Pola irygacyjne Wrocławia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Pola irygacyjne Wrocławia (pola irygacyjne na Osobowicach[1][2], Städtliche Rieselfelder[3]), to obszar pól irygacyjnych położonych w północnej części miasta. Powstały w 1881 r. i pełniły przez przeszło 100 lat funkcję naturalnej oczyszczalni ścieków wrocławskiej aglomeracji miejskiej (naturalna oczyszczalnia mechaniczno-biologiczna[4])[5]. Była to jedna z pierwszych w Europie oczyszczalni ścieków[5]. W związku z uruchomieniem Wrocławskiej Oczyszczalni Ścieków na Janówku[a], udział pól irygowanych w procesie oczyszczania ścieków ulegał systematycznemu zmniejszaniu – zarówno pod względem ilości ścieków, jak i powierzchni zalewanej[5]. Eksploatację pól ostatecznie zakończono w roku 2013[5]. Obecnie pola irygacyjne na Osobowicach są zasilane tylko wodą z opadów atmosferycznych[5]. Taka sytuacja spowodowała trwałe obniżenie się dotychczasowych poziomów wód gruntowych[5]. Teren pól położony jest na Równinie Wrocławskiej, w obszarze dawnej dzielnicy Psie Pole pomiędzy osiedlami: Osobowice (na południe od pól irygacyjnych), Rędzin i Lesica (na południowy zachód od pól), Lipa Piotrowska i Świniary (na północny wschód od pól, za linią kolejową nr 271[b][6][7])[4][8].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki funkcjonowania we Wrocławiu pól irygacyjnych sięgają roku 1881, kiedy to oddano do eksploatacji pierwsze urządzenia na tym terenie[5]. Decyzja o wyborze tego terenu na jedną z pierwszych w Europie oczyszczalni ścieków w XIX w. wynikała z kilku kryteriów. Po pierwsze własność gruntu, który musiał należeć do gminy[5]. Po drugie odpowiednie warunki hydrogeologiczne i glebowe[5]. Po trzecie warunki topograficzne, relatywnie bliska odległość od centrum miasta w celu wybudowania kolektora transportującego ścieki z przepompowni na pola irygacyjne[5].

Na początku XX w. całkowita powierzchnia pól irygowanych wyniosła ok. 1280 ha[5]. Pod koniec II wojny światowej, podczas oblężenia Wrocławia w 1945 r., pola zostały zaminowane, zalane i częściowo zdewastowane[5]. W okresie powojennym pola zostały przywrócone do funkcjonalności i włączone do powstałego Państwowego Gospodarstwa Rolnego Osobowice, które zajmowało się ich eksploatacją i utrzymaniem[5]. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych nastąpiło przeciążenie pól irygacyjnych; trafiało tu zbyt dużo ścieków w stosunku do możliwości prawidłowego ich oczyszczania, co z kolei powodowało znaczne zanieczyszczenie Odry, do której odprowadzano niedostatecznie oczyszczone ścieki[1]. Dopiero oddanie w 2001 roku oczyszczalni ścieków na Janówku pozwoliło na odciążenie pól irygacyjnych i dostosowanie ilości ścieków tu trafiających do możliwości pól w zakresie ich oczyszczania[1][9]. Na rok 2002 oprowadzano z pól irygacyjnych do Odry około 53 350 m³ na dobę oczyszczonych ścieków[9].

Kalendarium
rok wydarzenie[5]
1881 budowa pierwszych urządzeń na polach irygacyjnych Osobowice[1]
1976 rozpoczęcie budowy Wrocławskiej Oczyszczalni Ścieków (WOŚ), zwanej wówczas Centralną
1978 wstrzymanie prac przy budowie WOŚ, z powodu braku środków finansowych
1982 wznowienie budowy oczyszczalni ścieków
1980-1989 największa ilość ścieków trafiających na pola irygacyjne: średnio 170-180 tysięcy m3 na dobę[1], nawet 210 tysięcy m³ na dobę[10]
1996 zakończenie pierwszego etapu budowy WOŚ i przekazanie w zarząd Miejskiemu Przedsiębiorstwu Wodociągów i Kanalizacji Spółka S.A. (MPWiK) we Wrocławiu
2001 ostateczne zakończenie rozruchu i uroczyste oddanie Wrocławskiej Oczyszczalni Ścieków, zmniejszenie ilości ścieków trafiających na pola irygacyjne[11][9]
2004 przejęcie terenów od miasta przez MPWiK[1]
2009 rozpoczęcie modernizacji i rozbudowy WOŚ
2012 zakończenie rozbudowy Wrocławskiej Oczyszczalni Ścieków
2013 zakończenie zalewania pól irygacyjnych na Osobowicach
2019 publikacja opracowania „Wrocławskie pola irygacyjne. Unikatowy ekosystem wymagający ochrony prawnej oraz udostępnienia mieszkańcom na cele rekreacyjne i edukacyjne”[12]
2020 rozpoczęcie (powtórnej) inwentaryzacji przyrodniczej pól[13]

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

Pola irygacyjne obejmują obecnie obszar o powierzchni 1100 ha[1][2] (1044,15 ha[4]), na którym rozmieszczone są podziemne dreny i osadniki do przetrzymywania ścieków. Trafiają tu ścieki z północnych części Wrocławia[c]. Polami irygacyjnymi zarządza Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji S.A. we Wrocławiu[1]. Obecnie trafia tu około 45 tys. m³ ścieków na dobę[14]. Ograniczanie eksploatacji pól irygacyjnych, prowadzone inwestycje sieciowe w zakresie takiej rozbudowy sieci kanalizacji miejskiej, aby ścieki z obszarów północnych również mogły trafiać do oczyszczalni na Janówku i plany aby trafiała tu głównie woda z kanalizacji deszczowej, skutkować będą zmniejszeniem obszarów pól irygacyjnych. Szacuje się, że docelowo pozostanie około 250 h pól[14][10]. Przez pola przepływa Trzciana, której korytem odprowadzana jest z pól woda do rzeki Odry. Na terenie pól irygacyjnych istnieje obecnie 11 osadników ziemnych, dwukomorowych ze szlamownikiem, około 250 km rowów doprowadzających i odprowadzających ścieki oraz wody. Przepustowość projektowa tej oczyszczalni wynosi 70 tysięcy m³ na dobę[4]. Pod względem zagospodarowania terenu 852,49 ha zajmują pola irygowane pokryte roślinnością trawiastą; pozostały obszar to drogi, osadniki ziemne, wały, tereny zadrzewione,nieużytki[4].

A8 i DK5 w rejonie pól irygacyjnych, na północ od Odry

Do niedawna obszar pól irygacyjnych przecinały jedynie lokalne drogiulice o niewielkim natężeniu ruchu i znaczeniu wyłącznie lokalnym, co zostało zmienione (Ulica Lipska – obecnie droga wojewódzka nr 327, Ulica Szachistów – obecnie droga wojewódzka nr 320; lokalne ulice: Ulica Wrzosowa, Ulica Ćwiczebna, Ulica Ślazowa, Ulica Szczawiowa, Ulica Łyżwiarzy, Ulica Kajakarzy, Ulica Zapotocze, Ulica Koszykarzy). Obecnie powstają także dwie drogi, na których będzie znaczne natężenie ruchu pojazdów[15]:

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Las Osobowicki, Szaniec Szwedzki, kanał wodny pól irygacyjnych

Pola irygacyjne stanowią naturalną, ekologiczną oczyszczalnię ścieków. Na niezabudowanym obszarze dokonuje się irygacji (wprowadzenia w grunt) ścieków. W odstojnikach osadzają się zanieczyszczenia. Woda przepływa przez grunt, w którym dokonuje się proces filtracji wody. Zostaje ona następnie zebrana i odprowadzona kanałami do recypienta. Taki obszar stanowi miejsce rozwoju określonego ekosystemu, choć sztucznie stworzonego przez człowieka. W przypadku pól irygacyjnych na Osobowicach, położonych w korytarzu ekologicznym Odry, występują także istotne powiązania przyrodnicze z wieloma innymi elementami środowiska naturalnego[16][17][18]:

Obszary te są oceniane jako cenne ekologicznie, a znaczne zmniejszenie ilości ścieków tu oczyszczanych, przyczyniło się do poprawy stanu środowiska przyrodniczego. Ocenia się przy tym, że całkowite zaniechanie wprowadzania wód w ten rejon powodowałoby zniszczenie aktualnie wytworzonego ekosystemu, co ocenianie jest negatywnie – stąd postulaty zachowania tego środowiska poprzez odprowadzanie wyłącznie wód deszczowych[1][4], oraz odpowiednią ochronę prawną[1][4][16]. W ramach działań zmierzających do poprawy jakości wód postuluje się między innymi modernizację pól irygowanych[16].

Szczególne znaczenie pól irygacyjnych dla środowiska przyrodniczego dotyczy ptaków, jako miejsce gniazdowania i przelotów. Stwierdzono występowanie tu między innymi: kani czarnej, trzmielojada, błotniaka stawowego, dzięcioła średniego, derkacza[16][17][18]. Ponadto można podać, że stwierdzono tu występowanie 17 gatunków drobnych ssaków. Występują tu łąki: łąki rajgrasowe, łąki z życicą wielokwiatową; trzcinowiska, mozga i pałka szerokolistna; gatunki chronione: grążel żółty, bluszcz pospolity, śnieżyczka przebiśnieg, kruszczyk szerokolistny, groszek szerokolistny[e], centuria pospolita, konwalia majowa oraz chroniony grzyb: sromotnik bezwstydny; rośliny z Czerwonej Listy Roślin Naczyniowych Zagrożonych w Polsce: groszek liściakowy, selernica żyłkowana. Herpetofauna reprezentowana jest przez 10 gatunków, między innymi traszkę grzebieniastą i padalca. Ocenia się występowanie z awifauni: 182 gatunków ptaków (w tym 85 wodno-błotnych), w tym 92 lęgowych lub prawdopodobnie lęgowych (w tym 35 wodno-błotnych). Wśród drapieżnych ssaków, których obecność stwierdzono na polach irygacyjnych można wymienić między innymi: kunę domową, kunę leśną, łasicę, gronostaja, norkę amerykańską, lisa i borsuka[18].

Gleby na obszarze pól irygacyjnych to mady rzeczne i gleby gruntowo-glejowe. Przeprowadzono w latach dziewięćdziesiątych badania gleb, które[19].

wykazały wzbogacenie powierzchniowej warstwy tych gleb w azot, fosfor i magnez, co można by interpretować jako cechę korzystną w warunkach intensywnego użytkowania łąkowego. Równocześnie jednak stwierdzono zanieczyszczenie gleb ołowiem (do 74,2 mg/kg) i cynkiem (do 500 mg/kg), a także rtęcią (do 9,1 mg/kg). Zanieczyszczenie dotyczy warstwy do 50 cm od powierzchni, a jego stopień bardzo zależy od uziarnienia gleb, intensywności oraz długotrwałości nawadniania ściekami.

Obszar proponowany jest przez organizacje pozarządowe do utworzenia obszaru specjalnej ochrony ptaków (Dyrektywa Ptasia) w ramach programu Natura 2000[20]

Plany zabudowy[edytuj | edytuj kod]

Oprócz planów utworzenia w tym miejscu obszaru chronionego ze względu na walory przyrodnicze, rozważana jest możliwość rekultywacji terenu i przeznaczenia go pod zabudowę mieszkaniową i aktywność gospodarczą. Pod ten cel miałoby być wykorzystane ok. 800 z ponad 1000 ha pól irygacyjnych[21]. Takie rozwiązanie przewiduje studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Wrocławia[22]. Jednakże obowiązujący od 2006 r. plan miejscowy[23] dopuszcza zabudowanie jedynie niewielkiej, południowej części.

Starania o odtworzenie mokradeł[edytuj | edytuj kod]

W roku kwietniu 2019 r. zawiązała się inicjatywa obywatelska „Wrocławskie Pola Irygacyjne”, która działa na bazie fanpage'u założonego w 2012 r. z inicjatywy Śląskiego Towarzystwa Ornitologicznego[24]. Jej celem jest odtworzenie mokradeł na wrocławskich polach irygacyjnych, ustanowienie tam pierwszego rezerwatu przyrody we Wrocławiu oraz udostępnienie tego terenu mieszkańcom. W lipcu 2019 r. opublikowano opracowanie „Wrocławskie pola irygacyjne. Unikatowy ekosystem wymagający ochrony prawnej oraz udostępnienia mieszkańcom na cele rekreacyjne i edukacyjne”, zawierające koncepcję zagospodarowania pól[12]. W maju 2020 r., na zlecenie władz Wrocławia, rozpoczęła się (powtórna) inwentaryzacja przyrodnicza pól, która pozwoli na określenie zmian, jakie zaszły w ekosystemie pól irygacyjnych po zaprzestaniu użytkowania ich jako oczyszczalni ścieków. Prace terenowe planowane są do czerwca 2021 r.[13]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. "… mechaniczno-biologiczna oczyszczalnia ścieków z chemicznym wspomaganiem usuwania związków fosforu oraz pełną gospodarką osadową … decyzję …" (o budowie) "… podjęto już w latach 70. Inwestycję wstrzymano jednak ze względu na brak środków finansowych i wznowiono właściwie dopiero w latach 90. … Przekazanie oczyszczalni do użytkowania MPWiK nastąpiło w czerwcu 2001 r." (zob. MPWiK – Janówek)
  2. stanowiąca fragment międzynarodowej linii kolejowej E 59
  3. ścieki z południa trafiają do Wrocławskiej Oczyszczalni Ścieków na Janówku, istnieje także niewielka oczyszczalnia Ratyń, planowana do likwidacji
  4. duży cmentarz o powierzchni 53 ha
  5. prawdopodobnie zawleczony z pobliskich ogródków działkowych

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j Osobowice (pol.). Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji sp. z o.o.. [dostęp 2010-05-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-08-08)].
  2. a b Ścieki (pol.). huby.seo.pl. [dostęp 2010-05-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-12-13)].
  3. Osobowice – zaburzona hydrorównowaga Wrocławia (pol.). www.mmwroclaw.pl, 2008-06-24. [dostęp 2010-05-14].
  4. a b c d e f g Aktualizacja „Programu ochrony środowiska dla miasta Wrocławia na lata 2004–2015” (pol.). www.wroclaw.pl. s. 132. [dostęp 2010-05-06].
  5. a b c d e f g h i j k l m n Wojciech Łyczko, Pola irygacyjne osobowice – historia i teraźniejszość, „Inżynieria Ekologiczna”, sierpień 2018 [dostęp 2020-04-28] [zarchiwizowane z adresu 2020-02-15].
  6. Linia Wrocław Główny – Poznań Główny (pol.). www.kolej.one.pl. [dostęp 2010-05-13].
  7. Linia kolejowa E 59 (pol.). W: mapa [on-line]. www.plk-inwestycje.pl. [dostęp 2010-05-13].
  8. Pola irygacyjne (pol.). Wratislaviae Amici. [dostęp 2010-05-13].
  9. a b c Anna Bożek, Alfred Dubicki, Marian Dziewanowski, Barbara Kwiatkowska-Szygulska: Wody powierzchniowe (pol.). W: Środowisko Wrocławia, Raport 2002 [on-line]. www.eko.org.pl. s. 16. [dostęp 2010-05-14].
  10. a b Magda Nogaj: Za trzy lata będzie świeże powietrze na Osobowicach (pol.). wroclaw.gazeta.pl, 2010-02-25. [dostęp 2010-05-13].
  11. Janówek (pol.). Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji sp. z o.o.. [dostęp 2010-05-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-05-25)].
  12. a b Marek Nowak i inni, Wrocławskie pola irygacyjne.Unikatowy ekosystem wymagający ochrony prawnej oraz udostępnienia mieszkańcom Wrocławia na cele rekreacyjne i edukacyjne, lipiec 2019, DOI10.13140/RG.2.2.23926.52809 (pol.).
  13. a b Pola irygacyjne, Wrocław.pl [dostęp 2021-05-06] (pol.).
  14. a b Oczyszczalnie (pol.). Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji sp. z o.o.. [dostęp 2010-05-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-12-26)].
  15. mapa 1:25 000: Rys. 7 Kierunki zagospodarowania przestrzennego – system transportowy (pol.). W: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Wrocławia [on-line]. wrosystem.um.wroc.pl, 2005. s. 1. [dostęp 2010-05-14].
  16. a b c d POWIATOWY PROGRAM ZWIĘKSZENIA LESISTOŚCI MIASTA WROCŁAWIA (pol.). W: Załącznik do uchwały Nr LII/3183/06 Rady Miejskiej Wrocławia z dnia 8 czerwca 2006 roku [on-line]. wrosystem.um.wroc.pl, 2006-06-08. s. 107. [dostęp 2010-05-13].
  17. a b 5. Środowisko przyrodnicze Wrocławia (pol.). wrosystem.um.wroc.pl, 2003. s. 22. [dostęp 2010-05-13].
  18. a b c Adam Guziak: Biosfera (pol.). W: Środowisko Wrocławia, Raport 2002 [on-line]. www.eko.org.pl. s. 25. [dostęp 2010-05-13].
  19. Cezary Kabała, Tadeusz Chodak: Gleby (pol.). W: Środowisko Wrocławia, Raport 2002 [on-line]. www.eko.org.pl. s. 8. [dostęp 2010-05-14].
  20. Wrocławskie Pola Irygacyjne (pol.). www.ine-isd.org.pl. [dostęp 2013-01-30].
  21. MPWiK odda pola irygacyjne w ręce inwestorów (pol.). www.tuwroclaw.com. [dostęp 2013-01-30].
  22. studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Wrocławia (pol.). www.geoportal.wroclaw.pl. [dostęp 2013-01-30].
  23. Uchwała Rady Miejskiej Wrocławia w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego obszaru w rejonie zespołu urbanistycznego Las Osobowicki i południowej części Osobowickich Pól Irygacyjnych we Wrocławiu (pol.). www.geoportal.wroclaw.pl. [dostęp 2013-01-30].
  24. Wrocławskie Pola Irygacyjne, Facebook [dostęp 2021-05-06] (pol.).