Artykuł na Medal

Janów-Nikiszowiec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Janów-Nikiszowiec
Jednostka pomocnicza Katowic
Ilustracja
Budynek Miejskiego Przedszkola nr 62 przy ul. Oswobodzenia; ul. św. Anny z widocznym hełmem kościoła św. Anny; widok ogólny na osiedle Nikiszowiec (na pierwszym planie) i Janów (w tle); szyb Pułaski Kopalni Węgla Kamiennego Wieczorek; ul. Leśnego Potoku
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Miasto Katowice
Zespół dzielnic wschodni
W granicach Katowic 1960
Powierzchnia 8,65[1] km²
Populacja (2007)
• liczba ludności

11 496[1]
• gęstość 1 330[1] os./km²
Strefa numeracyjna 0-32
Tablice rejestracyjne SK
Położenie na mapie Katowic
Położenie na mapie
Portal Portal Polska

Janów-Nikiszowiecjednostka pomocnicza Katowic, położona we wschodniej części miasta, w zespole dzielnic wschodnich, nad Boliną. Obejmuje ona znaczną część obszaru dawnej gminy Janów (bez Giszowca), na którą składa się: Janów, Kolonia Wysockiego, Nikiszowiec i będące w budowie osiedle Nowy Nikiszowiec, a w przeszłości również kolonie: Amandy i Huta Arnold.

Tereny Janowa od jego założenia w XVIII wieku do rewolucji przemysłowej były związane z rodem Mieroszewskich, a później Wincklerów. W pierwszej połowie XIX wieku na terenie obecnej jednostki rozpoczął się rozwój przemysłowy, a wraz z nim powstawały nowe kolonie przyzakładowe, w tym Amandy i Zuzanna (przy kopalniach węgla kamiennego) oraz Arnold (przy hucie cynku). Od drugiej połowy XIX wieku obszar Janowa-Nikiszowca był ściśle związany z koncernem Georg von Giesches Erben, który w 1883 roku połączył liczne małe kopalnie w jedną większą – Giesche (obecnie Wieczorek). Wraz z jej rozwojem wybudowano w latach 1908–1919 dla robotników kopalni nowe osiedle – Nikiszowiec, a po II wojnie światowej Kolonię Wysockiego. 9 maja 1924 roku Nikiszowiec włączono do gminy Janów. W 1951 gminę włączono do Szopienic, a w 1960 roku do Katowic.

Jednostka ta ma zróżnicowaną strukturę funkcjonalno-przestrzenną, z dominacją funkcji mieszkaniowej i przemysłowej, ale także z rozwiniętą bazą usługową i turystyczną (głównie w Nikiszowcu). Północną i południową granicą dzielnicy stanowią dwie ważne drogi – droga krajowa nr 79 (ul. Bagienna) oraz autostrada A4, a przez Janów-Nikiszowiec przebiega także kilka ważniejszych dróg Katowic, w tym ul. Szopienicka i Oswobodzenia. Janów-Nikiszowiec ma powierzchnię 8,65 km² (5,25% powierzchni Katowic) i liczył w 2007 roku 11 496 mieszkańców (3,6% ludności miasta).

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Janów-Nikiszowiec pod względem administracyjnym położony jest w województwie śląskim i stanowi jedną z jednostek pomocniczych miasta Katowice (nr 16), zlokalizowaną we wschodniej części miasta, w odległości około 7 km na wschód od centrum[2]. Graniczy od północy z Zawodziem i Szopienicami-Burowcem, od wschodu z miastem Mysłowice (dzielnice Bończyk-Tuwima i Janów Miejski-Ćmok[3]), od południa z Giszowcem, a od zachodu z jednostką pomocniczą Osiedle Paderewskiego-Muchowiec[4]. Granice jednostki biegną następująco:

Znaczna część Janowa-Nikiszowca położona jest w dolinie Boliny, głównie na lewym jej brzegu[2]. Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego jednostka ta znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), będącej południową częścią Wyżyny Śląskiej, w podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska. Pod względem historycznym dzielnica ta znajduje się we wschodniej części Górnego Śląska[5][6].

Geologia[edytuj | edytuj kod]

Pod względem budowy geologicznej Janów-Nikiszowiec zlokalizowany jest w niecce górnośląskiej. Utwory wypełniające nieckę pochodzą z okresu górnego karbonu i są wykształcone w postaci łupków, piaskowców i zlepieńców z pokładami węgla kamiennego, które powstały przed 300 milionami lat[7][8]. Wiek pochodzenia wychodni skalnych w Janowie-Nikiszowcu jest mocno powiązany z rzeźbą terenu. Wychodnie skał karbońskich, położone w najwyższych częściach Janowa-Nikiszowca, to głównie iłowce, mułowce i węgiel kamienny warstw załęskich i orzeskich, a ponadto w rejonie ul. Bagiennej występują piaskowce, zlepieńce i węgiel kamienny warstw siodłowych. Na południe od obszarów zbudowanych na skałach karbońskich, głównie w centrum Nikiszowca i Janowa, rejonie Kolonii Wysockiego i ul. Leśnego Potoku występują utwory czwartorzędowe z plejstocenu – eluwia glin zwałowych. Obszary na północ od Janowa są zbudowane z piasków i żwirów wodnolodowcowych powstałych podczas zlodowacenia środkowopolskiego w neoplejstocenie. Z tego samego okresu występują też utwory w dolinie Boliny – są to polodowcowe osady plejstoceńskie w postaci madów, mułów, piasków i żwirów rzecznych[7][9].

Rzeźba terenu[edytuj | edytuj kod]

Niecka powstała na skutek osiadania terenu na północ od Nowego Nikiszowca

Janów-Nikiszowiec pod względem jednostek fizycznogeograficznych położony jest w podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska, na Wyżynie Śląskiej, w południowej części mezoregionu Wyżyna Katowicka, natomiast pod względem jednostek morfologicznych dzielnica położona jest głównie na Płaskowyżu Murcek. Północne stoki, opadające do Obniżenia Rawy, są rozczłonkowane przez dwie długie doliny, w tym przez przepływającą przez Janów-Nikiszowiec Bolinę oraz w zachodnich fragmentach dzielnicy dolinę Potoku Leśnego[5]. Występują tu duże fragmenty trzeciorzędowych spłaszczeń denudacyjnych zlokalizowanych na wysokościach powyżej 300 m n.p.m. W Janowie-Nikiszowcu, w rejonie ul. Stawiska i Krakowskiej znajduje się również fragment Kotliny Mysłowickiej. W rejonie granicy Janowa-Nikiszowca z Szopienicacmi-Burowcem i Zawodziem znajduje się granica między Płaskowyżem Murcek i Kotliną Mysłowicką, będącymi fragmentem Płaskowyżu Katowickiego a Obniżeniem Rawy, będące częścią Płaskowyżu Bytomskiego. Najwyższy punkt Janowa-Nikiszowca to Mrówcza Górka, położona w rejonie ul. Gospodarczej. Dochodzi ona do wysokości 305,7 m n.p.m. Natomiast najniżej położony punkt znajduje się w dolinie Boliny przy granicy z Mysłowicami, wynoszący około 253 m n.p.m.[2][9]

Rzeźba Janowa-Nikiszowca na skutek gospodarczej działalności człowieka uległa silnym przekształceniom, głównie ze względu na eksploatację surowców, rozwój przemysłu i budowę infrastruktury komunikacyjnej[10]. W Janowie znajdują się m.in. dawne zwałowiska górnicze, zlokalizowane głównie w pobliżu dawnej Kolonii Amandy, a także następują tutaj procesy osiadania, w wyniku których w nieckach wytworzyły się m.in. sztuczne stawy i zastoiska wodne, w tym zastoisko położone na północ od Nowego Nikiszowca czy Staw Trzewiczek[6][2][9].

Gleby[edytuj | edytuj kod]

Janów-Nikiszowiec jest obszarem zróżnicowanym pod względem gleb. Północna część dzielnicy uległa silnej antropopresji i w związku z czym gleby w tamtym rejonie zaliczają się do gleb antropogenicznych. Są one w głównej mierze wytworzone z piaskowców i piasków. Często te gleby są zdewastowane na skutek działalności przemysłowej i przekształcone w związku z rozwojem budownictwa. Są one też skażone metalami ciężkimi. W wyższych partiach Janowa-Nikiszowca, w których występują wychodnie skał karbońskich, wytworzyły się gleby płowe. Również te gleby, ale wytworzone z glin zwałowych oraz piasków naglinowych i naiłowych, wytworzyły się w niżej położonych częściach Janowa-Nikiszowca (głównie na obszarach mieszkalnych Nikiszowca i Janowa). W rejonie Boliny wykształciły się gleby płowe i brunatne wytworzone z piasków gliniastych. Ich odczyn jest przeważnie kwaśny lub zbliżony do obojętnego[11]. Pod względem klas bonitacyjnych gleb w rejonie jednostki należą one do gleb dobrych i średnich (klasa III – rejon Mrówczej Górki i IV – obszar Nowego Nikiszowca i Janowa wzdłuż doliny Boliny)[12][13].

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat Janowa-Nikiszowca nie wyróżnia się zbytnio od klimatu dla całych Katowic, natomiast jest modyfikowany przez czynniki lokalne (topoklimat). Występuje tu klimat umiarkowany przejściowy z przewagą prądów oceanicznych nad kontynentalnymi. Dominują wiatry zachodnie (około 60% udziału), a w mniejszym stopniu wschodnie i południowe. Średnia roczna temperatura w wieloleciu 1961-2005 dla stacji w pobliskim Muchowcu wynosi 8,1 °C, lecz zaznacza się tu też zjawisko miejskiej wyspy ciepła, która lokalnie modyfikuje temperaturę powietrza. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec (17,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (–2,2 °C). Średnie roczne usłonecznienie w wieloleciu 1966-2005 wynosiło 1474 godziny. Średnia roczna suma opadów dla wielolecia 1951-2005 wynosiła 713,8 mm[14][15].

Wody powierzchniowe i podziemne[edytuj | edytuj kod]

Potok Bolina w rejonie ul. Hodowców
Staw Bolina II

Tereny Janowa-Nikiszowca w większości znajdują się w zlewni Boliny, będącej częścią dorzecza Wisły. Bolina na terenie jednostki biegnie w kierunku północno-wschodnim i uchodzi dalej w Mysłowicach do Czarnej Przemszy. Pod względem klasy czystości Bolina przy ujściu do Czarnej Przemszy w 2006 roku posiadała V klasę, co stanowi wody najgorszej klasy czystości, które są niezdatne do wykorzystania[16][17]. Północna część jednostki, tj. rejon ul. Porcelanowej, północny stok Mrówczej Górki, część Nowego Nikiszowca i okolice Stawu Upadowego położone są w zlewni Rawy. Między obiema zlewniami przechodzi dział wodny III rzędu[18].

Głównie w dolinie Boliny znajdują się zbiorniki wodne powstałe w wyniku działalności człowieka. Jeden staw znajduje się w dolinie Rawy, a poza tym występują tu zbiorniki w nieckach bezodpływowych[16][19]. W sumie znajdują się tu następujące zbiorniki wodne:

Nazwa[19] Powierzchnia [ha]
[20]
Zlewnia[19]
Bolina 2,75 Bolina
Bolina II 4,21 Bolina
Janów 2,13 obszar bezodpływowy
Stawiska, stawy nr 19.B-D 0,90 Bolina
Stawiska, stawy nr 19.A i 19.E 0,70 Bolina
Trzewiczek 0,92 obszar bezodpływowy
Upadowy 5,52 Rawa

Janów-Nikiszowiec położony jest w obrębie śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego. Utwory wodonośne występują tu we wszystkich warstwach stratygraficznych, lecz ich znaczenie jest uzależnione od czynników geologicznych, hydrogeologicznych oraz wpływu człowieka[21]. Nie występuje tu żaden z głównych zbiorników wód podziemnych, natomiast obszar dzielnicy zajmuje jednolita część wód podziemnych nr 134. Na bilans wodny wód podziemnych ma w znacznym stopniu wpływ działalność górnicza związana z odwodnieniem kopalń[22][23].

Przyroda i ochrona środowiska[edytuj | edytuj kod]

Polana leśna w rejonie dawnej Kolonii Amandy

Teren Janowa-Nikiszowca charakteryzuje się znacznym udziałem powierzchniowym terenów zielonych. Południowo-zachodnia część jednostki stanowiła fragment dawnej Puszczy Śląskiej. Na Płaskowyżu Murcek pierwotnie rosły głównie buczyny i grądy. Doliny rzek porastały łęgi[24]. Tereny te zaczęły ulegać przeobrażeniom wraz z rozwojem przemysłu ciężkiego na początku XX wieku, głównie w rejonach północnych. Wraz z rozwojem działalności człowieka nastąpiły też przekształcenia w środowisku, w tym rzeźby terenu (hałdy i zapadliska), sieci hydrologicznej (m.in. skanalizowanie rzek i powstanie sztucznych zbiorników), szaty roślinnej i zwierzęcej. Ustąpiła stąd część dużych zwierząt (spotyka się jedynie jelenie europejskie oraz dziki), a także pojawiły się nowe, związane z terenami otwartymi. Ponadto pojawiły się również obce gatunki roślin i zwierząt. Część zwierząt została tu świadomie introdukowana (głównie ryby, hodowane zwłaszcza w Stawie Upadowym)[25].

Lasy w rejonie Janowa-Nikiszowca znajdują się w zarządzie Lasów Państwowych i administrowane są przez Nadleśnictwo Katowice Leśnictwo Janów. Siedziba leśnictwa znajduje się przy ul. Leśnego Potoku 95[26]. Lasy te koncentrują się głównie w północnej, zachodniej i południowej części jednostki. W drzewostanie ciągnącym się w dolinie Boliny dominującym gatunkiem jest sosna zwyczajna, poza tym rosną tu dęby. Bliżej Nikiszowca rosną olsy, a także jesiony i buki. W północnej i zachodniej części jednostki dominującym gatunkiem jest brzoza brodawkowata, natomiast w rejonie dawnej Kolonii Amandy modrzew europejski, bez czarny, topola osika i kruszyna pospolita[9].

W Janowie-Nikiszowcu nie ma żadnych powierzchniowych form ochrony przyrody i pomników przyrody[27]. Występują tu następujące obszary zieleni urządzonej[28][29]:

Ogrody działkowe na terenie Janowa-Nikiszowca podlegają pod Śląski Okręgowy Zarząd Polskiego Związku Działkowców, Delegatura Katowice[33][34]:

Nazwa ogrodów Lokalizacja Powierzchnia
(ha)
Liczba działek
(2007)
Janowianka, Kolonia 1 ul. Zamkowa 2,05 70
Janowianka, Kolonia 2 ul. ks. Alojzego Ficka 0,49 15
Wieczorka ul. Górniczego Dorobku 10,27 200

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz więcej w artykule Janów (Katowice), w sekcji Historia.
 Zobacz więcej w artykule Nikiszowiec, w sekcji Historia.

Początki[edytuj | edytuj kod]

Dawny dworek Mieroszewskich przy ul. Nad Stawem 3a

Osadnictwo na terenie obecnej jednostki Janów-Nikiszowiec zaczęło się rozwijać od XVIII wielu, lecz jedna z hipotez wskazuje, że nieistniejąca obecnie wieś Jaźwce, wymieniana już w dokumentach z XIV wieku, znajdowała się na terenie obecnego Janowa[35]. Pierwszą wzmiankę o Janowie jako osadzie leśnej notuje się w 1742 roku, lecz miejscowość ta była już ukazywana na wcześniej wydanych mapach, w tym z 1736 roku pod nazwą Jonow[36][37].

Tereny Janowa do 1617 roku należały do Salomonów, a potem do Mieroszewskich. Na początku XVIII wieku, na prawym brzegu Boliny, podjęto decyzję o budowie nowej osady. Pierwszym budynkiem był drewniany dworek myśliwski, wybudowany w tym samym miejscu, co istniejący do dziś zameczek przy ul. Nad Stawem 3a. W tym samym okresie, na wzniesieniu na prawym brzegu Boliny, Jan Krzysztof Mieroszewski oddał do użytku folwark, nazwany od imienia swego założyciela Janowcem. Nowo założony folwark dał początek rozwijającej się obok osadzie, dla której utarła się nazwa Janów. Sam zaś folwark po raz pierwszy wzmiankowany był w dokumencie z 30 stycznia 1724 roku[37][36].

Aleksander Mieroszewski – ostatni dziedzic z rodu Mieroszewskich – 11 maja 1839 roku zamienił całość dóbr na majorat pieniężny wraz z prawem do używania tytułu ordynata rodzinie Wincklerów. Za jego panowania, przed i w czasie powstania listopadowego, Janów był jednym z ważniejszych miejsc, gdzie odbywały się spotkania konspiracyjne. Aleksander Mieroszewski urządził pomiędzy pałacykiem a Boliną ogród w stylu angielskim[38][39]. W 1848 roku w Janowie powstała pierwsza szkoła, znajdująca się przy ul. Oswobodzenia. W pierwszym roku funkcjonowania do szkoły uczęszczało 84 dzieci[40].

Okres od rozwoju przemysłu do I wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Kopalnia węgla kamiennego Giesche (obecnie Wieczorek) około 1915 roku
Jedno z podwórzy wewnątrz kwartału mieszkalnego powstałego w latach 1908–1919 osiedla Nikiszowiec; w tle kościół św. Anny

W pierwszej połowie XIX wieku na terenie obecnej jednostki Janów-Nikiszowiec rozpoczął się intensywny rozwój przemysłowy, zapoczątkowany przez rozwój górnictwa węgla kamiennego i hutnictwa cynku. W latach 30. otwarto w rejonie Janowa cztery kopalnie: Agnes Amanda (od 1840 roku z połączenia dwóch kopalni: Agnes i Amande), Gute Amalie, Morgenroth oraz Susanne. Ich współwłaścicielem był Aleksander Mieroszewski, a po sprzedaży majątku rodzina Wincklerów. Przy kopalni Gite Amalie powstała Kolonia Amandy, której zabudowę stanowiły parterowe i piętrowe domy[41]. Przy kopalni Susanne powstała w latach 60. XIX wieku Kolonia Zuzanna, która podobnie jak pobliska Kolonia Amandy składała się z małych, przeludnionych domów mieszkalnych. Obecnie obszar kolonii położony jest na terenie sąsiedniej jednostki – Osiedle Paderewskiego-Muchowiec[42].

W 1841 roku rozpoczęła produkcja huta Arnold, a przy niej wybudowano kolonię Huta Arnold. W połowie XIX wieku następował proces uwłaszczenia janowskich chłopów[40][43], a do 1870 roku uruchomiono linię Kolei Prawego Brzegu Odry (Szopienice Północne – Janów – Dziedzice)[44].

Kopalnie początkowo powstawały w lasach, a sam zaś Janów zachował charakter rolniczy do czasu, gdy w rejonie wsi zaczął inwestować koncern Georg von Giesches Erben (pol. Spadkobiercy Jerzego von Giesche). Na początku wybudowano w rejonie obecnego skrzyżowania ul. Oswobodzenia i Szopienickiej szyb Hoffmann (Ligoń)[45]. W 1883 roku 10 okolicznych kopalń połączono w jedną – Giesche. Spółka ta, chcąc zapewnić dalszy rozwój, 9 maja 1899 roku wykupiła od hrabiego Huberta von Tiele-Winklera za kwotę 30 milionów marek pole górnicze Reserve wraz z przyległymi terenami. Łącznie wykupiono blisko 2/3 obszaru lasu mysłowickiego (1900 ha). Dnia 13 maja 1907 roku powołano obszar dworski Giszowiec z administracją w Janowie, który obejmował zasięgiem tereny należące do koncernu spadkobierców Gieschego[46][43].

Dla górników zatrudnionych w kopalni Giesche w 1907 roku przystąpiono do budowy osiedla górniczego Giszowiec, w którym jak się później okazało liczba mieszkań dla pracowników kopalni stała się niewystarczająca. Dnia 16 grudnia 1908 roku Wydział Powiatowy w Katowicach wydał zgodę na wybudowanie w sąsiedztwie szybu Nickisch – jednego z czternastu szybów kopalni Giesche (od 1935 roku szyb Poniatowski) nowej kolonii robotniczej – Nikiszowca. Na budowę nowego osiedla przeznaczono obszar o powierzchni 20 hektarów, a docelowo miało w nim zamieszkać około 5000 robotników oraz urzędników[47][48].

Osiedle zaprojektowali architekci Emil i Georg Zillmannowie z Charlottenburga. Jesienią 1911 roku oddano do użytku pierwszy blok mieszkalny[47]. Do wybuchu I wojny światowej wybudowano łącznie 6 bloków osiedla, a ostatni blok (IX) oddano do użytku w 1919 roku[49]. W 1914 roku przystąpiono do budowy neobarokowego kościoła św. Anny przy centralnym placu Nikiszowca. Świątynię tę również zaprojektowali Zillmannowie[50].

Powstania śląskie i plebiscyt[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu I wojny światowej większość mieszkańców Janowa i Nikiszowca oczekiwała na przyłączenie Górnego Śląska do Polski. Część z nich postanowiła chwycić za broń. W 1919 roku utworzono komórkę Polskiej Organizacji Wojskowej, przygotowującej swoich członków do podjęcia walki zbrojnej. Komendantem został Feliks Marszalski, a jego zastępcą Teodor Chrószcz. 13 sierpnia 1919 roku górnicy kopalni Giesche przyłączyli się do strajku generalnego. W czasie tego strajku doszło do wybuchu I powstania śląskiego[51].

Podczas powstań śląskich (lata 1919–1921), a szczególnie w czasie I powstania, w Nikiszowcu toczyły się zacięte walki o przyłączenie terenów Górnego Śląska do Polski. W Janowie zaś w dniu 18 sierpnia 1919 roku trwały walki powstańców z żandarmami, po których Janów został zdobyty. Powstańcy z Janowa i Nikiszowca walczyli do 24 sierpnia 1919 roku, po czym wycofali się do Sosnowca. O wydarzeniach tamtych czasów opowiada film Kazimierza Kutza Sól ziemi czarnej. W czasie II powstania śląskiego Janów i Nikiszowiec zostały zajęte przez powstańców bez walk po rozbrojeniu niemieckiej policji, a 19 sierpnia 1919 roku górnicy kopalni Giesche rozpoczęli strajk, który trwał do końca powstania[52][53].

Dnia 20 marca 1921 roku w przeprowadzonym na Górnym Śląsku plebiscycie, za przyłączeniem do Polski opowiedziało się 2045 mieszkańców Janowa (80,9% głosów) i 1946 mieszkańców Nikiszowca (74,3% głosów). Jako że wyniki plebiscytu w skali całego obszaru nie były korzystne dla Polski, w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku doszło do wybuchu III powstania śląskiego. Janów i Nikiszowiec zostały zdobyte przez powstańców bez walki w pierwszym dniu powstania. Powstańcy pochodzący z Janowa i Nikiszowca brali udział w walkach w rejonie Góry św. Anny[54].

II Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Na mocy konwencji zawartej w Genewie gmina Janów i obszar dworski Giszowiec (w tym Nikiszowiec) znalazły się w maju 1922 roku w granicach II Rzeczypospolitej[53]. Wraz z przyłączeniem Janowa i Nikiszowca do Polski rozpoczęto zmiany w nazewnictwie – Nickischschacht oficjalnie stał się Nikiszowcem, a także zmieniono nazwy ulic na polskie[55]. W 1924 roku nastąpiła likwidacja obszaru dworskiego Giszowiec i osiedle Nikiszowiec wraz z Giszowcem zostało 1 lipca 1924 roku włączone do gminy Janów[56]. W okresie międzywojennym na terenie osiedla propagowano kulturę polską i rozwijano działalność wielu organizacji społecznych, m.in.: Towarzystwa Gimnastycznego Sokół (gniazdo to nosiło nazwę Nikisz-Giszowiec), chóru męskiego im. Stanisława Moniuszki, chóru mieszanego Wolność (w 1927 roku zmiana nazwy na Halka), Towarzystwa Czytelni Ludowych i Związku Harcerstwa Polskiego[57][58].

Górnicy, rozczarowani pogarszającymi się warunkami życiowymi, buntowali się przeciwko redukcji zatrudnienia i obniżce płac. Na czele lokalnego ruchu rewolucyjnego stanął jeden z czołowych działaczy komunistycznych na Górnym Śląsku, górnik kopalni Giesche, Józef Wieczorek. W marcu 1937 roku w kopalni Giesche doszło do strajku, który był ostatnim poważnym wystąpieniem górnośląskich robotników przed wybuchem II wojny światowej. Trwające w tym czasie strajki zostały zobrazowane w filmie Kazimierza Kutza Perła w koronie[58].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Dnia 4 września 1939 roku, w wyniku inwazji wojsk hitlerowskich na Polskę, Nikiszowiec znalazł się pod okupacją niemiecką. Usunięto wszelkie ślady polskości z życia publicznego oraz likwidowano wszelkie polskie instytucje i organizacje. 3 lutego 1942 roku władze niemieckie nazwę gminy Janów, która wydawała się być bardzo polską, zmieniły na niemiecką Gieschewald, nawiązując do dawnej nazwy obszaru dworskiego, przy czym Nikiszowiec nazwano Gieschewald-Mitte, Janów zmieniono na Gieschewald-Nord, a Giszowiec na Gieschewald-Süd[59][60].

W czasie okupacji na terenie gminy Janów działały różne organizacje konspiracyjne, których celem była walka z okupantem. Organizowano m.in. działalność sabotażową i dywersyjną. Masowy pobór do Wehrmachtu i przedłużająca się wojna spowodowały brak rąk do pracy w kopalni Giesche. W związku z tym do pracy zatrudniano kobiety, młodzież i jeńców wojennych. Jeńcy, głównie Rosjanie, zostali zakwaterowani w barakach mieszkalnych w pobliżu szybu Zbyszko (przy obecnej ul. Transportowców)[59][61].

W wyniku ofensywy wojsk radzieckich w kierunku Katowic, około 25 stycznia 1945 roku władze niemieckie opuściły Janów i Nikiszowiec, a 27 stycznia 1945 roku Janów i Nikiszowiec wraz z Katowicami zostały zajęte przez Armię Czerwoną[62].

Lata powojenne[edytuj | edytuj kod]

Budynek dawnego Domu Górnika
Budowa osiedla Nowy Nikiszowiec w lipcu 2020 roku

Dzień po zajęciu Janowa i Nikiszowca przez wojska radzieckie, 28 stycznia 1945 roku przedstawiciele komitetów powstałych w Janowie, Nikiszowcu i Giszowcu utworzyli Tymczasową Radę Gminną, na której czele stanął Józef Żymła z Giszowca. Przywrócono polskie nazwy ulic i miejscowości. W 1947 roku naczelnikiem gminy Janów został Emanuel Zielosko. W dniu 22 marca 1951 roku Janów i Nikiszowiec zostały włączony w skład miasta Szopienice, natomiast od 1960 roku stały się częścią Katowic[62][60]. W 1978 roku Nikiszowiec wpisano do rejestru zabytków i odtąd objęty jest ochroną prawną[58].

Po II wojnie światowej znacjonalizowano kopalnię Giesche, którą później przemiano na Janów, a w 1946 roku na Wieczorek. W związku ze zwiększeniem zapotrzebowania na siłę roboczą, od 1951 roku rozpoczęto rozbudowywać bazę noclegową, a w latach 1956–1957 powstał drugi, a w I połowie lat 70. XX wieku trzeci Dom Górnika, który znajdował się przy ul. Górniczego Dorobku. W latach 40. i 50. XX wieku pomiędzy Nikiszowcem a Giszowcem powstało nowe osiedle domów jednorodzinnych – Kolonia Wysockiego[63].

W 1989 roku rozpoczęła się transformacja ustrojowo-gospodarcza w Polsce, która miała również duży wpływ na Janów-Nikiszowiec, a zwłaszcza na kopalnię Wieczorek. Rok później rozpoczął się proces restrukturyzacji kopalni, a wraz z tym kopalnia pozbywała się działalności pozagórniczej, w tym obiektów sportowych i domu kultury, a także budynków mieszkalnych. W 1995 roku z kopalni wydzielono elektrociepłownię Jerzy[64]. Od 2006 roku osiedle Nikiszowiec jest jedną z atrakcji Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego[65].

Wiosną 2018 roku, w ramach rządowego programu Mieszkanie Plus, na zachód od osiedla Nikiszowiec, przy budowanym łączniku ul. Gospodarczej z ul. Szopienicką, rozpoczęto budowę Nowego Nikiszowca. Osiedle te będzie docelowo składać się z trzech kompleksów budynków, architektonicznie i urbanistycznie nawiązujących do zabytkowego Nikiszowca, w których znajdzie się 513 mieszkań i ponad 1000 m² powierzchni usługowo-handlowej. Zakończenie budowy planowane jest na IV kwartał 2020 roku[66][67].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój demograficzny obecnego obszaru jednostki Janów-Nikiszowiec, zwłaszcza na przełomie XIX i XX wieku, był bardzo dynamiczny. W 1783 roku w Janowie mieszkało 141 osób powyżej 16 roku życia, w tym 3 kmieci, 2 młynarzy, 22 zagrodników i 3 chałupników[68]. W 1910 roku, czyli przed budową osiedla Nikiszowiec, w gminie Janów mieszkało 5360 osób, z czego 4475 porozumiewała się językiem polskim, a 188 polskim i niemieckim[44]. W 1936 roku w gminie Janów mieszkało już 17 820 osób, z czego w Janowie 517, w Nikiszowcu 7 185, a w położonym obecnie poza dzielnicą Giszowcu 5463 mieszkańców[69]. Po 1988 roku w Janowie-Nikiszowcu notuje się systematyczny spadek liczby mieszkańców. W tamtym czasie w Janowie-Nikiszowcu mieszkało 12 611 osób i pod względem struktury wiekowej proporcje były w miarę wyrównane z przewagą grupy ludności w wieku 15–29 lat. Janów-Nikiszowiec wg stanu z grudnia 2007 roku liczył 11 496 mieszkańców (3,6% mieszkańców całego miasta)[1], z czego w Nikiszowcu mieszkało wówczas ok. 3,8 tys. osób, a w rejonie Kolonii Wysockiego 2,1 tys. mieszkańców[70]. Była wówczas 15. pod względem ludności dzielnicą Katowic (na 22 jednostki). Średnia gęstość zaludnienia wynosiła wówczas 1330 osób/km² i była niższa niż średnia dla całych Katowic – 1916 osób/km²[1]. Wówczas dominowały osoby w przedziale lat 15–29 oraz 45-59, a najmniejszy udział był osób w wieku 0–14 lat[71]. Struktura wiekowo-płciowa mieszkańców Janowa-Nikiszowca w 2015 roku przedstawiona jest w poniższej tabeli:

Struktura płci i wieku ludności Janowa-Nikiszowca
(stan na 31 grudnia 2015 roku)[72]
Okres/
l. ludności
przedprodukcyjny
(0–18 lat)
produkcyjny
(18-60/65 lat)
poprodukcyjny
(pow. 60/65 lat)
Razem
Ogółem 1 636 6 511 1 947 10 094
kobiety 817 3079 1334 5230
mężczyźni 819 3432 613 4864
Wskaźnik
feminizacji
100 90 218 108

Szczegółowe dane dotyczące liczby ludności w poszczególnych latach na obszarze Janowa-Nikiszowca przedstawia poniższy wykres:

Źródła danych i uwagi: 1783 (osoby w wieku powyżej 16 lat)[73], 1873[74], 1885[75][76], 1900[77] (wg innego źródła[78] w 1901 roku w Janowie mieszkało 2429 osób), 1905[76], 1910[76], 1936[69], 1939[78], 1988[71]; 1997[79]; 2005[80]; 2010[81]; 2015[82]; 2019[83]

Prognozy ludnościowe opracowane w 2007 roku szacowały populację Janowa-Nikiszowca w wariancie pesymistycznym w 2010 roku na poziomie 11 256 osób (99,3% stanu z 2007 roku), w 2020 roku 10 844 osób (95,6%) i w 2030 roku 9945 osób (87,7%). W wariancie optymistycznym oszacowano liczbę mieszkańców Janowa-Nikiszowca w 2010 roku na 11 270 osób (99,4% stanu z 2007 roku), w 2020 roku 11 011 osób (97,1%) i w 2030 roku 10 304 osoby (90,9%)[84].

Polityka i administracja[edytuj | edytuj kod]

Przedwojenna pieczęć dawnej gminy Janów
Herb dawnej gminy Janów z 1930 roku

Tereny Janowa-Nikiszowca do 1617 roku należały do Salomonów, którzy otrzymali te ziemie po podziale dóbr mysłowickich. Dzięki małżeństwom Salomonów z Mieroszewskimi z czasem ci drudzy stali się właścicielami ziem w rejonie Mysłowic (w tym Janowa i okolicznych obszarów leśnych). W dniu 26 listopada 1678 roku na tych ziemiach ustanowiono statut ordynacji mysłowickiej[85]. Pierwszym ordynatem został Jan Krzysztof Mieroszewski, który rządził tymi terenami do 1755 roku, a w międzyczasie na skutek wojen śląskich tereny te przeszły z Austrii we władania Prus. Rejon Janowa wszedł wówczas w skład powiatu pszczyńskiego[68].

W 1818 roku tereny obecnej jednostki Janów-Nikiszowiec włączono do wydzielonego powiatu bytomskiego[86], a Aleksander Mieroszewski – ostatni dziedzic z rodu Mieroszewskich – 11 maja 1839 roku sprzedał swoje dobra rodzinie Wincklerów, zachowując przy tym tytuł ordynata[74].

Wraz z rozwojem przemysłu doszło do podziału powiatu bytomskiego i w 1873 roku obecne tereny Janowa-Nikiszowca weszły w skład nowego powiatu katowickiego. Rok później powstała osobna gmina Janów, a wraz z tym własną pieczęć z herbem rodziny Taczała, przedstawiającą czaplę stojącą na jednej nodze i trzymającej kamień w drugiej[45]. Towarzystwo Georg von Giesches Erben w akcie zakupu pola górniczego Reserve wraz z okolicznymi terenami, na którym wybudowano osiedle Giszowiec i Nikiszowiec zastrzegło możliwość wydzielenia tych terenów pod wyznaczenie samodzielnego obszaru dworskiego. Tak też od 1905 roku prowadzono działania nad wyznaczeniem nowego obszaru dworskiego, którego tereny byłyby w całości pod jurysdykcją Towarzystwa. Siedziba obszaru dworskiego Giszowiec mieściła się w Janowie[87].

Po I wojnie światowej, w dniu 15 maja 1922 roku Janów i Nikiszowiec zostały włączone do Polski i były częścią autonomicznego województwa śląskiego. Obszar dworski Giszowiec, w którym leżało osiedle Nikiszowiec, do 1924 roku pozostał osobną gminą z własną administracją. Wówczas to, w związku z likwidacją samodzielnych obszarów dworskich, włączono ją do gminy wiejskiej Janów, która obejmowała wówczas Janów, Giszowiec i Nikiszowiec[88][89]. Pod względem własności gruntów, aż 95,2% terenów gminy należały do spółki Giesche. W latach 1929–1930 powstał nowy budynek Urzędu Gminy Janów. W czasie II wojny światowej, 8 października 1939 roku gmina Janów wraz z całym Górnym Śląskiem i Zagłębiem Dąbrowskim włączona została do III Rzeszy Niemieckiej, do prowincji śląskiej, do wydzielonej 26 października 1939 roku rejencji katowickiej. W czasie okupacji siedzibę gminy Janów przeniesiono do Giszowca. Po II wojnie światowej gmina Janów wróciła do Polski. W 1947 roku Janów wraz z Nikiszowcem włączono do powiatu miejskiego Szopienice, a od 1960 roku do Katowic, stając się jej dzielnicą[90][91].

Rada Miejska Katowic 29 września 1997 roku uchwaliła nowy podział na jednostki pomocnicze samorządu na terenie miasta, uznając Janów-Nikiszowiec za 16 jednostkę pomocniczą, w zespole dzielnic wschodnich, wytyczając równocześnie jej dokładne granice[4]. W wyborach do Rady Miasta Katowice Janów-Nikiszowiec należy do okręgu nr 2, wraz z dzielnicami Dąbrówka Mała, Giszowiec i Szopienice-Burowiec[92]. W latach 2006–2010 okręg ten miał 5 przedstawicieli w Radzie Miasta[93].

W Janowie-Nikiszowcu funkcjonuje Rada Jednostki Pomocniczej nr 16, która posiada statut od 26 czerwca 2013 roku. Rada ta składa się z 15 radnych wybieranych na 4-letnią kadencję. Organem wykonawczym Rady jest Zarząd Jednostki. Siedziba Rady Jednostki znajduje się w pawilonie przy ul. Zamkowej 45. Przewodniczącą Rady Jednostki Pomocniczej II kadencji (lata 2019–2022) jest Elżbieta Zacher, natomiast Przewodniczącym Zarządu Piotr Żak[94].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Pola uprawne w rejonie ul. Hodowców
Cechownia i wieża wyciągowa szybu Pułaski kopalni Wieczorek

Obszary Janowa-Nikiszowcem do lat 30. XIX wieku były głównie terenami leśnymi, a sam zaś Janów był osadą typowo rolniczą, w której poza uprawą roli trudniono się leśnictwem, wydobyciem i wytopem żelaza, a także funkcjonowały kamieniołomy oraz przy kuźnicy przesiewalnia potasu i huta szkła[36]. Rozwój górnictwa węgla kamiennego w Janowie-Nikiszowcu datuje się od 1788 roku, kiedy to otrzymano nadanie na założenie kopalni Bergtal, w której wydobycie trwało w latach 1792–1823[68].

Intensywny rozwój przemysłowy Janowa-Nikiszowca został zapoczątkowany przez rozwój górnictwa węgla kamiennego i hutnictwa cynku. Na terenie Janowa otwarto cztery kopalnie: Agnes Amanda, Gute Amalie, Morgenroth oraz Susanne. W 1841 roku rozpoczęła produkcja huta Arnold[43][40]. W drugiej połowie XIX wieku uruchomiono dwie następne kopalnie, należące do koncernu Georg von Giesches Erben (pol. Spadkobiercy Jerzego von Giesche): Guter Albert i Giesche. W 1883 roku 10 okolicznych kopalń połączono w jedną – Giesche. Po wykupie w 1899 roku przez koncern spadkobierców Gieschego pól górniczych Reserve, w 1904 rozpoczęto dalszy rozwój kopalni – wówczas zaczęto drążyć szyb Carmer (Pułaski), a w 1907 roku szyb pomocniczy Nikisch (Poniatowski)[87].

W latach międzywojennych, w związku z włączeniem części Górnego Śląska do Polski, a wraz z tym kopalni Giesche, powstała nowa spółka Giesche S.A. W 1926 roku koncern Georg von Giesches Erben zawarł porozumienie z przedsiębiorstwami amerykańskimi, tworząc spółkę Silesian-American Corporation, którzy rozpoczęli szereg inwestycji, w tym rozbudowę elektrowni przy szybie Carmer (od 1935 roku Pułaski)[95]. Podczas II wojny światowej, w związku z dużym zapotrzebowaniem na węgiel przez III Rzeszę, zwiększono wydobycie węgla kamiennego w kopalni Giesche (m.in. poprzez zwiększenie zatrudnienia i otwarcia zamkniętego szybu Pułaski)[96]. Po II wojnie światowej kopalnię znacjonalizowano, przemianowano na Janów, a 1 października 1946 roku na Wieczorek na cześć Józefa Wieczorka[63].

W 1989 roku rozpoczęła się transformacja ustrojowo-gospodarcza w Polsce, a rok później rozpoczął się proces restrukturyzacji kopalni. Liczne działalności przy kopalni wydzielono jako osobne spółki, a wraz z tym kopalnia pozbywała się działalności pozagórniczej. W 1995 roku z kopalni wydzielono elektrociepłownię Jerzy. Jednocześnie kopalnia zmniejszała wydobycie – w 1990 roku wydobyto 2,32 mln ton węgla kamiennego, a w 2004 roku 1,75 mln ton. Wraz z tym spadło zatrudnienie – w 1990 roku wynosiło prawie 5900 osób, a w 2001 roku przy kopalni zatrudnionych było 2840 osób[64]. Kopalnia Wieczorek ze względu na wyczerpanie złóż surowca jest od 31 marca 2018 roku w trakcie likwidacji[97].

Według stanu z 31 grudnia 2013 roku w Janowie-Nikiszowcu było zarejestrowanych 913 podmiotów gospodarczych wg systemu REGON, co stanowiło 2,0% wszystkich podmiotów w Katowicach[98], z czego mikroprzedsiębiorstw było 838 (80 przedsiębiorstw na 1000 mieszkańców jednostki – wówczas najmniej w Katowicach, gdzie średnia dla miasta wynosiła wówczas 145 mikroprzedsiębiorstw na 1000 mieszkańców)[99]. W 2013 roku w Janowie-Nikiszowcu było 315 osób bezrobotnych[100].

Działalność gospodarcza w Janowie-Nikiszowcu po restrukturyzacji górnictwa koncentruje się w północnej części jednostki, w rejonie ul. Lwowskiej, Szopienickiej, Surowcowej i Transportowców, a także w mniejszym zakresie na pozostałym obszarze. Wśród nich, wg stanu z połowy sierpnia 2020 roku, funkcjonują w Janowie-Nikiszowcu następujące branże: dystrybutor środków farmaceutycznych Farmacol (ul. Szopienicka 77)[101], recykler złomu stalowego CMC Poland (ul. Surowcowa 30)[102], zakład produkcyjny branży meblarskiej Komandor (ul. Transportowców 35)[103], producent lin stalowo-gumowych SAG (ul. Szopienicka 58a)[104], właściciel ośrodków centrum danych 3S Data Center (ul. Gospodarcza 12)[105], producent narzędzi Iscar Poland (ul. Gospodarcza 14)[106], zakład rozbioru mięsa Arad (ul. Ociepki 17)[107], producent opakowań SIP Opakowania (ul. Ociepki 8a)[108], dostawca półfabrykatów z tworzyw sztucznych MPS-Mechanik (ul. Oswobodzenia 1b)[109], a ponadto przedsiębiorstwa związane z przemysłem maszynowym (w tym Hitin z siedzibą przy ul. Szopienickiej 62c[110] czy Polipaso – ul. Transportowców 37[111]), budowlanym (w tym wytwórnia betonu Bosta-Beton przy ul. Lwowskiej 38[112] i laboratorium Labotest przy ul. Lwowskiej 38[113]).

Dawny Konsum – budynek z podcieniami przy placu Wyzwolenia, w którym mieszczą się sklepy

W Janowie-Nikiszowcu nadal jest prowadzona działalność rolna. Według danych za styczeń 2008 roku według ewidencji gruntów powierzchnia gruntów ornych wynosiła 68,7 ha, natomiast według faktycznego użytkowania terenu obszary rolne w Janowie-Nikiszowcu wynoszą łącznie 1,02 ha. Obszary te koncentrują się w Janowie, w rejonie ul. Hodowców[114][115].

W rejonie całej dzielnicy występują punkty handlowo-usługowe z różnych branż, w tym jedyny na terenie Janowa-Nikiszowca supermarket sieci Biedronka (ul. Oswobodzenia 66)[116]. W Janowie-Nikiszowcu wykształciły się trzy ośrodki usługowo-handlowe o zasięgu lokalnym. Są to:

  • Rejon skrzyżowania ulic: Lwowskiej, Oswobodzenia i Ociepki. Jest to obszar, który wykształcił usługi zlokalizowane przy głównej ulicy o wiejskiej genezie, wraz z jej ważniejszymi odgałęzieniami[117],
  • Rejon ulic: Zamkowej i Grodowej (odcinek od ul. Zamkowej do ul. Leśnego Potoku)[117],
  • Plac Wyzwolenia wraz z sąsiednimi ulicami. Ośrodek ten ma charakter centralnego placu, powstały w ramach zaplanowanej kompozycji urbanistycznej w ramach budowy Nikiszowca w I połowie XX wieku[117].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Autostrada A4 na granicy Giszowca i Janowa-Nikiszowca; na pierwszym planie wiadukt w ciągu ul. Szopienickiej
Ul. Szopienicka na wysokości Kolonii Wysockiego

Układ drogowy Janowa-Nikiszowca jest zróżnicowany. Wiąże się przede wszystkim z wiejską genezą Janowa (ul. Oswobodzenia, która jest drogą zbiorczą), a także z zaplanowaną koncepcją urbanistyczną Nikiszowca (regularny kład ulic z centralnym punktem – Placem Wyzwolenia). W Janowie-Nikiszowcu ciąg dróg głównych tworzą ulice: Lwowska-Oswobodzenia-Szopienicka. Ul. Lwowska biegnie w kierunku północ-południe i zapewnia połączenie Janowa-Nikiszowca z Szopienicami-Burowcem. Ul. Oswobodzenia przecina najstarszą część Janowa i łączy jednostkę z Mysłowicami w kierunku południowo-wschodnim. Ul. Szopienicka biegnie w kierunku północ-południe przez środek jednostki i łączy się od północy z ul. Bagienną (79) i z Szopienicami. Biegnie w kierunku południowym i na wysokości Galerii Szyb Wilson łączy się z ul. Oswobodzenia. Dalej na południowy zachód łączy się z Nikiszowcem, Kolonią Wysockiego i przecinając autostradę A4 łączy Janów-Nikiszowiec z Giszowcem[118][2].

Pozostałe ważniejsze drogi w Janowie-Nikiszowcu to ulice: Gospodarcza (droga zbiorcza) oraz Górniczego Dorobku, Zamkowa, Grodowa, Leśnego Potoku i Teofila Ociepki (drogi lokalne)[119][118][120].

Przez Janów-Nikiszowiec przebiega kilka dróg o zasięgu krajowym i międzynarodowym. Są to:

  • A4 – biegnie wzdłuż południowo-zachodniej i południowej granicy dzielnicy; ponadto w pobliżu zlokalizowany jest węzeł Murckowska, łączący autostradę z 86; autostrada ta zapewnia połączenia międzyregionalne i międzynarodowe w kierunku zachodnim (Opole, Wrocław i dalej do Niemiec) i wschodnim (Kraków, Rzeszów i na Ukrainę)[118];
  • 79 (ul. Bagienna i Krakowska) – biegnie wzdłuż północnej granicy Janowa-Nikiszowca w kierunku wschód-zachód; zapewnia ona połączenie jednostki w kierunku zachodnim z Chorzowem i Bytomiem, a w kierunku wschodnim z Mysłowicami, Jaworznem, Chrzanowem i Krakowem[118].

Pod względem powiązań wewnętrznych z poszczególnymi makroregionami Katowic Janów-Nikiszowiec charakteryzuje się dobrą jakością powiązań z sąsiednimi dzielnicami i centrum Katowic, która zapewnia głównie ul. Bagienna, lecz najgorsze powiązanie ma z Ligotą i Brynowem. Ponadto z Nikiszowca brak jest drogi alternatywnej do ciągu ulic Bagienna – al. Rozdzieńskiego[121]. Średnie natężenie ruchu w godzinach szczytu popołudniowego we wrześniu 2007 roku ul. Szopienickiej na wysokości Nikiszowca wynosiło 1068 pojazdów, w czego 83,3% stanowiły pojazdy osobowe, natomiast na ul. Oswobodzenia w tym samym okresie średni ruch wynosił 1055 pojazdów, w tym 92,1% to pojazdy osobowe[122].

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Posterunek odstępowy Katowice Janów

Pierwszą trasą kolejową na terenie Janowa-Nikiszowca była trasa Kolei Prawego Brzegu Odry (obecnie 657). Linię tą na przebiegającym przez Janów-Nikiszowiec odcinku (Szopienice PółnocneMurcki i dalej do Dziedzic) uruchomiono 24 czerwca 1870 roku. Linię tę upaństwowiono w 1884 roku[123][124]. Obsługiwany jest na niej tylko ruch towarowy[125]. Równolegle do niej, 27 września 1953 roku oddano do użytku zelektryfikowaną linię towarową łączącą posterunek Dorota w Dąbrowie Górniczej z posterunkiem Panewnik przez Muchowiec (171)[126] oraz w 1960 roku linię łączącą Mysłowice z Murckami (655)[127]. Na powyższych liniach, na wysokości szybu Pułaski KWK Wieczorek znajduje się posterunek odstępowy Katowice Janów[128][129].

 Osobny artykuł: Balkan (kolej wąskotorowa).

W pobliżu Nikiszowca przebiegały również koleje wąskotorowe, prowadzące ruch towarowy oraz pasażerski. W 1906 roku koncern Georg von Giesches Erben otrzymał koncesję na uruchomienie prywatnej kolei wąskotorowej, natomiast od dnia 6 stycznia 1914 roku Dyrekcja Okręgowa Kolei wydała zezwolenie na uruchomienie ruchu osobowego. Nowo powstała linia łączyła Giszowiec z szybem Albert (Wojciech) w Szopienicach. Pierwszy zaś przejazd pociągu pasażerskiego prawdopodobnie nastąpił w 1916 roku. Kolejkę tę nazywano potocznie Balkanem, a przejazd nią był bezpłatny. W tamtym czasie Balkan kursował 28 razy w dni robocze i 21 w dni wolne od pracy. Po II wojnie światowej kolejkę tę zelektryfikowano. Ostatni kurs kolejki nastąpił 31 grudnia 1977 roku[130][131].

Publiczny transport zbiorowy[edytuj | edytuj kod]

Pętla autobusowa Janów Ośrodek Bolina na ul. Leśnego Potoku

Publiczny transport zbiorowy w Janowie-Nikiszowcu funkcjonuje do lat 20. XX wieku, kiedy to Nikiszowiec został połączony z Katowicami linią autobusową[132]. Obecnie realizowany jest on przez Zarząd Transportu Metropolitalnego i zapewnia połączenia z pozostałymi dzielnicami Katowic oraz z sąsiednimi miastami – Mikołowem, Mysłowicami i Siemianowicami Śląskimi[133].

Według stanu z lipca 2020 roku autobusy kursują na wszystkich najważniejszych ulicach jednostki (prócz autostrady A4). W rejonie Janowa znajduje się 9 przystanków, z czego z przystanku Janów Lwowska Szkoła kursuje 11 linii autobusowych, w tym jedna nocna. Łączą one Janów z pozostałymi dzielnicami Katowic we wszystkich kierunkach i z sąsiednimi miastami. W Nikiszowcu (w tym przy dawnym szybie Wilson) znajduje się 6 przystanków, z czego z przystanku Nikiszowiec Kościół zatrzymuje się 7 linii autobusowych i również łączą tę część jednostki z sąsiednimi dzielnicami i ościennymi miastami. Ponadto autobusy kursują wzdłuż ul. Bagiennej, w granicach jednostki są południowe stanowiska trzech przystanków, z czego ze stanowiska 5 przystanku Wilhelmina Skrzyżowanie odjeżdża 12 linii autobusowych (w tym 2 nocne), a także jedna linia PKM Jaworzno. Z tego przystanku kursują też autobusy w kierunku Dąbrowy Górniczej przez Sosnowiec, Chełmu Śląskiego przez Imielin oraz Bierunia przez Lędziny. Przystanki autobusowe znajdują się również przy dawnej Kolonii Amandy (ul. Gospodarcza) i przy Kolonii Wysockiego (2 przystanki przy ul. Szopienickiej)[133].

Przy przystankach Janów Lwowska Szkoła i Nikiszowiec Szyb Pułaski zamontowane są elektroniczne tablice Systemu Dynamicznej Informacji Pasażerskiej[134].

Infrastruktura techniczna[edytuj | edytuj kod]

D. elektrociepłownia Jerzy; obecnie Dalkia Polska Energia – Zakład Produkcyjny Wieczorek

Na terenie dzielnicy nie ma ujęć wody pitnej – Janów-Nikiszowiec, jaki całe Katowice korzystają z ujęć powierzchniowych ze zbiorników: Goczałkowickiego na Wiśle, Czanieckiego na Sole i ujęć wody w Dziećkowicach, Maczkach i Kozłowej Górze[135]. Woda ze Stacji Uzdatniania Wody jest rozprowadzana poprzez wodociągi magistralne oraz rozdzielcze. Przez teren Janowa-Nikiszowca przechodzą sieci wodociągowe magistralne, będące w zarządcze Katowickich Wodociągów (wśród nich sieć magistralna 500/400 Giszowiec-Janów), a także sieć wodociągowa pod zarządem Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów (magistrala 1400 Murcki – Zagórze)[136][137].

Sieć kanalizacyjna jest zarządzana przez spółkę Katowickie Wodociągi i znajduje się w zlewni oczyszczalni Radocha w Sosnowcu, a docelowo ma należeć do zlewni oczyszczalni Dąbrówka Mała-Centrum[138][139].

Zaopatrzenie w energię elektryczną mieszkańców Janowa-Nikiszowca odbywa się poprzez sieć wysokiego napięcia 110 kV, łączącą ją z pobliskimi elektrowniami. Jedyna stacja elektroenergetyczna w Janowie-Nikiszowcu znajduje się przy ul. Szopienickiej, w pobliżu dawnej elektrociepłowni Jerzy. Jest to stacja Janów o poziomie transformacji 110/6 kV i posiada dwa transformatory o mocy 16 MVA[140]. Pomiędzy Kolonią Wysockiego a Nikiszowcem i dalej na północ wzdłuż Nowego Nikiszowca przechodzi też sieć najwyższego napięcia o mocy 220 kV, biegnąca z elektrowni Łagisza[141]. Sieć energetyczna zarządzana jest przez grupę Tauron. Średnie zużycie energii elektrycznej na jedno gospodarstwo domowe w Katowicach wynosiło w 2006 roku 865,7 kWh[140].

Zaopatrzenie w energię cieplną odbywa się poprzez położoną przy Nikiszowcu ciepłownię Dalkia Polska Energia – Zakład Produkcyjny Wieczorek przy ul. Szopienickiej 58. Jej moc cieplna we wrześniu 2009 roku wynosiła 131,1 MW[142].

Architektura i urbanistyka[edytuj | edytuj kod]

Familok przy ul. Oswobodzenia 85

Zabudowa Janowa-Nikiszowca jest niejednolita. Koncentruje się głównie wzdłuż ul. Oswobodzenia (ulica z wiejskim rodowodem Janowa jako zabudowana dawna ulicówka), Zamkowej, Grodowej, Leśnego Potoku i Nad Stawem (zróżnicowana zabudowa mieszkaniowa wysoka i niska), a także przy ul. Szopienickiej, przy której znajduje się osiedle Nikiszowiec i Kolonia Wysockiego. Zabudowa ta ma różną genezę[143][119]. Najstarsza zabudowa Janowa-Nikiszowca koncentruje się wzdłuż ul. Oswobodzenia, gdzie część budynków powstała przed 1900 rokiem (w tym. ul. Oswobodzenia 40, 60, 67, 89, 96 i 116, a także pojedyncze budynki przy ul. Grodowej, Leśnego Potoku i Nad Stawem). Janów do 1922 roku uległo znacznej rozbudowie. W tym samym czasie powstało również zabytkowe osiedle Nikiszowiec. W latach międzywojennych powstawały pojedyncze budynki, w tym rozpoczęty przed I wojną światową kościół św. Anny i nowy budynek Urzędu Gminy Janów[144].

Znaczny rozwój urbanistyczny Janowa-Nikiszowca przypadł na okres 1945-1972. W tym okresie, w latach 40. i 50. XX wieku powstało osiedle w rejonie ul. Zamkowej, później rozbudowane w latach 1968–1970. Ponadto w latach 1950–1952 powstała Kolonia Wysockiego, w latach 1960–1961 ukończono bloki przy ul. Oswobodzenia 36 i 38 oraz osiedle domów jednorodzinnych przy ul. Bzów i w 1963 roku bloki przy ul. Leśnego Potoku 31-35. W tym okresie powstała też hala sportowa Jantor i pojedyncze domy mieszkalne jednorodzinne w różnych miejscach Janowa. W okresie 1972-1989 prowadzono dalsze zintensyfikowanie nowych budynków w rejonie Janowa i Kolonii Wysockiego. W latach 70. XX wieku powstały nowe bloki mieszkalne przy ul. Zamkowej, Grodowej i Leśnego Potoku oraz pawilon handlowy, a do końca lat 80. XX wieku powstawały nowe domy jednorodzinne, głównie wzdłuż ul. Boliny, Ruczajowej i Strumiennej. W tym samym okresie, w rejonie Kolonii Wysockiego powstały nowe bloki mieszkalne: w latach 1974–1977 przy ul. Braci Woźniaków, a w okresie 1981-1983 przy ul. Szopienickiej 13-27. Po 1989 roku powstał stosunkowo niewiele obiektów. Powstały wówczas pojedyncze budynki mieszkalne i hale gospodarcze (w tym zabudowa przy ul. Gospodarczej i Ociepki), w 2010 roku nowy budynek szpitala przy ul. Szopienickiej 65 i w 2013 roku sklep Biedronka przy ul. Oswobodzenia[144][143].

 Zobacz więcej w artykule Nikiszowiec, w sekcji Architektura i urbanistyka.
Ul. św. Anny w Nikiszowcu; w tle kościół św. Anny
Fragment podwórza w Nikiszowcu

W Janowie-Nikiszowcu znajduje się unikatowe osiedle robotnicze Nikiszowiec. W skład całego kompleksu wchodzi 9 połączonych ze sobą ceglanych budynków oraz neobarokowy kościół św. Anny. Zabudowa Nikiszowca powstała według projektu Georga i Emila Zillmannów. Pierwszy blok mieszkalny oddano do użytku w 1911 roku, a ostatni – IX blok – ukończono w 1919 roku. Osiedle uzyskało obecny wygląd w 1927 roku, kiedy to zakończono budowę kościoła[145]. Na osiedlu wybudowano około 1000 mieszkań, park, budynek administracyjny, cechownię, łaźnię z kotłownią dla całej załogi kopalni Giesche, dom noclegowy z 504 łóżkami, kościół, gospodę, placówkę policji, sklepy, pralnię i szkołę z mieszkaniami dla nauczycieli. Budynek mieszkalny składał się ze 165 mieszkań. Typowe mieszkanie w Nikiszowcu składało się z 2 pokoi z kuchnią i miało powierzchnię około 63 m²[146][147][148].

Zabudowa z surowej czerwonej cegły licówki stanowi architektoniczną całość osiedla. Budynki wyróżniają się wieloma detalami: wykuszami o różnej wysokości, głębokości i kształcie, a także portalami wejściowymi[47]. Układ urbanistyczny Nikiszowca zaprojektowano w sposób regularny jako szereg przecinających się pod kątem prostych ulic. Tak zaprojektowane osiedle z góry przypomina kształtem widownię amfiteatralną ze sceną w samym centrum, którym jest plac Wyzwolenia[146][147][148].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są następujące obiekty z Janowa-Nikiszowca:

  • Układ urbanistyczno-przestrzenny osiedla robotniczego Nikiszowiec z lat 1908–1918, nr rej.: A/1230/78 z 19 sierpnia 1979 roku; rozporządzeniem Prezydenta RP z dnia 14 stycznia 2011 roku osiedle zostało uznane za pomnik historii[149][150][151],
  • Zespół szybu Pułaski kopalni Wieczorek, ul. Szopienicka z lat 1903–1911, nr rej: A/1384/89 z 20 marca 1989 roku, w tym: nadszybie z wieżą wyciągową, sortownią, maszynownią, kuźnią, warsztatem mechanicznym, stolarnią, cechownią i łaźnią[151].

Zagospodarowanie przestrzenne[edytuj | edytuj kod]

Janów-Nikiszowiec w strukturze przestrzennej Katowic jest jednostką osadniczą położoną w paśmie południowo-wschodnim rozwiniętą w ramach dawnej gminy Janów, w czego osiedle Nikiszowiec w ramach osiedli patronackich związanych z kopalnią Wieczorek (wraz z Nikiszowcem)[70]. Pod względem udziału powierzchni zabudowanej w powierzchni terenu Janów-Nikiszowiec nie odbiega od średniej dla całych Katowic (23%). Średnia ważona liczby kondygnacji budynków w jednostce wynosiła w 2007 roku 1,78 i była niższa niż średnia dla całych Katowic (2,13)[152].

Janów-Nikiszowiec pod względem faktycznego użytkowania terenu charakteryzuje się dużym udziałem terenów leśnych. Łączny udział lasów w strukturze użytkowania terenu w jednostce urbanistycznej Janów-Nikiszowiec wynosił wg danych ze stycznia 2008 roku 36,86% (287,45 ha na 779,86 ha powierzchni jednostki urbanistycznej) i jest zbliżony do wartości dla całych Katowic, który wynosi 41,38%. Ponadto duży udział zajmują tereny zieleni nieurządzonej (13,06%; 101,86 ha), tereny komunikacji (11,92%; 92,93 ha) oraz wolne tereny budowlane (10,87%; 84,74 ha). W porównaniu z pozostałymi jednostkami urbanistycznymi Janów-Nikiszowiec charakteryzuje się znacznym udziałem terenów zieleni nieurządzonej, której udział jest dwukrotnie większy aniżeli dla całych Katowic (większy tylko w jednostkach Osiedle Tysiąclecia, Zarzecze i Dąbrówka Mała). Ponadto znacznie większy w porównaniu z Katowicami jest tu udział terenów produkcyjno-usługowych i wolnych terenów budowlanych. W Janowie-Nikiszowcu obszar zabudowy mieszkaniowej jednorodzinnej wynosił w 2008 roku 24,88 ha, a wielorodzinnej 35,27 ha[115].

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Miejskie Przedszkole nr 62
Zespół Szkół Zawodowych Nr 3 im. Adama Kocura

Działalność edukacyjna na terenie Janowa-Nikiszowca prowadzona jest od 1848 roku. Wcześniej dzieci z Janowa uczęszczały do szkoły w Mysłowicach, lecz ze względu na przyrost ludności, już w 1844 roku trwały dyskusje nad budową nowej szkoły na terenie Janowa[38]. Budynek szkoły otwarto cztery lata później, w 1848 roku przy ul. Oswobodzenia. W pierwszym roku funkcjonowania do szkoły uczęszczało 84 dzieci, a rok później było ich 116[40].

Dalszy rozwój edukacji na terenie jednostki ma związek z budową osiedla Nikiszowiec – wówczas to zaplanowano miejsce na dwie szkoły. Pierwszy budynek szkolny, posiadający 16 sal lekcyjnych, oddano do użytku 16 października 1911 roku. W tym czasie rozpoczęto naukę w czterech oddziałach, do których uczęszczało 217 uczniów. Tymczasem mieszkańców Nikiszowca przybywało, dlatego też zdecydowano się o budowie drugiej szkoły, którą rozpoczęto w 1913 roku. W czerwcu 1918 roku założono ochronkę dla dzieci, prowadzoną przez siostry jadwiżanki[153].

W lipcu 1924 roku, wraz z włączeniem Nikiszowca do gminy Janów, pod jej zarząd weszły trzy szkoły z terenu osiedla – w tym czasie szkoła powszechna żeńska otrzymała nr 3, męska nr 4, a szkoła niemiecka nr 5. Ponadto w Janowie-Nikiszowcu działały trzy przedszkola – dwa z nich przez siostry jadwiżanki przy ul. Zamkowej 10, a trzecia, prywatna, przez Niemiecki Związek Szkolny w jednej z sal lekcyjnych szkoły powszechnej nr 4. Od 1930 roku funkcjonowała Doszkalająca Szkoła Wiejska, w której nauka trwała trzy lata. W 1964 roku, obie szkoły podstawowe Nikiszowca połączono w jedną instytucją – Szkołę Podstawową nr 53 im. Stefana Żeromskiego, która funkcjonuje do dziś. Siostry jadwiżanki prowadziły przedszkole do 1952 roku, kiedy to władze państwowe przekazały przedszkole osobom świeckim[154][155].

W dniu 6 września 1980 roku do budynku przy ul. Oswobodzenia 92 przeniosła się z Bogucic Szkoła Życia (od 1986 roku Szkoła Podstawowa nr 6 Specjalna), lecz budynek ten nie był dostosowany do niepełnosprawnych uczniów. W 1994 roku szkoła przenosi się do obecnej siedziby przy ul. Zamkowej 2, przekazanej przez kopalnię Wieczorek[156]. Na mocy reformy edukacji przywracającą ośmioletnią szkołę podstawową, w dniu 23 listopada 2017 roku do Szkoły Podstawowej nr 53 przyłączono wygasające Gimnazjum nr 14 im. Juliusza Słowackiego, które mieściło się przy ul. Oswobodzenia 47[157].

Na terenie Janowa-Nikiszowca wg stanu z połowy sierpnia 2020 roku znajdują się następujące placówki szkolno-wychowawcze:

  • Żłobki:
    1. Żłobek Kraina Odkrywcy (ul. Leśnego Potoku 61)[158],
    2. Żłobek Mały Szkrab (ul. Krawczyka 1)[159],
  • Przedszkola:
    1. Miejskie Przedszkole nr 32 (ul. Szopienicka 29)[160],
    2. Miejskie Przedszkole nr 62 (ul. Oswobodzenia 61)[161],
    3. Miejskie Przedszkole nr 63 im. Pluszowego Misia (ul. Zamkowa 10)[162],
  • Szkoły podstawowe:
    1. Szkoła Podstawowa nr 6 Specjalna (ul. Zamkowa 2a)[163],
    2. Szkoła Podstawowa nr 53 im. Stefana Żeromskiego (trzy budynki: pl. Wyzwolenia 18; ul. Szopienicka 58a; ul. Oswobodzenia 47)[164],
  • Zespoły szkół:
    1. Zespół Szkół Zawodowych nr 3 im. Adama Kocura (ul. Szopienicka 66) – składa się na nią Technikum nr 14 i Branżowa Szkoła I Stopnia nr 4[165].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Dominującym wyznaniem w Janowie-Nikiszowcu jest kościół rzymskokatolicki. Na przełomie XIX i XX wieku mieszkańcy osiedla należeli do parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Mysłowicach[166]. W 1902 roku mieszkańcy Janowa utworzyli Towarzystwo Katolickich Obywateli, które zajęło się zbieraniem funduszy na budowę nowego kościoła na miejscu. Pierwotnie planowano kościół w Janowie, lecz ze względu na występujące na wskazanym terenie szkody górnicze oraz powstanie dwóch nowych osiedli musiano zmienić plany. W 1908 roku spółka Georg von Giesches Erben przekazała na budowę kościoła 60 000 marek pod warunkiem, że kościół powstanie według zatwierdzonych przez spółkę planów i będzie zlokalizowany w Nikiszowcu. Na zlecenie spółki sporządzono plany i kosztorys budowy kościoła z probostwem, a nadzór nad budową zlecono Emilowi i Georgowi Zillmannom[167][168][169].

Ponieważ budowa kościoła przedłużała się, spółka przekazała budynek kotłowni przy szybie Albert (Wojciech) kopalni Giesche na kościół tymczasowy. W październiku 1910 roku poświęcono prowizoryczną świątynię, a w sierpniu 1912 roku wydzielono z mysłowickiej parafii samodzielną parafię w Janowie[169]. Dnia 5 lipca 1914 roku położono kamień węgielny pod nowy kościół, lecz po miesiącu budowę przerwał wybuch I wojny światowej. Po wojnie wznowiono prace, a zakończono je dopiero w 1927 roku[50][53].

Kościół rzymskokatolicki pozostaje największą wspólnotą religijną w Janowie-Nikiszowcu. Ponadto przy ul. Oswobodzenia 4a znajduje się Sala Królestwa Świadków Jehowy, do której przynależą wspólnoty ze wschodnich dzielnic Katowic, a także z Giszowca i Zawodzia[170]. Przed II wojną światową mieszkali również Żydzi, którzy uczęszczali do domu modlitwy w Szopienicach[171].

Do parafii św. Anny przynależy cmentarz przy ul. Cmentarnej. Powierzchnia cmentarza wynosi około 2,6 hektarów[172].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz więcej w artykule Nikiszowiec, w sekcji Kultura.

Działalność kulturalna w Janowie-Nikiszowcu szczególnie intensywnie rozwijała się od lat międzywojennych. W 1937 roku na terenie gminy Janów działało 110 polskich organizacji społeczno-politycznych i kulturalnych. Wśród organizacji kultury działało od okresu powstań śląskich Towarzystwo Czytelni Ludowych. Ich biblioteka mieściła się w budynku męskiej szkoły w Nikiszowcu. Ponadto powstały liczne organizacje muzyczne, a wśród nich powołana w 1911 roku przy kopalni Giesche dęta orkiestra strażacka, reaktywowana po I wojnie światowej jako orkiestra górnicza – dyrygentem był wówczas Wiktor Bara. Po przekształceniach funkcjonowała ona do II wojny światowej. Ponadto rozwinął się chór mieszany Wolność, który w roku założenia (1919) liczył 62 członków. Od 1927 roku chór występował jako Halka. Drugim chórem powstałym w Janowie-Nikiszowcu był chór męski im. Stanisława Moniuszki, założony 1 listopada 1922 roku. Działał w tamtym okresie też niemiecki chór – Mänergesang Verein Janow[173].

Po II wojnie światowej działalność kulturalna mieszkańców Janowa i Nikiszowca była mocno powiązana z kopalnią Wieczorek. Już w 1945 roku pod patronatem Związku Zawodowego Górników Oddziału w Janowie zaczęła funkcjonować świetlica przyzakładowa. W pierwszej kolejności przy świetlicy zaczęły działać sekcje: teatralne, turystyczno-krajoznawcze, szachowe i gimnastyczne. W 1951 roku dyrektorem został Stefan Śniorz, a rok później świetlicę przeniesiono do budynku przy pl. Wyzwolenia w Nikiszowcu. Następnym dyrektorem był Otton Klimczok. Za jego czasów zaczęto organizować spotkania grup malarzy nieprofesjonalnych, złożonych w większości z górników kopalni Wieczorek[174]. Była to tzw. Grupa Janowska, a ich dzieła trafiły do muzeów i prywatnych kolekcji. Wśród najbardziej malarzy byli m.in. Teofil Ociepka, Erwin Sówka, Paweł Wróbel i Ewald Gawlik[175]. Prócz grupy malarzy nieprofesjonalnych, w Klubie Górnika organizowano zajęcia dla dzieci i dorosłych o różnej tematyce, w tym m.in. plastycznej, modelarskiej i fotograficznej. W 1968 roku siedzibę klubu z budynku przy ul. Zamkowej, w której klub działał od 1962 roku, przeniesiono do budynku dawnej łaźni kopalnianej. Po samobójczej śmierci Ottona Klimczoka w 1969 roku, który wcześniej przestał pełnić funkcję dyrektora, dom kultury nie wrócił już do dawnej świetności, a sam klub w późniejszych latach zamknięto[174].

W okresie PRL-u wznowiły działalność zespoły muzyczne, w tym reaktywowana w 1945 roku kopalniana orkiestra dęta. Od 1957 roku dyrygentem ponownie został Wiktor Bara, a od 1961 roku Henryk Wilczek. Zespół koncertował w różnego typu konkursach, przeglądach i festiwalach, a także uczestniczył w uroczystościach kościelnych i państwowych[174].

Po 1989 roku, w związku z restrukturyzacją górnictwa zrezygnowano z prowadzenia Zakładowego Domu Kultury. W 1994 roku powstało Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Giszowca, Nikiszowca i Janowa, które prowadziło działalność związaną z propagowaniem historii i dziedzictwa tytułowych miejsc. Siedzibę przekazała kopalnia Wieczorek – był to budynek dawnego magla. Potem przeniesiono tam izbę pamięci, a także wystawę malarstwa Grupy Janowskiej. Od 1 sierpnia 2003 roku budynek ten został filią Muzeum Historii Katowic, w którym powołano Dział Etnologii Miasta. Ponadto, w 1998 roku w budynkach cechowni i markowni dawnego szybu Wilson rozpoczęła działalność prywatna galeria dzieł sztuki – Galeria Szyb Wilson. Lata transformacji przetrwała też orkiestra dęta KWK Wieczorek[176].

Przy ul. Zamkowej 45 znajduje się Filia nr 21 Miejskiej Biblioteki Publicznej w Katowicach[177].

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Lodowisko Jantor, z którego korzysta klub sportowy Naprzód Janów
Ośrodek Tenisowy MOSiR Katowice

Sport w Janowie-Nikiszowcu rozwijał się od lat międzywojennych. Jednym z pierwszych organizacji sportowych było Towarzystwo Gimnastyczne Sokół, gniazdo Nikisz-Giszowiec, założone 16 lutego 1919 roku. Liczył on wówczas 135 członków. Rozwijano w nim przede wszystkim gimnastykę sportową, a także inne, jak koszykówkę i lekkoatletykę. Prawdopodobnie w 1919 roku powstał klub piłki nożnej, który po III powstaniu śląskim przyjął nazwę Klub Sportowy Nikisz 20 (od 1938 roku Klub Sportowy Pułaski). Boisko wybudowano przy osiedlu Nikiszowiec, w pobliżu bloku nr II. Na terenie gminy Janów powstało Towarzystwo Pływackie Giszowiec-Nikiszowiec 23, którego założycielami byli: Jan Skupin, Karol Fischer i Franciszek Waniek. Sportowcy korzystali ze stawu Małgorzata położonego w Giszowcu. Dnia 15 grudnia 1937 roku przy Nikiszowcu wybudowano kryty basen. Klub wychował wielu utalentowanych sportowców, w tym Rozalię Kajzer-Piesiur i Jana Jędryska. W 1931 roku w Nikiszowcu powołano Klub Cyklistów Rekord Janów, w którym uprawiano kolarstwo szosowe[178].

W 1945 roku na bazie KS Pułaski powstał Robotniczy Klub Sportowy Naprzód Janów, który prowadził sekcję piłki nożnej. W 1948 roku powstał przy kopalni drugi piłkarski klub: Górniczy Związkowy Klub Sportowy Janów. Rok później oba kluby połączono, tworząc Górniczy Związkowy Klub Sportowy Naprzód Janów. W następnym roku dokonano kolejnej fuzji, w wyniku której wraz z dwoma innymi klubami powstał Górnik Janów. Składał się on początkowo z dziesięciu sekcji, lecz część w międzyczasie zlikwidowano. W 1957 roku klub przekształcono w Górniczy Klub Sportowy Naprzód Janów, który działał na terenie Janowa, Nikiszowca i Giszowca, prowadząc cztery sekcje: hokej, piłka nożna, kajakarstwo i pływanie. W 1962 roku przy Nikiszowcu w pobliżu boiska piłkarskiego rozpoczęto budowę lodowiska, którego otwarcie odbyło się w 1964 roku. W latach 1968–1970 wybudowano kompleks sportowy Jantor, na który się składa hala lodowiska, kawiarnia, restauracja i hotel sportowy. Obiekt rozbudowano w 1982 roku o salę gimnastyczną i siłownię[179].

Po 1989 roku GKS Naprzód Janów przechodził znaczny kryzys. Po przekazaniu nieodpłatnie obiektów sportowych zlikwidowano kilka sekcji sportowych, a zarząd musiał szukać innych możliwości finansowania klubu. Nieudolna polityka i zadłużenie doprowadziło do ogłoszenia upadłości klubu 1997 roku, a lodowisko zamknięto. Sprawą klubu zajęły się władze Katowic i 24 września 2004 roku oddały do użytku odnowione lodowisko Jantor. Reaktywowano też klub Naprzód Janów[180]. Przy ul. Szopienickiej 66 znajduje się siedziba Śląskiego Związku Hokeja na Lodzie[181].

Prócz hokeja na lodzie, w Janowie-Nikiszowcu funkcjonuje też sekcja tenisa ziemnego. Znajduje się tutaj Ośrodek Tenisowy zarządzany przez katowicki MOSiR. W jego skład wchodzi hala sportowa, w której są dwa korty o wymiarach 38x40 cm wraz z widownią i zapleczem gastronomicznym, dwa korty w balonach oraz sześć kortów zewnętrznych. Ośrodek ten zlokalizowany jest przy ul. Szopienickiej 70. Przy Ośrodku działa od 2015 roku Katowickie Stowarzyszenie Tenisowe – Akademia Tenisa Katarzyny Pyka, które organizuje zajęcia w tenisie[182][183].

 Osobny artykuł: Bolina.

Wzdłuż Boliny, przy granicy z Giszowcem, w latach 50. XX wieku powstał kompleks sportowo-rekreacyjny dla pracowników kopalni Wieczorek i ich rodzin (obecnie Park Bolina). W nim urządzono plac zabaw, muszlę koncertową i basen. Ośrodek ten został w latach 2006–2007 zmodernizowany. Wybudowano wówczas nowe boiska, plac zabaw, stoły do szachów, a także zmodernizowano ścieżki i ławki[184][185].

Bezpieczeństwo publiczne[edytuj | edytuj kod]

Środowiskowy Dom Samopomocy przy Śląskim Stowarzyszeniu Ad Vitam Dignam

Opieka zdrowotna na terenie Janowa-Nikiszowca była zapewniana od momentu powstania osiedla w Nikiszowcu, lecz znaczny rozwój opieki zdrowotnej na terenie Janowa-Nikiszowca nastąpił po II wojnie światowej. W 1950 roku przy kopalni Wieczorek utworzono Zakład Leczniczo-Zapobiegawczy. Mieścił się on pierwotnie w dawnym baraku dla zakaźnie chorych. Prócz pomocy medycznej, w latach 1952–1953 mieściła się tam Izba Chorych z piętnastoma łóżkami. W 1959 roku ZLZ przeniesiono do nowego budynku przy ul. Ociepki[63].

Według stanu z połowy lipca 2020 roku, w Janowie-Nikiszowcu znajdują się następujące placówki opieki zdrowotnej:

  • Przychodnia nr 4 EPIONE oraz Zakład Opieki Długoterminowej EPIONE (ul. Szopienicka 59) – przychodnia posiada gabinet podstawowej opieki zdrowotnej, 4 gabinety specjalistyczne, pracownię USG i EKG, gabinety rehabilitacji oraz laboratorium[186][187],
  • Szpital Specjalistyczny Centrum Medycznego MAVIT (ul. Szopienicka 65) – szpital specjalizujący się w laryngologii, chirurgii szczękowo-twarzowej i okulistyce[188],
  • Środowiskowy Dom Samopomocy przy Śląskim Stowarzyszeniu Ad Vitam Dignam (ul. Oswobodzenia 92) – zakład opiekuńczy przeznaczony dla osób z zaburzeniami psychicznymi[189].

Janów-Nikiszowiec pod względem bezpieczeństwa publicznego w 2007 roku był 9. najbezpieczniejszą dzielnicą w Katowicach (na 22 jednostki) według współczynnika przestępczości, który wówczas wynosił 2,70 przestępstw na 100 mieszkańców (średnia dla całych Katowic – 3,08). W latach 2004–2007 przestępczość w jednostce uległa obniżeniu – w 2004 współczynnik przestępczości wynosił 3,98 przestępstw na 100 osób. W 2007 roku wydarzyło się w Janowie-Nikiszowcu 20 wypadków komunikacyjnych[190].

W Janowie-Nikiszowcu nie znajduje się żaden posterunek policji oraz straży pożarnej – najbliższe znajdują się w dzielnicy Szopienice-Burowiec. Znajduje się tam Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza nr I Państwowej Straży Pożarnej w Katowicach (ul. Krakowska 130), a także Komisariat V Policji w Katowicach (ul. Lwowska 7), która obsługuje również rejon Janowa-Nikiszowca[191][192].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e Studium... 2012 ↓, s. 3.
  2. a b c d e Geoportal krajowy (pol.). geoportal.gov.pl. [dostęp 2020-07-20].
  3. Urząd Miasta Mysłowice: Wykaz Rad (pol.). www.myslowice.pl. [dostęp 2020-07-20].
  4. a b c d e f Uchwała NR XLVI/449/97 Rady Miejskiej Katowic z dnia 29 września 1997 r.. [dostęp 2014-04-04].
  5. a b Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 43.
  6. a b Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 12–14.
  7. a b Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 44–49.
  8. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 9.
  9. a b c d Wojewódzki Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w Katowicach: Geoportal Województwa Śląskiego – ORSIP (pol.). mapy.orsip.pl. [dostęp 2020-07-20].
  10. Studium... 2012 ↓, s. 37–38.
  11. Fajer 2008 ↓, s. 119–130.
  12. Studium... 2012 ↓, s. 33.
  13. Opracowanie... 2014 ↓, s. Załącznik nr 3.
  14. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 14.
  15. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 51–54.
  16. a b Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 54–61.
  17. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 64–65.
  18. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 14–15.
  19. a b c Opracowanie... 2014 ↓, s. Załącznik nr 15.
  20. Prognoza... 2009 ↓, s. 69–70.
  21. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 61–63.
  22. Raport o stanie jednolitych części wód podziemnych w dorzeczach – stan na rok 2016, Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy, 2017, s. 96 (pol.).
  23. Centralna Baza Danych Geologicznych. Geoportal (pol.). Państwowy Instytut Geologiczny. [dostęp 2020-05-20].
  24. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 19.
  25. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 25.
  26. Nadleśnictwo Katowice. Leśnictwa (pol.). katowice.katowice.lasy.gov.pl. [dostęp 2020-07-21].
  27. Centralny rejestr form ochrony przyrody (pol.). crfop.gdos.gov.pl. [dostęp 2020-07-21].
  28. Studium... 2012 ↓, s. 32.
  29. Studium... 2012 ↓, s. 34.
  30. Rada Miasta Katowice, Uchwała nr XIX/400/12 Rady Miasta Katowice z dnia 29 lutego 2012 r. w sprawie nadania nazwy placowi położonemu na terenie miasta Katowice „Park Bolina” (pol.).
  31. Katowice wyremontowały Bolinę i... zapomniały (pol.). katowice.wyborcza.pl, 2008-10-02. [dostęp 2020-07-21].
  32. Rada Miasta Katowice, Uchwała nr XLVII/951/09 Rady Miasta Katowice z dnia 28 września 2009 r. w sprawie nadania nazwy placowi położonemu na terenie miasta Katowice „Skwer Emila i Georga Zillmannów” (pol.).
  33. Studium... 2012 ↓, s. I.11.
  34. Polski Związek Działkowców – Okręgowy Zarząd Śląski: Rejon Katowice (pol.). www.slaski-ozpzd.pl. [dostęp 2020-07-21].
  35. Wilczok 1991 ↓, s. 6.
  36. a b c Wilczok 1991 ↓, s. 8.
  37. a b Szaraniec 1996 ↓, s. 108.
  38. a b Wilczok 1991 ↓, s. 11.
  39. Szaraniec 1996 ↓, s. 109.
  40. a b c d Wilczok 1991 ↓, s. 14.
  41. Szaraniec 1996 ↓, s. 57.
  42. Szaraniec 1996 ↓, s. 285.
  43. a b c Szaraniec 1996 ↓, s. 110.
  44. a b Szaraniec 1996 ↓, s. 111.
  45. a b Wilczok 1991 ↓, s. 15.
  46. Matuszek 2008 ↓, s. 24.
  47. a b c Tofilska 2007 ↓, s. 8.
  48. Matuszek 2008 ↓, s. 31.
  49. Tofilska 2007 ↓, s. 10.
  50. a b Tofilska 2007 ↓, s. 66.
  51. Tofilska 2007 ↓, s. 21–24.
  52. Tofilska 2007 ↓, s. 21–26.
  53. a b c Szaraniec 1996 ↓, s. 161.
  54. Tofilska 2007 ↓, s. 25–26.
  55. Tofilska 2007 ↓, s. 49.
  56. Tofilska 2007 ↓, s. 50.
  57. Tofilska 2007 ↓, s. 58–61.
  58. a b c Szaraniec 1996 ↓, s. 162.
  59. a b Tofilska 2007 ↓, s. 69–74.
  60. a b Wilczok 1991 ↓, s. 19.
  61. Tofilska 2007 ↓, s. 77–78.
  62. a b Tofilska 2007 ↓, s. 99.
  63. a b c Tofilska 2007 ↓, s. 100–103.
  64. a b Tofilska 2007 ↓, s. 113–114.
  65. Adam Hajduga, Portfolio Szlaku Zabytków Techniki województwa śląskiego, [w:] Ewa Bogacz-Wojtanowska, Łukasz Gaweł, Anna Góral (red.), Szlaki kulturowe jako medium zmian w kulturze, Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Małopolski, 2016, s. 51–88 (pol.).
  66. Katowice. Mieszkania Dla Rozwoju: Osiedle (pol.). katowice.mdr.pl. [dostęp 2020-07-30].
  67. PFR Nieruchomości: Mieszkanie dla Rozwoju w Katowicach: Nowy Nikiszowiec wizytówką miasta (pol.). mplus.pl, 2020-06-09. [dostęp 2020-07-30].
  68. a b c Wilczok 1991 ↓, s. 9.
  69. a b Wilczok 1991 ↓, s. 18.
  70. a b Studium... 2012 ↓, s. 18.
  71. a b Studium... 2012 ↓, s. MI.21.
  72. Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta Katowice na lata 2016–2021, Załącznik do projektu uchwały Rady Miasta Katowice w sprawie przyjęcia Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta Katowice na lata 2016–2021., 4 maja 2016, s. 9 [zarchiwizowane z adresu 2017-04-20] (pol.).
  73. Wilczok 1991 ↓, s. 8–9.
  74. a b Wilczok 1991 ↓, s. 12.
  75. Arbeitsgemeinschaft Ostdeutscher Familienforscher: Kreis Kattowitz (pol.). agoff.de. [dostęp 2020-07-25].
  76. a b c Stadt und Landkreis Kattowitz (poln. Katowice) (pol.). treemagic.org. [dostęp 2020-07-25].
  77. Meyers Großes Konversations-Lexikon. T. 10. Leipzig: 1907, s. 170.
  78. a b Janow (Gemeinde) (pol.). cybercity.de. [dostęp 2020-07-25].
  79. Urząd Miasta Katowice: Dzielnice Katowic (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-06-10].
  80. Diagnoza... 2014 ↓, s. 7.
  81. Wiceprezydent Miasta Katowice, Demografia Katowic, Zał. 11 do pisma nr SO-IV.0644.82.2015.KP z dn. 7 października 2015 roku, Katowice 2015, s. 4 (pol.).
  82. Załącznik nr 3 do Zarządzenia nr 714/2016 Prezydenta Miasta Katowice z dnia 11.03.2016 w sprawie określenia zasad i harmonogramu realizacji Budżetu Obywatelskiego Katowice 2017, 11 marca 2016 (pol.).
  83. Podział środków finansowych VII edycji Budżetu Obywatelskiego Katowice (na rok 2021) z podziałem na jednostki pomocnicze i projekty zadań o charakterze ogólnomiejskim (wg stanu ludności Katowic na dzień 31 grudnia 2019 r.) z uwzględnieniem środków pozostałych po głosowaniu w poprzednich edycjach Budżetu Obywatelskiego, www.bo.katowice.eu (pol.).
  84. Studium... 2012 ↓, s. Z I.13.
  85. Wilczok 1991 ↓, s. 7.
  86. Wilczok 1991 ↓, s. 10.
  87. a b Wilczok 1991 ↓, s. 16.
  88. Szaraniec 1996 ↓, s. 105.
  89. Wilczok 1991 ↓, s. 18–19.
  90. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 14.
  91. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 18–19.
  92. Rada Miejska Katowic: Uchwała nr LII/698/02 Rady Miejskiej Katowic z dnia 10 lipca 2002 r. (pol.). [dostęp 2010-07-18].
  93. Biuletyn Informacji Publicznej. Urząd Miasta Katowice. Radni V kadencji [dostęp 2010-07-18] [zarchiwizowane z adresu 2010-08-10].
  94. Rada Jednostki Pomocniczej nr 16 Janów-Nikiszowiec (pol.). bip.katowice.eu. [dostęp 2020-08-14].
  95. Tofilska 2007 ↓, s. 57–58.
  96. Tofilska 2007 ↓, s. 78.
  97. Kopalnia Wieczorek przekazana do likwidacji (pol.). W: Puls Biznesu [on-line]. pb.pl, 2018-03-31. [dostęp 2020-06-09].
  98. Diagnoza... 2014 ↓, s. 44.
  99. Diagnoza... 2014 ↓, s. 46.
  100. Diagnoza... 2014 ↓, s. 15.
  101. Grupa Farmacol (pol.). www.farmacol.com.pl. [dostęp 2020-08-14].
  102. CMC. Recykling w Polsce (pol.). www.cmc.com. [dostęp 2020-08-14].
  103. Komandor Śląsk S.A. (pol.). www.komandor.pl. [dostęp 2020-08-14].
  104. SAG Sp. z o.o. O firmie (pol.). www.sag.pl. [dostęp 2020-08-14].
  105. Grupa 3S. O firmie (pol.). 3s.pl. [dostęp 2020-08-14].
  106. O Firmie Iscar Poland Sp. z o.o. (pol.). www.iscar.pl. [dostęp 2020-08-14].
  107. Arad. O nas (pol.). pwarad.com. [dostęp 2020-08-14].
  108. SIP Opakowania (pol.). sipopakowania.pl. [dostęp 2020-08-14].
  109. MPS-Mechanik. O nas (pol.). mps-mechanik.pl. [dostęp 2020-08-14].
  110. Hitin. Firma (pol.). www.hitin.pl. [dostęp 2020-08-14].
  111. Polipaso. Nasza Firma (pol.). www.polipaso.pl. [dostęp 2020-08-14].
  112. Bosta-Beton. Lokalizacja wytwórni (pol.). bostabeton.pl. [dostęp 2020-08-14].
  113. Labotest. O nas (pol.). www.labotest.pl. [dostęp 2020-08-14].
  114. Studium... 2012 ↓, s. 9.
  115. a b Studium... 2012 ↓, s. I.1.
  116. Biedronka. Lista sklepów – Katowice (pol.). www.biedronka.pl. [dostęp 2020-06-10].
  117. a b c Studium... 2012 ↓, s. 62–63.
  118. a b c d Studium... 2012 ↓, s. 75.
  119. a b Studium... 2012 ↓, s. 19.
  120. Rada Miasta Katowice, Uchwała nr XL/925/13 Rady Miasta Katowice z dnia 11 września 2013 r. w sprawie zaliczenia dróg na terenie miasta Katowice do kategorii dróg powiatowych oraz gminnych (pol.).
  121. Studium... 2012 ↓, s. 76.
  122. Studium... 2012 ↓, s. 77.
  123. Soida 1997 ↓, s. 48.
  124. Soida 1997 ↓, s. 175.
  125. Linia Katowice Szopienice Północne – Katowice Muchowiec (657) (pol.). www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2020-05-30].
  126. Linia Dąbrowa Górnicza Towarowa – Panewnik (171) (pol.). www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2020-05-30].
  127. www.bazakolejowa.pl (pol.). Linia Mysłowice – Katowice Muchowiec (655). [dostęp 2020-05-30].
  128. Ryszard Stankiewicz, Marcin Stiasny: Atlas linii kolejowych polski 2010. Rybnik: Wydawnictwo Eurosprinter, 2010. ISBN 978-83-926946-8-7.
  129. Katowice Janów (pol.). semaforek.kolej.org.pl. [dostęp 2020-07-13].
  130. Matuszek 2008 ↓, s. 26–27.
  131. Kolej wąskotorowa Balkan (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  132. Tofilska 2007 ↓, s. 53.
  133. a b Zarząd Transportu Metropolitalnego: Rozkład jazdy ZTM (pol.). rj.metropoliaztm.pl. [dostęp 2020-07-13].
  134. GZM: Ruszył montaż kolejnych tablic SDIP. Tym razem większość trafi do Zagłębia (pol.). www.transport-publiczny.pl, 2020-03-05. [dostęp 2020-06-01].
  135. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 65–69.
  136. Studium... 2012 ↓, s. 87.
  137. Górnośląskie Przedsiębiorstwo Wodociągów S.A: Sieć magistralna (pol.). www.gpw.katowice.pl. [dostęp 2020-08-15].
  138. Grzegorz Żądło: Ścieki z Katowic przestaną płynąć do Sosnowca (pol.). katowice24.info, 2019-10-24. [dostęp 2020-06-04].
  139. Studium... 2012 ↓, s. 87–90.
  140. a b Studium... 2012 ↓, s. 84.
  141. Mapa sieci elektroenergetycznej (pol.). ebin.josm.pl. [dostęp 2020-08-15].
  142. Studium... 2012 ↓, s. 85.
  143. a b Prezydent Miasta Katowice, Raport o stanie miasta Katowice, Katowice 2005, s. 35 (pol.).
  144. a b Katowickie budynki (pol.). katowickiebudynki.eu. [dostęp 2020-08-15].
  145. Matuszek 2008 ↓, s. 33.
  146. a b Tofilska 2007 ↓, s. 9.
  147. a b Szaraniec 1996 ↓, s. 160.
  148. a b Seidl i Langer 1995 ↓, s. 72.
  149. Dz.U. z 2011 r. nr 20, poz. 101.
  150. Katowice – osiedle robotnicze Nikiszowiec (pol.). www.nid.pl. [dostęp 2020-07-16].
  151. a b Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie. 2019-12-31. s. 73. [dostęp 2015-09-22].
  152. Studium... 2012 ↓, s. 10.
  153. Tofilska 2007 ↓, s. 13–14.
  154. Tofilska 2007 ↓, s. 109–112.
  155. Tofilska 2007 ↓, s. 54–55.
  156. Szkoła Podstawowa Nr 6 Specjalna w Katowicach. Historia szkoły (pol.). www.zss7katowice.pl. [dostęp 2020-08-15].
  157. Szkoła Podstawowa nr 53 im. Stefana Żeromskiego w Katowicach. Historia szkoły (pol.). www.sp53.katowice.pl. [dostęp 2020-08-15].
  158. Kraina Odkrywcy. Żłobek Katowice (pol.). krainaodkrywcy.pl. [dostęp 2020-08-15].
  159. Żłobek “Mały Szkrab” (pol.). www.zlobek.scuw.pl. [dostęp 2020-08-15].
  160. Miejskie Przedszkole nr 32 (pol.). mp32katowice.edupage.org. [dostęp 2020-08-15].
  161. Miejskie Przedszkole nr 62 (pol.). mp62katowice.pl. [dostęp 2020-08-15].
  162. Miejskie Przedszkole nr 63 im. Pluszowego Misia (pol.). mp63katowice.szkolnastrona.pl. [dostęp 2020-08-15].
  163. Szkoła Podstawowa Nr 6 Specjalna w Katowicach (pol.). www.zss7katowice.pl. [dostęp 2020-08-15].
  164. Szkoła Podstawowa nr 53 im. Stefana Żeromskiego (pol.). www.sp53.katowice.pl. [dostęp 2020-08-15].
  165. Zespół Szkół Zawodowych Nr 3 im. Adama Kocura (pol.). zsz3katowice.biposwiata.pl. [dostęp 2020-08-15].
  166. Historia parafii (pol.). [dostęp 12 stycznia 2012].
  167. Tofilska 2007 ↓, s. 15–16.
  168. Parafia św. Anny w Katowicach Janowie. Historia parafii św. Anny w Katowicach – Janowie (pol.). www.sw-anna.wiara.org.pl. [dostęp 2020-07-13].
  169. a b Matuszek 2008 ↓, s. 34.
  170. Sala Królestwa Świadków Jehowy. Zbór Katowice-Wschód (pol.). jw.org. [dostęp 2020-07-27].
  171. Daniela Dylus: Z dziejów gminy żydowskiej w Roździeniu – Szopienicach (pol.). szopienice.org. [dostęp 2020-07-27].
  172. Studium... 2012 ↓, s. 70.
  173. Tofilska 2007 ↓, s. 61–63.
  174. a b c Tofilska 2007 ↓, s. 103–107.
  175. Szaraniec 1996 ↓, s. 114.
  176. Tofilska 2007 ↓, s. 114–115.
  177. Miejska Biblioteka Publiczna w Katowicach 2016-2020. Filia nr 21 (pol.). mbp.katowice.pl. [dostęp 2020-08-15].
  178. Tofilska 2007 ↓, s. 63–65.
  179. Tofilska 2007 ↓, s. 107–110.
  180. Tofilska 2007 ↓, s. 115–116.
  181. Śląski Związek Hokeja na Lodzie (pol.). www.szhl.com.pl. [dostęp 2020-08-16].
  182. MOSiR Katowice. Ośrodek Tenisowy (pol.). www.mosir.katowice.pl. [dostęp 2020-08-16].
  183. Katowickie Stowarzyszenie Tenisowe – Akademia Tenisa Katarzyny Pyka (pol.). www.pykatennisacademy.com. [dostęp 2020-08-16].
  184. Anna Malinowska: Katowice wyremontowały Bolinę i... zapomniały (pol.). katowice.wyborcza.pl, 2008-10-02. [dostęp 2020-08-16].
  185. Bolina zaprasza! (pol.). mojekatowice.pl, 2007-09-18. [dostęp 2020-08-16].
  186. Przychodnia nr 4, EPIONE – Szopienicka, Katowice (pol.). www.epione.pl. [dostęp 2020-08-16].
  187. Zakład Opieki Długoterminowej EPIONE (pol.). www.epione.pl. [dostęp 2020-08-16].
  188. Szpital Specjalistyczny Centrum Medycznego MAVIT (pol.). bezchrapania.pl. [dostęp 2020-08-16].
  189. Śląskie Stowarzyszenie „Ad Vitam Dignam”. ŚDS (pol.). advitamdignam.org. [dostęp 2020-08-16].
  190. Studium... 2012 ↓, s. 73.
  191. Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza nr I (pol.). strazpozarna.katowice.pl. [dostęp 2020-06-10].
  192. Komisariat V Policji w Katowicach (pol.). katowice.slaska.policja.gov.pl. [dostęp 2020-06-10].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]