-03].
  40. Runivers.ru: Губернии Российской империи. История и руководители. 1708-1917: Таври́ческая губе́рния (ros.). [dostęp 2012-08-08].
  41. Указ Президиума Верховного Совета СССР № 493 от 5 сентября 1967 года, Cytat: «О гражданах татарской национальности, проживавших в Крыму» признавал, что «после освобождения в 1944 году Крыма от фашистской оккупации факты активного сотрудничества с немецкими захватчиками определённой части проживающих в Крыму татар были необоснованно отнесены ко всему татарскому населению Крыма».
  42. Uchwała „O Tatarach krymskich”.
  43. Закон РСФСР от 25 июня 1946 г. Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область.
  44. Закон СССР от 26.04.1954 О передаче Крымской области из состава РСФСР в состав Украинской ССР.
  45. Mark Clarence Walke (2003, s. 107).: The Strategic Use of Referendums: Power, Legitimacy, and Democracy. Palgrave Macmillan, 2003, s. 107. ISBN 9780230255654.
  46. Roman Szporluk (ed.): National Identity and Ethnicity in Russia and the New States of Eurasia. New York and London: M.E. Sharpe, 1994, s. 174. ​ISBN 1563243547​, ​ISBN 9781563243547​.
  47. Serge Schmemann. Crimea Parliament Votes to Back Independence From Ukraine. „The New York Times”, 1992-05-06. ISSN 0362-4331. [dostęp 2015-08-18]. Cytat: The parliament of the Crimea voted today to declare a conditional independence from Ukraine, adding a perilous new twist to the confrontation between Russia and Ukraine. 
  48. Dlaczego to Krym jest punktem zapalnym? To trzeba wiedzieć o konflikcie na półwyspie [5 PUNKTÓW] (pol.). wiadomosci.gazeta.pl, 2014-02-26. [dostęp 2014-03-01].
  49. Autonomous Republic of Crimea (ang.). 2001.ukrcensus.gov.ua. [dostęp 2014-03-01].
  50. National composition of population (ang.). 2001.ukrcensus.gov.ua. [dostęp 2014-03-01].
  51. O co naprawdę chodzi na Krymie? (pol.). fakty.interia.pl, 2014-03-01. [dostęp 2014-03-01].
  52. Dlaczego to Krym jest punktem zapalnym? To trzeba wiedzieć o konflikcie na półwyspie [5 PUNKTÓW] (pol.). wiadomosci.gazeta.pl, 2014-02-26. [dostęp 2014-03-01].
  53. Rosja bierze nie tylko Krym. Anektuje cały południowy wschód Ukrainy? (pol.). kresy24.pl, 2014-02-28. [dostęp 2014-03-01].
  54. Ukraina: Zatrzymano 12 podejrzanych o udział w zabijaniu demonstrantów na Majdanie (pol.). wiadomosci.gazeta.pl, 2014-03-04. [dostęp 2014-04-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-04-03)].
  55. Na Krymie wywieszono rosyjską flagę (pol.). wiadomosci.onet.pl, 2014-02-24. [dostęp 2014-02-26].
  56. a b c Rosja i separatyści działają nielegalnie. Oto 6 dowodów (pol.). tvn24.pl, 2014-03-02. [dostęp 2014-03-03].
  57. Krym: Lokalny parlament zablokowany (pol.). fakty.interia.pl, 2014-02-25. [dostęp 2014-02-26].
  58. Prorosyjski deputowany z Krymu: Wojna dopiero się zaczyna (pol.). fakty.interia.pl, 2014-02-26. [dostęp 2014-02-26].
  59. „Niezawisimaja Gazieta”: podwyższono gotowość Floty Czarnomorskiej (pol.). wiadomosci.wp.pl, 2014-02-25. [dostęp 2014-02-26].
  60. Ukraina: Niepokój na Krymie. Rosyjscy żołnierze przyjechali do Jałty (pol.). wiadomosci.onet.pl, 2014-02-26. [dostęp 2014-02-26].
  61. „Krym to Ukraina”, „Krym to Rosja” – pikieta przed parlamentem na Krymie (pol.). wiadomosci.wp.pl, 2014-02-26. [dostęp 2014-02-26].
  62. Demonstracje zwolenników i przeciwników jedności Krymu z Ukrainą (pol.). fakty.interia.pl, 2014-02-26. [dostęp 2014-02-26].
  63. Krym: Uzbrojeni napastnicy okupują parlament. Nad budynkiem powiewa flaga Rosji (pol.). wprost.pl, 2014-02-27. [dostęp 2014-02-27].
  64. a b Uzbrojeni ludzie zajęli budynki parlamentu i rządu na Krymie (pol.). niezalezna.pl, 2014-02-27. [dostęp 2014-02-27].
  65. Krym ma nowego premiera. Z partii Rosyjska Jedność (pol.). gazetaprawna.pl, 2014-02-27. [dostęp 2014-02-27].
  66. Ukraina: Krym zatwierdził referendum, chce większej autonomii (pol.). swiat.newsweek.pl, 2014-02-27. [dostęp 2014-02-27].
  67. Niejasna sytuacja na Krymie. Rosyjscy żołnierze zajęli lotnisko w Sewastopolu? Flota Czarnomorska zaprzecza (pol.). wiadomosci.gazeta.pl, 2014-02-28. [dostęp 2014-02-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-28)].
  68. Janukowycz: będę walczył o przyszłość Ukrainy (pol.). rp.pl, 2014-02-28. [dostęp 2014-02-28].
  69. Krym: rosyjscy żołnierze opanowali wojskowe lotnisko, separatyści port cywilny (pol.). wiadomosci.gazeta.pl, 2014-02-28. [dostęp 2014-02-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-28)].
  70. Ukraina: Rosyjskie śmigłowce wojskowe na Krymie. Żołnierze opanowali lotniska (pol.). polskatimes.pl, 2014-02-28. [dostęp 2014-02-28].
  71. „Ukraińska Prawda”: rosyjskie samoloty i transportery zmierzają na Krym (pol.). wiadomosci.onet.pl, 2014-02-28. [dostęp 2014-02-28].
  72. Rosjanie przejmują Krym? Ich samoloty i opancerzone transportery przemieszczają się na półwyspie (pol.). gazetaprawna.pl, 2014-02-28. [dostęp 2014-02-28].
  73. Armed men seize two airports in Ukraine’s Crimea, Yanukovich reappears (ang.). reuters.com, 2014-02-28. [dostęp 2014-02-28].
  74. Tymczasowy prezydent Ukrainy oskarża Rosję o agresję. Żąda od Putina zaprzestania prowokacji (pol.). tvn24.pl, 2014-02-28. [dostęp 2014-02-28].
  75. Premier Krymu prosi Putina: Zapewnijcie nam spokój (pol.). rmf24.pl, 2014-03-01. [dostęp 2014-03-01].
  76. Ukraińskie okręty wychodzą w morze (pol.). tvn24.pl, 2014-03-01. [dostęp 2014-03-01].
  77. Duma prosi Putina, by bronił Krymu. Wyższa Izba mówi o wysłaniu wojsk (pol.). tvn24.pl, 2014-03-01. [dostęp 2014-03-01].
  78. Putin chce wysłać wojska na Ukrainę (pol.). swiat.newsweek.pl, 2014-03-01. [dostęp 2014-03-01].
  79. Rosja: Putin zwrócił się do parlamentu w sprawie użycia wojsk na Ukrainie (pol.). wiadomosci.wp.pl, 2014-03-01. [dostęp 2014-03-01].
  80. Putin dostał zgodę na wysłanie wojsk na Ukrainę (pol.). tvn24.pl, 2014-03-01. [dostęp 2014-03-01].
  81. Ekspert: Putin gwałci porozumienie budapesztańskie (pol.). fakty.interia.pl, 2014-03-01. [dostęp 2014-03-01].
  82. Ukraińskie wojska postawione w stan gotowości bojowej (pol.). tvn24.pl, 2014-03-01. [dostęp 2014-03-01].
  83. Wojna na Krymie? (pol.). deon.pl, 2014-03-01. [dostęp 2014-03-01].
  84. Bezpieczeństwo Polski jest zagrożone konfliktem na Ukrainie! (pol.). fronda.pl, 2014-03-01. [dostęp 2014-03-01].
  85. Pełna mobilizacja na Ukrainie (pol.). fakty.interia.pl, 2014-03-02. [dostęp 2014-03-02].
  86. a b G7 potępia „jaskrawe pogwałcenie” suwerenności Ukrainy. Zawiesza przygotowania do szczytu w Soczi (pol.). tvn24.pl, 2014-03-03. [dostęp 2014-03-02].
  87. Ukraina zapewnia: wciąż mamy 10 okrętów w Sewastopolu z załogą lojalną wobec Kijowa (pol.). tvn24.pl, 2014-03-02. [dostęp 2014-03-02].
  88. Ukrainian Black Sea Fleet ships not leave Sevastopol (ang.). mil.gov.ua, 2014-03-02. [dostęp 2014-03-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-03)].
  89. Jeden dzień z życia admirała. Wczoraj został mianowany, dziś zdradził. wyborcza.pl, 2014-03-02. [dostęp 2014-03-02].
  90. Севастополь просит включить его в состав Крыма как город с особым статусом (ros.). mail.ru, 2014-03-02. [dostęp 2014-03-02].
  91. Путин принял предложение Меркель по Украине (ros.). mail.ru, 2014-03-02. [dostęp 2014-03-02].
  92. Putin zgodził się na plan Merkel. Powstanie grupa kontaktowa ds. Krymu? (pol.). tvn24.pl, 2014-03-02. [dostęp 2014-03-02].
  93. a b c Putin zgodził się na plan Merkel. Powstanie grupa kontaktowa ds. Krymu? (pol.). tvn24.pl, 2014-03-03. [dostęp 2014-03-03].
  94. Żołnierze rosyjscy blokują sztab floty wojennej Ukrainy (pol.). wp.pl, 2014-03-03. [dostęp 2014-03-03].
  95. Russian fleet gives Ukraine forces in Crimea 0300 GMT ultimatum to surrender (Interfax) (ang.). [dostęp 2014-03-03].
  96. Russia gives Ukrainian forces in Crimea ultimatum to surrender: Interfax. www.reuters.com, 2014-03-03. [dostęp 2014-03-03].
  97. Media na Krymie uciszone. Największy nadawca wyłączony (pol.). wp.pl, 2014-03-03. [dostęp 2014-03-03].
  98. Incydent na Krymie. Uzbrojona grupa zajęła przejście graniczne. www.tvn24.pl, 2013-03-03. [dostęp 2014-03-03].
  99. Incydent w bazie wojskowej Belbek. Ukraińcy chcieli wejść do swojej bazy, padły strzały Rosjan (pol.). wp.pl, 2013-03-04. [dostęp 2014-03-04].
  100. Ukraińcy ze sztandarami ruszyli do swojej bazy. Rosjanie zaczęli strzelać (pol.). tvn24.pl, 2013-03-04. [dostęp 2014-03-04].
  101. Ukraińskie siły zbrojne odzyskały bazę Belbek (pol.). konflikty.pl, 2013-03-04. [dostęp 2014-03-04].
  102. 16 tysięcy żołnierzy rosyjskich na Krymie (pol.). wp.pl, 2013-03-04. [dostęp 2014-03-04].
  103. Konferencja prasowa Władimira Putina ws. sytuacji na Krymie (pol.). wp.pl, 2013-03-04. [dostęp 2014-03-04].
  104. Putin: Krym przejęły „lokalne oddziały samoobrony”, nie rosyjscy żołnierze (pol.). tvn24.pl, 2013-03-04. [dostęp 2014-03-04].
  105. Ukraińska straż graniczna: rosyjskie okręty blokują Cieśninę Kerczeńską (pol.). wp.pl, 2013-03-04. [dostęp 2014-03-04].
  106. Rosyjscy żołnierze wdarli się pułku rakietowego pod Eupatorią na Krymie (pol.). wp.pl, 2013-03-04. [dostęp 2014-03-04].
  107. Ministerstwo obrony Ukrainy: załoga okrętu „Sławutycz” odparła próbę abordażu na Krymie (pol.). wp.pl, 2013-03-05. [dostęp 2014-03-04].
  108. Ukraińska telewizja: Rosjanie zabrali z baz broń i ukraińskie uniformy. Będą prowokacje?. www.tvn24.pl, 2014-03-04. [dostęp 2014-03-04].
  109. Wojskowi obserwatorzy z Europy od środy na Ukrainie. www.tvn24.pl, 2014-03-04. [dostęp 2014-03-04].
  110. Putin i Franciszek nominowani do Pokojowego Nobla. www.rmf24.pl, 2014-03-04. [dostęp 2014-03-05].
  111. Rosjanie na terenie baz rakietowych Ukrainy (pol.). Polskie Radio, 2013-03-05. [dostęp 2014-03-05].
  112. Rosyjski specnaz wtargnął do ukraińskich dywizjonów rakietowych w Sewastopolu (pol.). wp.pl, 2013-03-05. [dostęp 2014-03-05].
  113. Interfax: Rosja kłamie odnośnie wojsk na Krymie (pol.). wp.pl, 2013-03-05. [dostęp 2014-03-05].
  114. Andrij Parubij: wojska rosyjskie na Krymie starają się ukryć przed OBWE (pol.). wp.pl, 2013-03-06. [dostęp 2014-03-05].
  115. Sekretarz ukraińskiej Rady Bezpieczeństwa: Rosja ukrywa żołnierzy przed misją OBWE (pol.). wp.pl, 2013-03-06. [dostęp 2014-03-05].
  116. Wysłannik Robert Serry ONZ opuszcza Krym (pol.). wp.pl, 2013-03-06. [dostęp 2014-03-05].
  117. Krym: Wysłannik ONZ wyjeżdża. Grożono mu, chował się w kawiarni (pol.). money.pl, 2013-03-06. [dostęp 2014-03-05].
  118. Parlament Krymu jednomyślnie opowiedział się za przyłączeniem do Federacji Rosyjskiej (pol.). wiadomosci.gazeta.pl, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-06].
  119. Krym: Parlament za przyłączeniem do Federacji Rosyjskiej (pol.). fakty.interia.pl, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-06].
  120. Spór o referendum na Krymie. Apel Tatarów (pol.). onet.pl, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-06].
  121. a b „Putinie – jesteśmy z tobą!”, „Krym – to rosyjska ziemia!”. Manifestacja poparcia w Moskwie (pol.). tvn24.pl, 2014-03-07. [dostęp 2014-03-07].
  122. Krym zapowiada przyjęcie rubla i nacjonalizację własności Ukrainy (pol.). onet.pl, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-06].
  123. Turczynow blokuje krymskie referendum (pol.). TVP Info, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-06].
  124. Turczynow wstrzymał decyzję o referendum na Krymie. Nic to nie zmieni (pol.). tvn24.pl, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-06].
  125. Rosjanie zatopili swoje okręty. Odcięli drogę Ukraińcom (pol.). wp.pl, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-06].
  126. Rosja zatopiła okręty, by zablokować port w Odessie (pol.). dziennik.pl, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-06].
  127. Steven Beardsley: Destroyer USS Truxton heads for Black Sea amid heightened tensions over Crimea (ang.). www.stripes.com, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-06].
  128. Wojskowi obserwatorzy OBWE nie mogą wjechać na Krym (pol.). wp.pl, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-06].
  129. Ukraina: rosyjska samoobrona zablokowała ukraiński helikopter (pol.). onet.pl, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-06].
  130. Krym: Samoobrona zablokowała ukraiński helikopter (pol.). rmf24.pl, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-06].
  131. Ukraińskie wojsko na Krymie: Rosjanie próbują nas przekupić (pol.). onet.pl, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-06].
  132. Ukraina: Od wtorku Rosja podwoiła wojska na Krymie. To już 30 tys. żołnierzy (pol.). tvn24.pl, 2014-03-07. [dostęp 2014-03-07].
  133. Służba Graniczna: Na Krymie ok. 30 000 rosyjskich żołnierzy (pol.). interia.pl, 2014-03-07. [dostęp 2014-03-07].
  134. MSZ: Misji obserwatorów z OBWE znów nie wpuszczono na Krym (pol.). wp.pl, 2014-03-07. [dostęp 2014-03-07].
  135. Misja OBWE znów zatrzymana (pol.). tvn24.pl, 2014-03-07. [dostęp 2014-03-07].
  136. Arsenij Jaceniuk: rozmowy z Rosją tylko po wycofaniu jej wojsk z Krymu (pol.). wp.pl, 2014-03-07. [dostęp 2014-03-07].
  137. Prawy Sektor szykuje się na wojnę. „Prowadzimy mobilizację” (pol.). tvn24.pl, 2014-03-07. [dostęp 2014-03-07].
  138. Rada Federacji Rosyjskiej poprze pozytywny wynik krymskiego referendum (pol.). wp.pl, 2014-03-07. [dostęp 2014-03-07].
  139. Carol Morello i Kathy Lally: Crimea solidifies ties with Russia ahead of referendum on leaving Ukraine (ang.). washingtonpost.com, 2014-03-07. [dostęp 2014-03-07].
  140. a b Krym: „szturm na jednostkę i punkt dowodzenia”, desant ciężarówek (pol.). Polskie Radio, 2014-03-07. [dostęp 2014-03-07].
  141. a b Atak na dwie jednostki wojskowe na Krymie (pol.). wp.pl, 2014-03-07. [dostęp 2014-03-07].
  142. Rosjanie zaatakowali jednostkę wojskową na Krymie. Pobito dziennikarzy (pol.). wp.pl, 2014-03-08. [dostęp 2014-03-08].
  143. Gunmen seize Simferopol television station, turn off Channel 5, 1+1, turn on Rossiya 24 (ang.). en.interfax.com.ua, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-08].
  144. Radio i tv na Krymie już rosyjskie – ukraińskie stacje wyłączone. wp.pl, 2014-03-07. [dostęp 2014-03-08].
  145. Szef MON: 18 tysięcy rosyjskich żołnierzy na Krymie (pol.). wp.pl, 2014-03-08. [dostęp 2014-03-08].
  146. 18 tysięcy rosyjskich żołnierzy ściągnięto na Krym (pol.). TVP Info, 2014-03-08. [dostęp 2014-03-08].
  147. Misja OBWE znów nie dotarła na Krym; padły strzały ostrzegawcze (pol.). wp.pl, 2014-03-08. [dostęp 2014-03-08].
  148. Misja OBWE ponownie zatrzymana. Tym razem padły strzały (pol.). tvn24.pl, 2014-03-08. [dostęp 2014-03-08].
  149. Ostrzelano samolot patrolowy ukraińskiej straży granicznej; nie ma rannych (pol.). wp.pl, 2014-03-08. [dostęp 2014-03-08].
  150. Ostrzelano samolot ukraińskiej straży granicznej (pol.). TVP Info, 2014-03-08. [dostęp 2014-03-08].
  151. Rosja wzmacnia obecność wojskową na Krymie (pol.). wp.pl, 2014-03-08. [dostęp 2014-03-08].
  152. Ciężarówki z rosyjskimi żołnierzami dotarły do Symferopola (pol.). Polskie Radio, 2014-03-08. [dostęp 2014-03-08].
  153. Ewakuowano polski konsulat na Krymie: jest niebezpiecznie (pol.). TVP Info, 2014-03-08. [dostęp 2014-03-08].
  154. Rosyjskie wojska zajęły posterunek straży granicznej na zachodzie Krymu (pol.). wp.pl, 2014-03-09. [dostęp 2014-03-09].
  155. Służba Graniczna Ukrainy: Rosjanie opanowali już 13 posterunków (pol.). Polskie Radio, 2014-03-09. [dostęp 2014-03-09].
  156. Ukraina: siły rosyjskie zajęły kolejne lotnisko na Krymie (pol.). wp.pl, 2014-03-09. [dostęp 2014-03-09].
  157. Siły rosyjskie zajęły kolejne lotnisko na Krymie (pol.). rmf24.pl, 2014-03-09. [dostęp 2014-03-09].
  158. Prorosyjscy demonstranci ruszyli z pałkami na Ukraińców w Sewastopolu (pol.). tvn24.pl, 2014-03-09. [dostęp 2014-03-09].
  159. Starcia na Krymie. Jaceniuk: Nie oddamy nawet centymetra ziemi (pol.). rmf24.pl, 2014-03-09. [dostęp 2014-03-09].
  160. Prorosyjskie wiece i kolejne ruchy wojsk na Krymie (pol.). tvn24.pl, 2014-03-10. [dostęp 2014-03-10].
  161. Ukraina: wiece za i przeciw przyłączeniu się do Rosji (pol.). Polskie Radio, 2014-03-09. [dostęp 2014-03-09].
  162. Siły rosyjskie na Krymie zajęły w Symferopolu szpital wojskowy (pol.). wp.pl, 2014-03-09. [dostęp 2014-03-09].
  163. Rosyjscy żołnierze ostrzelali ukraiński batalion na Krymie (pol.). rmf24.pl, 2014-03-10. [dostęp 2014-03-10].
  164. Rosjanie zajmują jednostkę pod Bachczysarajem. Otwarto ogień z karabinów maszynowych. (pol.). kresy.pl, 2014-03-10. [dostęp 2014-03-10].
  165. Strzały pod Bakczysarajem. Porwany dowódca poddał batalion Rosjanom (pol.). tvn24.pl, 2014-03-10. [dostęp 2014-03-10].
  166. Rosyjska ofensywa: ostrzelali Ukraińców, wyłączyli telewizję (pol.). dziennik.pl, 2014-03-10. [dostęp 2014-03-10].
  167. 40 „krymskich” żołnierzy przysięgło. Mają bronić przed „brunatną dżumą” (pol.). tvn24.pl, 2014-03-10. [dostęp 2014-03-10].
  168. Krym tworzy własną armię (pol.). wp.pl, 2014-03-10. [dostęp 2014-03-10].
  169. Рада Криму прийняла „декларацію про незалежність” (ukr.). Unian, 2014-03-11. [dostęp 2014-03-11].
  170. Krym ogłosił niepodległość. Powołuje się na casus Kosowa (pol.). wp.pl, 2014-03-11. [dostęp 2014-03-11].
  171. a b Rosjanie zajmują centrum kierowania lotami w Symferopolu (pol.). wp.pl, 2014-03-11. [dostęp 2014-03-11].
  172. Tylko rosyjskie samoloty wylądują w Symferopolu (pol.). bankier.pl, 2014-03-11. [dostęp 2014-03-11].
  173. Rosjanie grupują się w północnych rejonach Krymu (pol.). wp.pl, 2014-03-12. [dostęp 2014-03-12].
  174. Ukraina: Wojska rosyjskie koncentrują się na wschodzie kraju (pol.). rmf24.pl, 2014-03-12. [dostęp 2014-03-12].
  175. Turczynow: nie będzie interwencji Ukrainy na Krymie (pol.). Polskie Radio, 2014-03-12. [dostęp 2014-03-12].
  176. Ruch na lotnisku w Symferopolu ograniczony do 17 marca (pol.). wp.pl, 2014-03-12. [dostęp 2014-03-12].
  177. Krym ogranicza ruch lotniczy przed referendum (pol.). Polskie Radio, 2014-03-12. [dostęp 2014-03-12].
  178. Duma: jeśli Krym wejście w skład Rosji, prawa Tatarów zagwarantowane (pol.). wp.pl, 2014-03-12. [dostęp 2014-03-12].
  179. Rosja zapewnia Tatarów o „pokoju między narodami” i daje gwarancje (pol.). tvn24.pl, 2014-03-12. [dostęp 2014-03-12].
  180. Władze Krymu szykują się do „nieprzyjaznych” kroków Kijowa (pol.). wiadomosci.wp.pl, 2014-03-12. [dostęp 2014-03-13].
  181. Władze Krymu szykują rezerwy towarów i prądu na wypadek odcięcia dostaw z Kijowa (pol.). wiadomosci.gazeta.pl, 2014-03-12. [dostęp 2014-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-13)].
  182. Rosyjski deputowany: na Krymie są nasze oddziały (pol.). wp.pl, 2014-03-13. [dostęp 2014-03-13].
  183. Kryzys na Ukrainie. Rosyjskie oddziały specjalne na Krymie (pol.). Polskie Radio, 2014-03-13. [dostęp 2014-03-13].
  184. Samolot straży granicznej ostrzelany nad Krymem przez Rosjan (pol.). Polskie Radio, 2014-03-13. [dostęp 2014-03-13].
  185. Samolot straży granicznej Ukrainy ostrzelany nad Krymem (pol.). wp.pl, 2014-03-13. [dostęp 2014-03-13].
  186. a b c Amerykańska ocena Krymu: Jest tam 45 tys. żołnierzy rosyjskich (pol.). tvn24.pl, 2014-03-13. [dostęp 2014-03-13].
  187. Lider krymskich Tatarów prosi NATO o interwencję. „Zanim dojdzie do masakry” (pol.). tvn24.pl, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  188. Krymscy Tatarzy do NATO: pomóżcie, zanim dojdzie do masakry (pol.). TVP Info, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  189. Ukraina poprosiła USA o wysłanie broni (pol.). wp.pl, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  190. Źródła w Waszyngtonie: USA rozważają wysłanie broni do Kijowa (pol.). tvn24.pl, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  191. Krym: kolejne pojazdy wojskowe wyładowane z rosyjskiego okrętu (pol.). wp.pl, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  192. Kolejni Rosjanie wylądowali pod Sewastopolem (pol.). tvn24.pl, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  193. a b 6 godzin rozmów. „Ławrow przekazał, że Putin nie podejmie decyzji przed końcem referendum” (pol.). tvn24.pl, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  194. Bez przełomu po rozmowach Kerry’ego z Ławrowem (pol.). wp.pl, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  195. Rosja i Stany Zjednoczone konfrontują stanowiska w sprawie Krymu (analiza) (pol.). Polskie Radio, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  196. Szef MON Ukrainy: Rosja ma na Krymie 22 tys. żołnierzy (pol.). onet.pl, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  197. MON Ukrainy: już 22 tysiące żołnierzy Rosji na Krymie (pol.). Polskie Radio, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  198. Korporacja Rostech: przechwyciliśmy amerykańskiego drona nad Krymem (pol.). wp.pl, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  199. Rosja twierdzi, że przechwyciła nad Krymem amerykańskiego drona (pol.). Polskie Radio, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  200. Problemy przed referendum. Nie działają bankomaty, poczta (pol.). wp.pl, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  201. J. Myszkowska, Polka mieszkająca na Krymie dla WP.PL: paraliż banków, wszyscy czekają na pieniądze (pol.). wp.pl, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  202. Siergiej Aksjonow: proces wchodzenia w skład Rosji zajmie do roku (pol.). wp.pl, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  203. Władze Krymu zapowiadają integrację z Rosją w rok. Kijów: to nielegalny plan (pol.). tvn24.pl, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  204. Władze Krymu ogłosiły na sobotę „dzień ciszy przedwyborczej” (pol.). wp.pl, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  205. Ukraina. Protest przeciw referendum na Krymie (pol.). wyborcza.pl, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  206. Przerzucają wojskowy sprzęt, ropę i generatory. „Promy pływają tam i z powrotem” (pol.). tvn24.pl, 2014-03-15. [dostęp 2014-03-15].
  207. Ukraina: Rada Najwyższa rozwiązała parlament Krymu (pol.). dziennik.pl, 2014-03-15. [dostęp 2014-03-15].
  208. Parlament w Kijowie rozwiązał parlament Krymu (pol.). rmf24.pl, 2014-03-15. [dostęp 2014-03-15].
  209. Minister obrony Ukrainy Ihor Teniuch: nasi żołnierze nie opuszczą Krymu (pol.). wp.pl, 2014-03-15. [dostęp 2014-03-16].
  210. Rosyjski desant na granicy Krymu i obwodu chersońskiego. Ukraińskie MSZ protestuje (pol.). wp.pl, 2014-03-15. [dostęp 2014-03-16].
  211. Ukraińcy odparli rosyjski desant! Mówią o prowokacji (AKTUALIZACJA) (pol.). dziennik.pl, 2014-03-15. [dostęp 2014-03-16].
  212. Rosjanie tłumaczą się z desantu żołnierzy. „Mieli chronić stację gazową przed terrorystami” (pol.). tvn24.pl, 2014-03-15. [dostęp 2014-03-16].
  213. W Sewastopolu uprowadzono greckokatolickiego duchownego, o. Mykołę Kwycza (pol.). wp.pl, 2014-03-15. [dostęp 2014-03-16].
  214. Ukraina. Na Krymie uprowadzono greckokatolickiego duchownego (pol.). wyborcza.pl, 2014-03-15. [dostęp 2014-03-16].
  215. Ukraina: uzbrojone i zamaskowane służby przeszukały hotel dziennikarzy w krymskim Symfereopolu (pol.). wp.pl, 2014-03-16. [dostęp 2014-03-16].
  216. Zamaskowani mężczyźni w hotelu na Krymie (pol.). interia.pl, 2014-03-16. [dostęp 2014-03-16].
  217. Uzbrojeni bojówkarze w hotelu zagranicznych dziennikarzy (pol.). tvn24.pl, 2014-03-16. [dostęp 2014-03-16].
  218. Referendum rozpoczęte; Krym decyduje o swojej przyszłości (pol.). wp.pl, 2014-03-16. [dostęp 2014-03-16].
  219. Tatarzy bojkotują referendum na Krymie (pol.). wp.pl, 2014-03-16. [dostęp 2014-03-16].
  220. Tatarzy postawili na swoim. Referendum władz Krymu nie dotarło wszędzie (pol.). tvn24.pl, 2014-03-16. [dostęp 2014-03-16].
  221. Mieszkańcy Krymu demonstrują poparcie dla przyłączenia do Rosji. „Wracamy do domu” (pol.). wp.pl, 2014-03-16. [dostęp 2014-03-16].
  222. Wstępne wyniki referendum na Krymie: 95,5 proc. za przyłączeniem Krymu do Rosji (pol.). wp.pl, 2014-03-16. [dostęp 2014-03-17].
  223. 96 procent za przyłączeniem Krymu do Rosji. Zakończyło się referendum w tej sprawie (pol.). Polskie Radio, 2014-03-16. [dostęp 2014-03-17].
  224. Ihor Teniuch: do 21 marca na Krymie obowiązuje rozejm z Rosją (pol.). wp.pl, 2014-03-16. [dostęp 2014-03-16].
  225. Rozejm na Krymie. Żadnych działań wojsk rosyjskich do 21 marca (pol.). tvn24.pl, 2014-03-16. [dostęp 2014-03-16].
  226. Ukraina zwiększa wydatki na obronność (pol.). tvn24.pl, 2014-03-16. [dostęp 2014-03-16].
  227. Rosjanie minują batalion ukraińskiej piechoty morskiej (pol.). rmf24.pl, 2014-03-16. [dostęp 2014-03-16].
  228. Ukraińska flota: Rosjanie minują batalion ukraińskiej piechoty morskiej (pol.). onet.pl, 2014-03-16. [dostęp 2014-03-16].
  229. Ostateczne wyniki: prawie 97 proc. za przyłączeniem półwyspu do Rosji (pol.). wp.pl, 2014-03-17. [dostęp 2014-03-17].
  230. Wyniki referendum: 96,8 proc. za przyłączeniem Krymu do Rosji (pol.). tvn24.pl, 2014-03-17. [dostęp 2014-03-17].
  231. Władze krymskie ogłosiły Krym niepodległym państwem (pol.). wp.pl, 2014-03-17. [dostęp 2014-03-17].
  232. Arsenij Jaceniuk: nie uznajemy tzw. referendum, Krym jest nasz (pol.). wp.pl, 2014-03-17. [dostęp 2014-03-17].
  233. RIA: Władimir Putin podpisał dekret o uznaniu Krymu za suwerenne państwo (pol.). wp.pl, 2014-03-17. [dostęp 2014-03-17].
  234. „Rozkwit w jedności z Rosją”, rubel, czas moskiewski. Krym już wprowadza zmiany (pol.). tvn24.pl, 2014-03-17. [dostęp 2014-03-17].
  235. Parlament Krymu znacjonalizował ukraińskie firmy naftowo-gazowe (pol.). onet.pl, 2014-03-17. [dostęp 2014-03-17].
  236. a b Częściowa mobilizacja na Ukrainie. Pod broń pójdzie 40 tysięcy osób (pol.). tvn24.pl, 2014-03-17. [dostęp 2014-03-17].
  237. Turczynow podpisał dekret o częściowej mobilizacji (pol.). wp.pl, 2014-03-17. [dostęp 2014-03-17].
  238. Mobilizacja na Ukrainie w związku z agresją Rosji na Krymie (pol.). Polskie Radio, 2014-03-17. [dostęp 2014-03-17].
  239. Minister obrony Ukrainy: Rosja łamie umowy w sprawie Floty Czarnomorskiej (pol.). onet.pl, 2014-03-17. [dostęp 2014-03-17].
  240. Na Krymie Rosjanie wyrzucają z domów (pol.). wp.pl, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  241. Władimir Putin zatwierdził projekt traktatu o przyjęciu Krymu do FR (pol.). wp.pl, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  242. Krym i Sewastopol uznane za części FR z chwilą podpisania traktatu (pol.). wp.pl, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  243. Błyskawiczne tempo Rosjan. Putin anektował Krym dwie doby po referendum (pol.). tvn24.pl, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  244. Granica Krymu to już granica Rosji. Kreml ujawnił postanowienia traktatu (pol.). tvn24.pl, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  245. Ukraiński sierżant zginął podczas szturmu na jego jednostkę w Symferopolu (pol.). wp.pl, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  246. Krym: rosyjski szturm na wojskową jednostkę, zginął ukraiński żołnierz (pol.). TVP Info, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  247. Ukraiński oficer nie żyje, Rosjanie szturmem wzięli bazę. „Dzieci i żony przerażone” (pol.). tvn24.pl, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  248. Pierwsze śmiertelne ofiary zbrojnych incydentów konfliktu na Krymie (pol.). Polskie Radio, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  249. Arsenij Jaceniuk: konflikt z Rosją przeszedł w fazę wojskową (pol.). wp.pl, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  250. Konflikt Ukrainy z Rosją przeszedł z fazy politycznej w fazę wojskową (pol.). tvn24.pl, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  251. Ukraińscy żołnierze na Krymie mają pozwolenie na użycie broni (pol.). tvn24.pl, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  252. Ministerstwo obrony Ukrainy do swoich żołnierzy: możecie strzelać (pol.). TVP Info, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  253. Ukraińskie okręty bojowe wypłynęły z bazy (pol.). onet.pl, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  254. Władze Krymu chcą skonfiskować mienie Ukrainy (pol.). onet.pl, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  255. Krym ostrzega: jeśli odetniecie nam wodę, to zaatakujemy (pol.). tvn24.pl, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  256. Wicepremier Krymu przestrzega Ukrainę przed odcięciem wody pitnej (pol.). onet.pl, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  257. Chcą wysiedlić Tatarów z terenów dawnego Związku Radzieckiego (pol.). wp.pl, 2014-03-19. [dostęp 2014-03-19].
  258. Władze Krymu „poprosiły Tatarów o opuszczenie części ich ziemi” (pol.). tvn24.pl, 2014-03-19. [dostęp 2014-03-19].
  259. Ukraińscy żołnierze na Krymie mogą służyć w rosyjskiej armii (pol.). wp.pl, 2014-03-19. [dostęp 2014-03-19].
  260. Kreml: Ukraińscy żołnierze mogą wstępować do rosyjskiej armii (pol.). tvn24.pl, 2014-03-19. [dostęp 2014-03-19].
  261. Prawie tysiąc osób uciekło z okupowanego przez Rosję Krymu (pol.). wp.pl, 2014-03-19. [dostęp 2014-03-19].
  262. Boją się i wyjeżdżają z Krymu. „30 procent nie planuje powrotu” (pol.). tvn24.pl, 2014-03-19. [dostęp 2014-03-19].
  263. Agencja AP: samoobrona Krymu szturmuje sztab marynarki wojennej Ukrainy (pol.). wp.pl, 2014-03-19. [dostęp 2014-03-19].
  264. Rosjanie zajęli sztab ukraińskiej marynarki w Sewastopolu (pol.). TVP Info, 2014-03-19. [dostęp 2014-03-19].
  265. a b Ołeksandr Turczynow daje Rosji trzy godziny na uwolnienie zakładników na Krymie (pol.). wp.pl, 2014-03-19. [dostęp 2014-03-19].
  266. Sztab ukraińskiej floty „zajęty przez Rosjan”. Dowódca „wyprowadzony w kajdankach przez GRU” (pol.). tvn24.pl, 2014-03-19. [dostęp 2014-03-19].
  267. Rozpoczął się szturm w Nowoozernym koło Eupatorii (pol.). wp.pl, 2014-03-19. [dostęp 2014-03-19].
  268. P.o. prezydent Ukrainy stawia ultimatum i ostrzega (pol.). TVP Info, 2014-03-19. [dostęp 2014-03-19].
  269. Rosjanie zajęli kolejną ukraińską bazę na Krymie (pol.). wp.pl, 2014-03-19. [dostęp 2014-03-20].
  270. Rosjanie przejęli kolejną bazę na Krymie. Ukraińcy „spróbują wrócić” (pol.). tvn24.pl, 2014-03-20. [dostęp 2014-03-20].
  271. Ukraińscy zakładnicy uwolnieni (pol.). wp.pl, 2014-03-20. [dostęp 2014-03-20].
  272. Dowódca ukraińskiej floty uwolniony (pol.). tvn24.pl, 2014-03-20. [dostęp 2014-03-20].
  273. Parlament: Ukraina nie zaprzestanie walki o wyzwolenie Krymu (pol.). wp.pl, 2014-03-20. [dostęp 2014-03-20].
  274. Parlament Krymu wywłaszczył porty – ukraińskie linie powinny się przenieść (pol.). wp.pl, 2014-03-20. [dostęp 2014-03-20].
  275. Duma Państwowa ratyfikowała traktat o przyjęciu Krymu do FR (pol.). wp.pl, 2014-03-20. [dostęp 2014-03-20].
  276. Duma ratyfikowała aneksję Krymu. Jeden głos przeciw (pol.). tvn24.pl, 2014-03-20. [dostęp 2014-03-20].
  277. Ukraińscy strażnicy graniczni z Krymu przenoszą się w głąb kraju (pol.). wp.pl, 2014-03-20. [dostęp 2014-03-20].
  278. Rosjanie zajęli ukraińską korwetę „Tarnopol” (pol.). wp.pl, 2014-03-20. [dostęp 2014-03-20].
  279. Rosjanie przejęli ukraińską korwetę Tarnopol (pol.). Polskie Radio, 2014-03-20. [dostęp 2014-03-20].
  280. Władimir Putin przypieczętował aneksję Krymu (pol.). wp.pl, 2014-03-21. [dostęp 2014-03-21].
  281. Podpis Putina pod dokumentami o aneksji Krymu (pol.). Polskie Radio, 2014-03-21. [dostęp 2014-03-21].
  282. Федеральный закон «О ратификации Договора между Российской Федерацией и Республикой Крым о принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов», принятому Государственной Думой 20 марта 2014 года, одобренному Советом Федерации 21 марта 2014 года. Администрация Президента РФ, 2014-03-21. [dostęp 2014-03-21].
  283. Федеральный конституционный закон «О принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов – Республики Крым и города федерального значения Севастополя», одобренному Государственной Думой 20 марта 2014 года, Советом Федерации 21 марта 2014 года. Администрация Президента РФ, 2014-03-21. [dostęp 2014-03-21].
  284. Указ Президента Российской федерации «Об образовании Крымского федерального округа». Администрация Президента РФ, 2014-03-21. [dostęp 2014-03-21].
  285. Ukraińscy wojskowi na Krymie apelują do władz w Kijowie o decyzje (pol.). wp.pl, 2014-03-21. [dostęp 2014-03-21].
  286. Ukraińscy marynarze i żołnierze piszą do Kijowa. Turczynow odpowiada: bronić się (pol.). tvn24.pl, 2014-03-21. [dostęp 2014-03-21].
  287. Władze Krymu zakazują wjazdu politykom z Ukrainy (pol.). wp.pl, 2014-03-21. [dostęp 2014-03-21].
  288. Arsenij Jaceniuk: będą procesy za straty wynikające z aneksji Krymu (pol.). wp.pl, 2014-03-21. [dostęp 2014-03-21].
  289. Ukraina chce się sądzić z Rosją. Za straty wynikające z aneksji Krymu (pol.). tvn24.pl, 2014-03-21. [dostęp 2014-03-21].
  290. Otoczyli, rzucali granatami do wody. Rosjanie przejęli jedyny okręt podwodny Ukrainy (pol.). tvn24.pl, 2014-03-21. [dostęp 2014-03-21].
  291. Rosyjskie media: przejęto jedyny ukraiński okręt podwodny (pol.). wp.pl, 2014-03-22. [dostęp 2014-03-22].
  292. Rosjanie zajęli ukraiński okręt podwodny „Zaporoże” (pol.). kresy.pl, 2014-03-22. [dostęp 2014-03-22].
  293. Ukraińscy żołnierze na Krymie: w Kijowie zapomniano o nas (pol.). wp.pl, 2014-03-22. [dostęp 2014-03-22].
  294. a b Krym: jedna ukraińska baza dostała ultimatum, druga jest atakowana (pol.). wp.pl, 2014-03-22. [dostęp 2014-03-22].
  295. a b Rosyjskie ultimatum dla ukraińskiej bazy na Krymie (pol.). Polskie Radio, 2014-03-22. [dostęp 2014-03-22].
  296. Rosjanie, kozacy i dresiarze zdobyli ukraińską bazę (pol.). dziennik.pl, 2014-03-22. [dostęp 2014-03-22].
  297. Postawili ultimatum, wdarli się do bazy. Dowódcę zabrali w nieznane miejsce (pol.). tvn24.pl, 2014-03-22. [dostęp 2014-03-23].
  298. Aresztowano bohatera Belbeku. Turczynow domaga się jego uwolnienia (pol.). Polskie Radio, 2014-03-22. [dostęp 2014-03-23].
  299. Rosyjska agencja: Ukraina zamknęła granicę z Krymem (pol.). tvn24.pl, 2014-03-22. [dostęp 2014-03-23].
  300. RIA-Nowosti: Ukraina zamknęła granicę z Krymem (pol.). wp.pl, 2014-03-22. [dostęp 2014-03-23].
  301. Rosjanie przejęli ukraiński okręt Sławutycz. Wciągnięto rosyjską flagę (pol.). Polskie Radio, 2014-03-23. [dostęp 2014-03-23].
  302. Ukraina traci kolejny okręt. „Sławutycz” w rękach Rosjan (pol.). dziennik.pl, 2014-03-23. [dostęp 2014-03-23].
  303. Nowy „namiestnik” Putina na Krymie. W przyszłym tygodniu powstanie wolna strefa gospodarcza? (pol.). wp.pl, 2014-03-23. [dostęp 2014-03-23].
  304. Zausznik ministra obrony Szojgu namiestnikiem Putina na Krymie (pol.). onet.pl, 2014-03-22. [dostęp 2014-03-23].
  305. Szef bazy Belbek Julij Mamczur wypuszczony na wolność (pol.). Polskie Radio, 2014-03-23. [dostęp 2014-03-23].
  306. Postawił się Rosjanom i został pojmany. Gdzie jest płk Julij Mamczur? (pol.). natemat.pl, 2014-03-24. [dostęp 2014-03-24].
  307. Дезинформация в интернете по поводу освобождения полковника Мамчура (ukr.). belbek62.com.ua. [dostęp 2014-03-24].
  308. Ruch przez granicę Republiki Krymu i Ukrainy przywrócony (pol.). wp.pl, 2014-03-23. [dostęp 2014-03-23].
  309. Armia Ukrainy ewakuuje część jednostek z Krymu (pol.). bankier.pl, 2014-03-23. [dostęp 2014-03-23].
  310. Dowódca bazy w Eupatorii: żołnierze pozostawieni sami sobie (pol.). wp.pl, 2014-03-23. [dostęp 2014-03-23].
  311. Kolejna baza ukraińskiej armii na Krymie przejęta przez Rosjan (pol.). wp.pl, 2014-03-24. [dostęp 2014-03-24].
  312. Rosjanie zajęli ukraińską bazę piechoty morskiej. Żołnierzom „grożą sprawami karnymi” (pol.). tvn24.pl, 2014-03-24. [dostęp 2014-03-24].
  313. a b Ukraińscy żołnierze mają opuścić Krym (pol.). wp.pl, 2014-03-24. [dostęp 2014-03-24].
  314. Kijów zarządza ewakuację z Krymu (pol.). tvn24.pl, 2014-03-24. [dostęp 2014-03-24].
  315. Ukraiński okręt „Kostiantyn Olszański” przeszedł w ręce Rosjan (pol.). wp.pl, 2014-03-24. [dostęp 2014-03-24].
  316. Kolejny okręt ukraińskiej marynarki wojennej przejęty przez Rosjan (pol.). Polskie Radio, 2014-03-24. [dostęp 2014-03-24].
  317. Лавров не знает, что мешает Украине стать федеративным государством (ros.). ria.ru, 2014-03-30. [dostęp 2014-04-04].
  318. Jaceniuk: Mamy dla Rosji ciekawe propozycje (pol.). interia.pl, 2014-04-02. [dostęp 2014-04-04].
  319. Rosjanie wzięli szturmem Czerkasy, ostatni okręt pod ukraińską banderą (pol.). tvn24.pl, 2014-03-25. [dostęp 2014-03-25].
  320. Szturm Rosjan! Ostatni ukraiński okręt zdobyty (pol.). Polskie Radio, 2014-03-25. [dostęp 2014-03-25].
  321. Ukraińscy żołnierze i ich rodziny opuszczają Krym (pol.). wp.pl, 2014-03-26. [dostęp 2014-03-26].
  322. Ewakuacja ukraińskich żołnierzy: Bez broni, pociągami (pol.). rmf24.pl, 2014-03-26. [dostęp 2014-03-26].
  323. Rosjanie: ewakuacja żołnierzy z Krymu zacznie się dziś. Kijów: to jeszcze nie uzgodnione (pol.). tvn24.pl, 2014-03-26. [dostęp 2014-03-26].
  324. Ołeksandr Turczynow zwolnił swojego przedstawiciela na Krymie (pol.). wp.pl, 2014-03-26. [dostęp 2014-03-26].
  325. Przedstawiciel prezydenta Ukrainy na Krymie zwolniony (pol.). tvn24.pl, 2014-03-26. [dostęp 2014-03-26].
  326. Zajęcie Krymu. Marynarce wojennej Ukrainy pozostało tylko 10 okrętów (pol.). wp.pl, 2014-03-26. [dostęp 2014-03-26].
  327. „Paraliż władz i brak rozkazów”. Ukraińcom zostało 10 okrętów, 51 zabrali Rosjanie (pol.). tvn24.pl, 2014-03-26. [dostęp 2014-03-26].
  328. a b Krym: Porwani ukraińscy wojskowi wyjdą na wolność (pol.). gazetaprawna.pl, 2014-03-26. [dostęp 2014-03-26].
  329. Pułkownik Jurij Mamczur jest wolny. Rosjanie wypuścili symbol oporu (pol.). tvn24.pl, 2014-03-26. [dostęp 2014-03-26].
  330. Cały Krym pod kontrolą Rosjan. Putin zadowolony z „profesjonalizmu” wojska (pol.). tvn24.pl, 2014-03-28. [dostęp 2014-03-29].
  331. Ministerstwo obrony Ukrainy: nasze wojska wciąż są na Krymie (pol.). wp.pl, 2014-03-28. [dostęp 2014-03-29].
  332. Ukraińskie ministerstwo obrony: nasze wojska wciąż są na Krymie (pol.). onet.pl, 2014-03-28. [dostęp 2014-03-29].
  333. Krymscy Tatarzy chcą autonomii na Krymie (pol.). wp.pl, 2014-03-29. [dostęp 2014-03-30].
  334. Krym: Tatarzy rozpoczynają tworzenie autonomii (pol.). Polskie Radio, 2014-03-29. [dostęp 2014-03-30].
  335. Jedna trzecia żołnierzy ukraińskich na Krymie chce przejść na stronę Rosji (pol.). wp.pl, 2014-03-29. [dostęp 2014-03-30].
  336. Jedna trzecia ukraińskich żołnierzy na Krymie chce przejść na stronę Rosji (pol.). Polskie Radio, 2014-03-29. [dostęp 2014-03-30].
  337. Wiktor Janukowycz przeciwny przyłączeniu Krymu do Rosji (pol.). wp.pl, 2014-04-02. [dostęp 2014-04-04].
  338. Przepychanka z Rosjanami. Ukraiński żołnierz zastrzelony na Krymie (pol.). dziennik.pl, 2014-04-07. [dostęp 2014-04-07].
  339. Na Krymie żołnierz rosyjski zabił po kłótni ukraińskiego oficera (pol.). wp.pl, 2014-04-07. [dostęp 2014-04-07].
  340. Crimea’s parliament adopts pro-Russia constitution (ang.). haaretz.com, 2014-04-11. [dostęp 2014-04-13].
  341. USA nałożyły sankcje na krymskich separatystów (pol.). wp.pl, 2014-04-11. [dostęp 2014-04-17].
  342. Parlament Ukrainy przyjął ustawę o terytoriach okupowanych (pol.). wp.pl, 2014-04-15. [dostęp 2014-04-15].
  343. ONZ: U podstaw rosyjskiej interwencji na Krymie leży dezinformacja (pol.). tvn24.pl, 2014-04-15. [dostęp 2014-04-15].
  344. Wstrzymano przekazywanie Ukrainie uzbrojenia z Krymu (pol.). wp.pl, 2014-04-15. [dostęp 2014-04-17].
  345. Putin przyznał po raz pierwszy, że na Krymie były rosyjskie wojska (pol.). wp.pl, 2014-04-17. [dostęp 2014-04-17].
  346. Atak na siedzibę Medżlisu w Symferopolu na Krymie (pol.). wp.pl, 2014-04-21. [dostęp 2014-04-21].
  347. Gallup, Ukraine slide deck
  348. Congress of the Council of Europe condemns the Russian annexation of the Crimea and Sevastopol (ang.). mfa.gov.ua, 2014-03-25. [dostęp 2014-03-26].
  349. 42 państwa potępiły aneksję Krymu na forum Rady Praw Człowieka ONZ (pol.). wp.pl, 2014-03-26. [dostęp 2014-03-26].
  350. Od czasu rosyjskiej inwazji na Krym sytuacja Tatarów jest „skrajnie trudna” (pol.). tvn24.pl, 2014-03-26. [dostęp 2014-03-26].
  351. United Nations Official Document, www.un.org [dostęp 2016-01-05].
  352. Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego 2625(XXV), 24 października 1970,
  353. Opinia Doradczego Komitetu Prawnego przy Ministrze Spraw Zagranicznych RP w sprawie przyłączenia Półwyspu Krymskiego do Federacji Rosyjskiej w świetle prawa międzynarodowego 22 czerwca 2014
  354. Art. 25 Karty stanowi, iż: Członkowie Organizacji Narodów Zjednoczonych zgadzają się przyjmować i wykonywać decyzje Rady Bezpieczeństwa zgodnie z niniejszą Kartą.
  355. Jak na Ukrainę zareagują rynki w poniedziałek? (pol.). pb.pl, 2014-03-03. [dostęp 2014-03-02].
  356. Panika na giełdzie w Moskwie. Rosja daje 10 mld dol. na obronę rubla (pol.). tvn24.pl, 2014-03-03. [dostęp 2014-03-03].
  357. Gazprom ostrzega, że zakręci kurek Ukrainie. Dzisiaj mija termin zapłaty za gaz. tvn24bis.pl, 2014-03-07. [dostęp 2014-03-07].
  358. Unia da 11 mld euro Ukrainie. „Może liczyć na więcej”. tvn24bis.pl, 2013-03-05. [dostęp 2014-03-07].
  359. Kijów tnie wydatki. Ukraina zaoszczędzi około 15 mld zł. tvn24bis.pl, 2014-03-05. [dostęp 2014-03-07].
  360. Bank Światowy wesprze Ukrainę 3 mld dolarów w 2014 roku (pol.). money.pl, 2014-03-10. [dostęp 2014-03-10].
  361. KE: kolejny miliard euro dla Ukrainy (pol.). TVP Info, 2014-03-19. [dostęp 2014-03-19].
  362. MFW udzieli Ukrainie kredytu w wysokości 14-18 mld dolarów (pol.). interia.pl, 2014-03-27. [dostęp 2014-03-27].
  363. MFW uzgodnił z Ukrainą kredyt w wysokości 14-18 mld dolarów (pol.). dziennikpolski.pl, 2014-03-27. [dostęp 2014-03-27].
  364. Rubel najtańszy w historii. Spółki tracą. USA zbiły ceny ropy. Cena za Krym (pol.). wyborcza.pl, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-14].
  365. Bank Rossija: nie działają karty Visa i MasterCard (pol.). tvn24bis.pl, 2014-03-23. [dostęp 2014-03-21].
  366. Miedwiediew grozi Ukrainie: umowy gazowe nieważne, do spłaty 11 mld dolarów (pol.). tvn24bis.pl, 2014-03-23. [dostęp 2014-03-21].
  367. Szturm na ukraińską bazę wojskową w Mariupolu. Co najmniej 12 rannych (pol.). tvn24.pl, 2014-04-16. [dostęp 2014-05-06].