Śmiały (pociąg pancerny)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pociąg pancerny „Śmiały”
pociąg pancerny nr 53
Ilustracja
Pociąg pancerny „Śmiały” w 1920 roku
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1918
Rozformowanie 1939 (1944)
Nazwa wyróżniająca „Śmiały”
Dowódcy
Pierwszy kpt. Ludwik Hickiewicz
Ostatni kpt. Mieczysław Malinowski
Działania zbrojne
wojna polsko-ukraińska
bitwa o Lwów (1918–1919)
wojna polsko-bolszewicka
kampania wrześniowa
bitwa pod Mokrą
obrona Lwowa 1939
Organizacja
Dyslokacja Niepołomice
Rodzaj sił zbrojnych wojska lądowe
Rodzaj wojsk bronie pancerne
Podległość 2 Dywizjon Pociągów Pancernych

Pociąg Pancerny Nr 2, Pociąg Pancerny „Śmiały”, Pociąg pancerny Nr 53 – uzbrojony w armaty wz. 02/26 i haubice wz. 14/19A, a także wyposażony w czołgi R-17FT oraz tankietki TK-3. Brał znaczący udział w bitwie pod Mokrą; przedostał się do Brześcia (zob. obrona twierdzy brzeskiej), a następnie przez Kowel w okolice Lwowa, gdzie wziął udział w obronie miasta. 22 września 1939 r, po kapitulacji Lwowa opuszczony przez załogę, został zajęty przez wojska radzieckie.

Był to pierwszy polski pociąg pancerny (Przed odzyskaniem niepodległości, w dniach 10 lutego – 10 maja 1918, walczył improwizowany pociąg pancerny Związek Broni).

Historia[edytuj | edytuj kod]

1 listopada 1918 roku oddział złożony z kolejarzy i dezerterów z armii austriackiej narodowości polskiej na stacji Prokocim koło Krakowa zdobył nieuszkodzony, nowoczesny, austro-węgierski pociąg pancerny, składający się z dwóch wagonów czołowych-artyleryjskich, dwóch wagonów piechoty i jednego szturmowego. Ze składu tego pociągu zorganizowane zostały dwa pociągi pancerne: „Piłsudczyk” (P.P. nr 1) i „Śmiały” (P.P. nr 2), które wzięły udział w walkach o Lwów. Inicjatorem był porucznik Hrebenda.

Pierwszym dowódcą pociągu i nowo skompletowanej załogi został kpt. Ludwik Hickiewicz.

Pociąg pancerny Śmiały w grudniu 1918 r. (w podpisie błędnie podano rok – por. Małagowski zginął 25 lipca 1919 r.)
Pociagi panc 1939.png
Bitwa mokra 1939.png
Polski typowy wagon artyleryjski z 1939. Wagony tego typu były używane w polskich pociągach: Śmiały i Piłsudczyk
Pociąg Pancerny „Śmiały”

Pociąg brał udział w konflikcie polsko-ukraińskim w 1918 roku, walcząc pod Przemyślem, Niżankowcami, Milatynem i Kamieniobrodem[1].

Następnie brał udział w walkach z bolszewikami na Wileńszczyźnie i Białorusi. 25 lipca w boju pieszym z oddziałem bolszewickim (składającym się wg świadków z Chińczyków) zginął por. Małagowski. W czasie odwrotu wojsk polskich z Ukrainy i Białorusi, latem 1920 r., w ciągu ośmiu tygodni walk utracono 12 spośród 22 posiadanych wówczas przez Polskę pociągów pancernych. Na skutek intensywnego ostrzału artyleryjskiego, uszkodzone zostały wszystkie działa „Śmiałego" i pociąg wycofano na tyły do naprawy. Na front powrócił we wrześniu, walcząc do końca wojny na terenach dzisiejszej Białorusi[2].

Od 1928 był na składzie 2 dywizjonu pociągów pancernych w Niepołomicach.

We wrześniu 1939 był uzbrojony w 2 haubice 100 mm, 2 armaty 75 mm i 19 ckm-ów[3].

Został zmobilizowany 27 sierpnia 1939 i przydzielony do Wołyńskiej Brygady Kawalerii przy Armii „Łódź". Przed wojną patrolował linię kolejową Brzeźnica nad WartąSiemkowiceDziałoszynKłobuck.

Nocą z 31 sierpnia na 1 września pociąg ruszył do Siemkowic, gdzie dojechał ok. 5 rano[4]. Stacjonował w Rudnikach[4]. O 9 odjechał do Miedźna, otrzymał rozkaz patrolowania linii Kłobuck – Miedźno[5]. Podczas bitwy pod Mokrą, ze skrzyżowania toru z drogą Mokra – Miedźno, wsparł 4 szwadron 21 pułku ułanów, pomagając odeprzeć atak niemieckiej 4 Dywizji Pancernej[4]. Następnie pociąg wycofał się do Działoszyna i rozpoczął patrol toru Działoszyn – Miedźno; tam odparł drugi atak czołgów niemieckich, niszcząc kilka[6]. Na skrzyżowaniu toru z drogą RębieliceIzbiska pociąg natrafił na gotującą się do ataku niemiecką kolumnę I batalionu 12 pułku strzelców zmechanizowanych; zadał jej znaczące straty ale po kilku trafieniach (uszkodzona wieża 75 mm, pożar na platformie amunicyjnej) musiał się wycofać do Miedzna i następnie Działoszyna; oddziały niemieckie także się wycofały[7]. 2 września pociąg osłaniał lewe skrzydło Brygady; ostrzelano elementy 1 Dywizji Pancernej koło Czarnego Lasu i Woli Kiedrzyńskiej, pociąg wycofał się (do Łasku) gdy na jego odcinek Niemcy ściągnęli cały dywizjon artylerii ciężkiej[8]. 3 września pociąg przejechał do Łodzi, następnie na stację w Koluszkach; tam, razem z pociągiem pancernym nr 55 „Bartosz Głowacki” do 5 września oczekiwał na rozkazy[9]. 5 września na tejże stacji niemieckie bombowce zniszczyły skład gospodarczy „Śmiałego”[9].

Wieczorem 5 września jednostki polskie rozpoczęły odwrót w tym rejonie frontu; rankiem 6 września 53 i 55 pociąg pancerny także przejechały z Koluszek do Skierniewic[10]. Zniszczenia torów zapobiegły planowanemu na 7 września rozpoznaniu na linii Skierniewice–Łowicz[11]. 8 września pociągi patrolowały odcinek Skierniewice – Żyrardów, a następnie przejechały przez Warszawę udając się do Mińska Mazowieckiego[11]. W Mińsku otrzymano rozkaz udania się do Siedlec, gdzie pociągi dotarły 10 września[11]. Wobec zagrożenia miasta w nocy z 10 na 11 września pociągi odjechały do Łukowa; 12 września Łuków był już zagrożony, pociągi wycofały się do Międzyrzeca Podlaskiego, po drodze otrzymano rozkaz udania się na Brześć nad Bugiem, gdzie dotarły 14 września[12]. Tego samego dnia pod miasto podszedł niemiecki XIX Korpus[12]. Pod Żabinkami „Śmiały” wsparł piechotę, odrzucając czołgi 10 Dywizji Pancernej[13]. Po południu Niemcy zajęli Dworzec Główny w Brześciu, i pociągi otrzymały rozkaz wycofania się na Kowel, gdzie dotarły 15 września[13]. 16 września pociągi zostały odesłane do Łucka.[14] 17 września otrzymano informację o wkroczeniu Armii Czerwonej, dowódcy pociągów podjęli decyzję o przebiciu się na Lwów, gdzie dotarły przez Łuck – SienkiewiczówkęStojanów 18 września[14]. „Śmiały” operował w okolicy Dworca Łyczakowskiego, później wsparł uderzenie piechoty na Sichów i Pirogowkę[14][15]. 19 września ostrzeliwał Zboiska, dokonał wypadów na Kamionkę Strumiłową, wieczorem wrócił na stację Podzamcze, a w nocy z powrotem na Dworzec Łyczakowski[15].

Po kapitulacji przed najeźdźcą sowieckim 22 września pociąg opuszczony przez załogę, został zajęty przez wojska radzieckie. Wraz ze zdobytymi przez sowietów pociągami pancernymi „Głowacki" i „Marszałek" został wcielony do wojsk NKWD. W nowej służbie przemianowano jego nazwę na BEPO 75, obsadzono sowiecką załogą pod dowództwem starszego lejtnanta Mieszkowa, wszedł w skład 75 pułku 10 Dywizji NKWD, stacjonującej w rejonie Rawy Ruskiej[16].

Po agresji Niemców na ZSRR w 1941 roku pociąg trafił w ręce Wehrmachtu po wcześniejszym remoncie. Pod nowym sztandarem występował pod nazwą Pz Zug 10. W czasie walk na froncie wschodnim trafił m.in. do zewnętrznego kręgu kotła stalingradzkiego[17].

10 czerwca 1944 roku, oficjalnym rozkazem O.K.H. pociąg pancerny Pz Zug 10 został skreślony z ewidencji niemieckich jednostek bojowych, a los dwóch ostatnich wagonów artyleryjskich „Śmiałego" pozostał nieznany[18].

Służba[edytuj | edytuj kod]

Służył kolejno w armiach:

Pierwszy skład powstał na bazie taboru zdobytego 1 listopada 1918 r. pod Krakowem.

Zdobyty tabor:

Żołnierze pociągu[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy

Oficerowie

Obsada pociągu 1 września 1939[20]

  • Dowódca: kpt. Mieczysław Malinowski († 1944 w Normandii)
  • Zastępca: por. Wacław Elertowicz
  • Oficer łączności: ppor. rez. Marian Patyna
  • Dowódca 1 plutonu ogniowego: por. Karol Kulas
  • Dowódca 2 plutonu ogniowego: por. Stanisław Dawidowski
  • Dowódca plutonu drezyn: sierż. pchor. Szoryn
  • Dowódca plutonu technicznego: ppor. Wiktor Jan Piwowarczyk[21]
  • Lekarz: ppor. lek. med. Zbigniew Capiński[21]

Odznaka pamiątkowa[edytuj | edytuj kod]

Odznaka Pociąg Pancerny „Śmiały”

Odznaka okrągła, ażurowa, o średnicy 46 mm, tłoczona w blasze o grubości 1 mm z żółtego metalu, posrebrzana i oksydowana, nieco wypukła. Na pierścieniu u góry napis: Pancerny śmiały, u dołu stylizowane gałązki laurowe związane wstęgą. W środku sylwetka wozu bojowego na szynach kolejowych. Odznaka przypinana na śrubie, na tle czerwonego sukna (jedwabiu)[22].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Bohaterowie pancernego pociągu Nowości Illustrowane 1919 nr 12 s. 6-7 ( zawiera zdjęcia) [1]
  2. Pociąg pancerny "Śmiały" i jego losy podczas II wojny światowej na klobuck365.pl
  3. a b Krawczak, Odziemkowski: Polskie pociągi pancerne... s. 35.Sprawdź autora:1 oraz 2.
  4. a b c Krawczak, Odziemkowski: Polskie pociągi pancerne... s. 148.Sprawdź autora:1 oraz 2.
  5. Krawczak, Odziemkowski: Polskie pociągi pancerne... s. 149.Sprawdź autora:1 oraz 2.
  6. Krawczak, Odziemkowski: Polskie pociągi pancerne... s. 150.Sprawdź autora:1 oraz 2.
  7. Krawczak, Odziemkowski: Polskie pociągi pancerne... s. 151–152.Sprawdź autora:1 oraz 2.
  8. Krawczak, Odziemkowski: Polskie pociągi pancerne... s. 153.Sprawdź autora:1 oraz 2.
  9. a b Krawczak, Odziemkowski: Polskie pociągi pancerne... s. 155.Sprawdź autora:1 oraz 2.
  10. Krawczak, Odziemkowski: Polskie pociągi pancerne... s. 156.Sprawdź autora:1 oraz 2.
  11. a b c Krawczak, Odziemkowski: Polskie pociągi pancerne... s. 157.Sprawdź autora:1 oraz 2.
  12. a b Krawczak, Odziemkowski: Polskie pociągi pancerne... s. 160–161.Sprawdź autora:1 oraz 2.
  13. a b Krawczak, Odziemkowski: Polskie pociągi pancerne... s. 163.Sprawdź autora:1 oraz 2.
  14. a b c Krawczak, Odziemkowski: Polskie pociągi pancerne... s. 164.Sprawdź autora:1 oraz 2.
  15. a b Krawczak, Odziemkowski: Polskie pociągi pancerne... s. 165.Sprawdź autora:1 oraz 2.
  16. Pociąg pancerny "Śmiały" i jego losy podczas II wojny światowej na klobuck365.pl
  17. Pociąg pancerny "Śmiały" i jego losy podczas II wojny światowej na klobuck365.pl
  18. Pociąg pancerny "Śmiały" i jego losy podczas II wojny światowej na klobuck365.pl
  19. Semper Fidelis. Obrona Lwowa w obrazach współczesnych. Lwów / Warszawa: Straż Mogił Polskich Bohaterów / Oficyna Wydawnicza Volumen, 1930 / 1990.
  20. Rajmund Szubański: Polska broń pancerna w 1939 roku. s. 284.
  21. a b Mieczysław Bielski: Grupa Operacyjna „Piotrków” 1939. s. 354.
  22. Marian Żebrowski: Zarys historii polskiej broni pancernej 1918–1947. s. 107.W rozkazie G.M. 7428.21.I Ministra Spraw Wojskowych „Ordery i odznaczenia” (Dziennik Rozkazów M.S.Wojsk. Nr 49 z 13 grudnia 1921 r., poz. 872) jest mowa o tym, że wolno było nosić jedynie te odznaki pamiątkowe, które zostały zatwierdzone przez Naczelnego Wodza lub Ministra Spraw Wojskowych i ogłoszone w rozkazie 872.20 B.P.1 oraz w załączniku nr 2. W załączniku nr 2 do rozkazu G.M. 7428.21.I „Wykaz odznak zarejestrowanych przez Referat Orderów i Odznaczeń Gabinetu Ministra Spr. Wojsk.” wymienione zostały między innymi odznaki pamiątkowe pociągów pancernych „Hallerczyk”, „Mściciel” i „Piłsudczyk”.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Janusz Magnuski: Pociąg pancerny „Śmiały” w trzech wojnach. Wydawnictwo Pelta, 1996.
  • Rajmund Szubański: Polska broń pancerna 1939. Warszawa: Wydaw. Min. Obrony Narodowej, 1989.
  • Tadeusz Krawczak, Jerzy Odziemkowski: Polskie pociągi pancerne w wojnie 1939. Wyd. I. Warszawa: Książka i Wiedza, 1987, seria: Biblioteka Pamięci Pokoleń. ISBN 83-05-11723-5.
  • Bronisław Konieczny: Moje życie w mundurze: czasy narodzin i upadku II Rzeczypospolitej. Księgarnia Akademicka, 2005. ISBN 83-7188-693-4.
  • Bronisław Konieczny: Mój wrzesień 1939. Pamiętnik z kampanii wrześniowej spisany w obozie jenieckim. Kraków: Biblioteka Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, 1999. ISBN 83-7188-328-5.
  • Marian Żebrowski: Zarys historii polskiej broni pancernej 1918–1947. Londyn: Zarząd Zrzeszenia Kół Oddz. Broni Pancernej, 1971.
  • Rajmund Szubański: Polska broń pancerna w 1939 roku, Warszawa: Wyd. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1982, ​ISBN 83-11-06771-6​.
  • Mieczysław Bielski: Grupa Operacyjna „Piotrków” 1939. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 1991. ISBN 83-11-07836-X.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]