Jan Przerębski (ok. 1519–1562)

Jan Przerębski
	Prymas Polski i Litwy
Kraj działania	Polska
Data urodzenia	ok. 1519
Data i miejsce śmierci	12 stycznia 1562 ; Łowicz
Miejsce pochówku	Bazylika Katedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Mikołaja w Łowiczu
	Arcybiskup gnieźnieński i Prymas Polski
Okres sprawowania	1559–1562
	Biskup chełmiński
Okres sprawowania	1557–1558
Wyznanie	katolicyzm
Kościół	rzymskokatolicki
Sakra biskupia	1557
	Multimedia w Wikimedia Commons

Jan Przerębski herbu Nowina (ur. ok. 1519, zm. 12 stycznia 1562 w Łowiczu) – od 1551 podkanclerzy koronny, sekretarz wielki koronny od 1550 roku^[1], sekretarz królewski, nominat na biskupstwo chełmskie (którego nigdy nie objął), od 1559 arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski^[2], prepozyt kapituły kolegiackiej w Wieluniu w 1557 roku^[3].

Życiorys

Syn kasztelana sieradzkiego Jakuba Przerębskiego^[4]. Jego wujami byli Stanisław i Samuel Maciejowscy. Studiował najpierw w Krakowie, a później w Padwie.

W roku 1534 był proboszczem w kościele św. Jadwigi w Krakowie. Do roku 1554 był plebanem w Konarach (w ziemi czerskiej, niedaleko Warki). W latach 1551–1558 był sekretarzem króla Zygmunta II Augusta i podkanclerzym koronnym (dzięki protekcji swojego wuja). W 1557 został biskupem chełmskim, którym był do 1558. W 1558 został arcybiskupem gnieźnieńskim, a w roku 1559 został prymasem Polski. Zmarł nieoczekiwanie 12 stycznia 1562 w Łowiczu. Został pochowany w kolegiacie łowickiej.

Był posłem Zygmunta I Starego na sejmik województwa krakowskiego w Proszowicach^[5].

W 1548, po śmierci Zygmunta Starego, został wysłany do Wilna, do Zygmunta Augusta, by przedstawił w imieniu panów przebywających na dworze krakowskim sprawę zwołania sejmu potwierdzającego prawa i przywileje szlacheckie.

W 1553 w Wiedniu, razem z Mikołajem Czarnym Radziwiłłem, uzgadniał umowę przedślubną z Katarzyną Habsburżanką. Pertraktacje trwały długo bo Król Zygmunt August zawierając polityczne małżeństwo stawiał wiele warunków.

W 1556, będąc podkanclerzym, odmówił opieczętowania listów przejezdnych dla Bony – był przeciwny jej wyjazdowi z kraju.

W 1559 posłował do Wiednia w sprawie pieniędzy i ruchomości po królowej Bonie, zagarniętych przez dwór hiszpański, kiedy to Filip II obłudnie zgodził się na rozjemstwo prowadzone przez cesarza Ferdynanda I.

W listopadzie 1559 r. został wysłany przez Zygmunta Augusta do Wiednia z propozycją ugody między cesarzem a władcą Siedmiogrodu Janem Zápolyą. Po objęciu rządów arcybiskupich zwołał synody, na których przeprowadził uchwały zmierzające do podniesienia oświaty. Aby skuteczniej walczyć z protestantyzmem polecał zakładanie seminariów oraz troskę o szkoły parafialne i kolegiackie. Pragnął ożywić gorliwość duchowieństwa, pobudzić czujność przeciw nowinkom religijnym. W swojej działalności szczególnie wiele miejsca poświęcał sprawom szerzącej się wówczas reformacji. W 1561 r. przewodził synodowi biskupiemu w Warszawie, który rozpatrywał projekt reformy Kościoła w Polsce.

W Skierniewicach założył szkołę, której absolwenci mogli kontynuować naukę w Akademii Krakowskiej. Do jej prowadzenia sprowadził z Akademii Krakowskiej Benedykta Herbesta – wspaniałego mówcę znającego doskonale grekę i łacinę. Herbest przebywał w Skierniewicach w latach 1559–1560. Zamierzał również powołać szkołę wyższą w Gnieźnie.

Pochowany w kolegiacie Wniebowzięcia NMP i św. Mikołaja w Łowiczu^[6].

Przypisy

↑ Urzędnicy centralni i nadworni Polski XIV-XVIII wieku, Kórnik 1992, s. 146.
↑ Poczet Arcybiskupów. Jan Przerębski. [dostęp 2014-04-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-31)].
↑ Sławomir Zabraniak, Z dziejów kapituły kolegiackiej w Wieluniu (XV w. – 1766 r.): prałaci, w: Rocznik Wieluński 12, 2012 s. 22.
↑ Wielka Genealogia Minakowskiego – M.J. Minakowski [online], wielcy.pl [dostęp 2024-05-27] .
↑ Andrzej Wyczański, Posłowie Zygmunta I na sejmiki, w: Władza i społeczeństwo XVI i XVII w., Warszawa 1989, s. 195.
↑ Krzysztof Rafał Prokop, Nekropolie biskupie w nowożytnej Rzeczypospolitej (XVI–XVIII w.), Kraków-Warszawa 2020, s. 136.

Bibliografia

Marceli Kosman, Między tronem a ołtarzem, Poznań, 2000, ISBN 83-7272-017-7.

Linki zewnętrzne

Przerębski Jan, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2023-06-24] .
Jan Przerębski. prymaspolski.pl. [dostęp 2023-06-24].
Joannes Przerembski episcopus nominatus Chelmensis Stanislao Hosio, Wilno 05.10.1557. Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa. [dostęp 2023-06-24].

[1] Urzędnicy centralni i nadworni Polski XIV-XVIII wieku, Kórnik 1992, s. 146.

[2] Poczet Arcybiskupów. Jan Przerębski. [dostęp 2014-04-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-31)].

[3] Sławomir Zabraniak, Z dziejów kapituły kolegiackiej w Wieluniu (XV w. – 1766 r.): prałaci, w: Rocznik Wieluński 12, 2012 s. 22.

[4] Wielka Genealogia Minakowskiego – M.J. Minakowski [online], wielcy.pl [dostęp 2024-05-27] .

[5] Andrzej Wyczański, Posłowie Zygmunta I na sejmiki, w: Władza i społeczeństwo XVI i XVII w., Warszawa 1989, s. 195.

[6] Krzysztof Rafał Prokop, Nekropolie biskupie w nowożytnej Rzeczypospolitej (XVI–XVIII w.), Kraków-Warszawa 2020, s. 136.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

Prymasi Polski	Mikołaj Trąba (1417–1422) Wojciech Jastrzębiec (1423–1436) Wincenty Kot (1436–1448) Władysław Oporowski (1449–1453) Jan Sprowski (1453–1464) Jan Gruszczyński (1464–1473) Jakub z Sienna (1474–1480) Zbigniew Oleśnicki (1481–1493) Fryderyk Jagiellończyk (1493–1503) Andrzej Boryszewski (1503–1510) Jan Łaski (1510–1531) Maciej Drzewicki (1531–1535) Andrzej Krzycki (1535–1537) Jan Latalski (1537–1540) Piotr Gamrat (1541–1545) Mikołaj Dzierzgowski (1545–1559) Jan Przerębski (1559–1562) Jakub Uchański (1562–1581) Stanisław Karnkowski (1581–1603) Jan Tarnowski (1603–1605) Bernard Maciejowski (1605–1608) Wojciech Baranowski (1608–1615) Wawrzyniec Gembicki (1616–1624) Henryk Firlej (1624–1626) Jan Wężyk (1627–1638) Jan Lipski (1638–1641) Maciej Łubieński (1641–1652) Andrzej Leszczyński (1653–1658) Wacław Leszczyński (1659–1666) Mikołaj Jan Prażmowski (1666–1673) Kazimierz Florian Czartoryski (1673–1674) Andrzej Olszowski (1674–1677) Jan Stefan Wydżga (1677–1685) Michał Stefan Radziejowski (1687–1705) Stanisław Szembek (1706–1721) Teodor Potocki (1723–1738) Krzysztof Antoni Szembek (1739–1748) Adam Ignacy Komorowski (1749–1759) Władysław Aleksander Łubieński (1759–1767) Gabriel Podoski (1767–1777) Antoni Kazimierz Ostrowski (1777–1784) Michał Jerzy Poniatowski (1785–1794) Ignacy Krasicki (1795–1801) Ignacy Antoni Raczyński (1807–1818) Tymoteusz Gorzeński (1821–1825) Teofil Wolicki (1828–1829) Marcin Dunin (1831–1842) Leon Przyłuski (1845–1865) Mieczysław Ledóchowski (1866–1886) Juliusz Józef Dinder (1886–1890) Florian Stablewski (1891–1906) Edward Likowski (1914–1915) Edmund Dalbor (1915–1926) August Hlond (1926–1948) Stefan Wyszyński (1948–1981) Józef Glemp (1981–2009) Henryk Muszyński (2009–2010) Józef Kowalczyk (2010–2014) Wojciech Polak (od 2014)
Prymasi Królestwa Polskiego	Franciszek Skarbek-Malczewski (1818–1819) Szczepan Hołowczyc (1819–1822) Wojciech Józef Skarszewski (1824–1827) Jan Paweł Woronicz (1828–1829) Aleksander Kakowski (1925–1938)
Prymasi Galicji i Lodomerii	Andrzej Alojzy Ankwicz (1815–1833) Franz Xavier Luschin (1834–1835) Franciszek de Paula Pisztek (1835–1846) Michał Lewicki (1848–1858)