Wielkopolska Brygada Kawalerii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wielkopolska Brygada Kawalerii
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1937
Rozformowanie 1939
Tradycje
Rodowód I Brygada Jazdy Wielkopolskiej
VII Brygada Jazdy
VII Brygada Kawalerii
Brygada Kawalerii „Poznań”
Dowódcy
Ostatni gen. bryg. Roman Abraham
Działania zbrojne
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Poznań
Rodzaj sił zbrojnych wojsko
Rodzaj wojsk Kawaleria
Podległość Armia Poznań
Grupa Operacyjna „Koło”

Wielkopolska Brygada Kawalerii (Wlkp BK) – wielka jednostka kawalerii Wojska Polskiego II RP.

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

W marcu i kwietniu 1919 roku w składzie Sił Zbrojnych Polskich w byłym zaborze pruskim została sformowana I Brygada Jazdy Wielkopolskiej. W wyniku scaleniu Wojsk Wielkopolskich z armią krajową, brygada przemianowana została na VII Brygadę Jazdy. Po zakończeniu wojny z bolszewikami dokonano zmian w organizacji brygady, która przedstawiała się następująco:

W kwietniu 1924 r., w ramach reorganizacji jazy, VII BJ przemianowana została na VII Brygadę Kawalerii i podporządkowana dowódcy 3 Dywizji Kawalerii. Z jej składu wyłączony został 16 Pułk Ułanów Wielkopolskich i 7 Dywizjon Artylerii Konnej Wielkopolskiej. Pierwsza z wymienionych jednostek podporządkowana została dowódcy nowo utworzonej XIV Brygady Kawalerii w Bydgoszczy, a druga dowódcy artylerii konnej 3 Dywizji Kawalerii. W skład XIV BK wszedł również 7 Pułk Strzelców Konnych Wielkopolskich, który do tego czasu podlegał bezpośrednio dowódcy Okręgu Korpusu Nr VII.

Wiosną 1929 r. VII BK przeformowana została w samodzielną Brygadę Kawalerii „Poznań”. W jej skład ponownie włączony został 7 Dywizjon Artylerii Konnej Wielkopolskiej, a ponadto 7 Pułk Strzelców Konnych Wielkopolskich z rozformowanej XIV BK.

Z dniem 1 kwietnia 1937 r. Brygada Kawalerii „Poznań” przemianowana została na Wielkopolską Brygadę Kawalerii. Na początku października 1938 r., w czasie zajęcia Zaolzia brygada pozostawała w odwodzie dowódcy Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Śląsk”.

gen. bryg. dr Roman Abraham

Organizacja w latach 1937-1939[edytuj | edytuj kod]

W latach 1937-1939 w skład brygady wchodziły następujące oddziały i pododdziały:

Brygada w kampanii wrześniowej 1939[edytuj | edytuj kod]

Działania brygady[edytuj | edytuj kod]

Wielkopolska BK pod dowództwem gen. bryg. Romana Abrahama wchodziła w skład Armii "Poznań" gen. dyw. Tadeusza Kutrzeby. 1 września udanie kontratakowała w Lesznie i Rawiczu, wspierając 25 Dywizję Piechoty gen. bryg. Franciszka Altera. 2 września jej oddziały wykonały wypad na teren III Rzeszy na Wschowę i Załęcze. W Załęczu zniszczyły kolumnę ok. 80 niemieckich samochodów. Przez pierwsze dni września Brygada była w odwrocie wraz z resztą Armii. 8 września zajmowała pozycje wyjściowe, aby następnego dnia osłaniać od wschodu skrzydło ataku Armii w bitwie nad Bzurą. W nocy z 9 na 10 września Brygada ruszyła do natarcia, odnosząc sukces pod Sobotą. Rano 10 września 17 Pułk Ułanów Wielkopolskich uderzył na Walewice i zdobył je, a 15 pułk Ułanów Poznańskich opanował Bielawy. Jednak wieczorem Brygada znalazła się w trudnej sytuacji. Niemcy ściągnęli świeże oddziały i otoczyli Brygadę z trzech stron. W tej sytuacji wstrzymano jej natarcie i Brygada przeszła do obrony pod Chruślinem i Piotrowicami. Jednocześnie gen. R. Abraham rozpoczął przygotowania do uderzenia w kierunku Głowna przy współdziałaniu z 14 Dywizją Piechoty gen. bryg. Franciszka Włada. Równocześnie na wschód od Bielaw miały rozpocząć działania oddziały Armii "Pomorze". 11 września Brygada uderzyła w stronę Głowna. 7 pułk strzelców konnych Wielkopolskich starł się z oddziałami niemieckiej 24 Dywizji Piechoty gen. por. Friedricha Olbrichta, koncentrującymi się pod Wolą Zbrożkową. Brygadzie nie udało się zdobyć Głowna.

Wieczorem 12 września brygada otrzymała rozkaz podporządkowania się dowódcy Armii „Pomorze” gen. Bortnowskiemu i zarządzający odwrót za Bzurę. Za rzeką miała obsadzić odcinek Urzecze – Strugienice – Maurzyce – Niedźwiada. Natychmiast przeniesiono sztab brygady do Zgody, a na odprawie gen. Abraham wydał dowódcom oddziałów zarządzenia regulujące przemarsz przez mosty na Bzurze w Sobocie, dworze Sobota i Urzeczu na wyznaczony odcinek obrony. Pierwszy o godz. 21.30, marsz rozpoczął 15 puł - przed świtem do Zdun. Dwie godziny po nim pomaszerował 17 puł osiągając nad ranem Strugienice. Trzy jego szwadrony (1, 2 i 3) przystąpiły natychmiast do organizowania obrony wzdłuż rzeki, 4 szwadron - odwodowy - rozmieścił się w Maurzycach. 7 psk ruszył o godz. 23.00 i około 8.00 osiągnął Niedźwiadę, gdzie zastał swój szwadron kolarzy, oddany poprzednio do dyspozycji dowódcy brygady. 2, 3 i 4 szwadron użyto do zamknięcia kierunku z Łowicza na Zduny oraz dozorowania rzeki od Maurzyc do Niedźwiady. W odwodzie, na przedpolu Niedźwiady, stanęły 1 szwadron i szwadron kolarzy. Od Urzecza do Strugienic organizował obronę 1 batalion 57 pp z 4 baterią 14 pal., który w nocy wycofał się za Bzurę. Na południowym brzegu Bzury, na linii Mystkowice - Bocheń - Ostrów pozostawiono kolarzy 15 puł i 17 puł jako ubezpieczenie[1].

Po południu 13 września brygada ukończyła organizację obrony na Bzurze na odcinku od Urzecza do Niedźwiady. gen. Kutrzeba postawił dowódcy brygady nowe zadanie. W myśl rozkazu brygada miała przegrupować się w nocy na północ od Sochaczewa i uchwycić rejon Brochowa i tym samym zabezpieczyć lewe skrzydło nacierającej w kierunku lasów skierniewickich Armii „Pomorze”. Uszczegółowić zadanie na piśmie miał gen. Bortnowski. Jednak przywieziony na SD brygady rozkaz dowódcy Armii „Pomorze” był rozbieżny z wytycznymi otrzymanymi od dowódcy Armii „Poznań”. Nakazywał on brygadzie opanowanie przyczółka na wschodnim brzegu Bzury w rejonie Kozłowa Szlacheckiego, a następnie natarcie na Skierniewice. Wykorzystując fakt, że w początkowej fazie droga marszu na Kozłów Szlachecki i Młodzieszyn – Brochów była ta sama, gen. Abraham wydał zarządzenie do marszu[2]. 15 puł z 1 baterią 7 dak i plutonem czołgów rozpoznawczych, maszerując po osi: Błędów – Boczki, miał osiągnąć rejon Brak, skąd o świcie wysłać rozpoznanie na Kozłów Szlachecki, Brochów, Młodzieszyn; 7 psk z 3 baterią – idąc przez Goleńsko – Chąśno – Wicie miał dotrzeć do Złotej; 17 puł z 2 baterią miał maszerować przez Retki – Błędów – Jeziorko do rejonu Szwarocin – dwór Rybno; 71 dywizjon pancerny (bez plutonu czołgów) – posuwać się na Retki – Błędów do Jeziorka, a stamtąd prowadzić rozpoznanie w kierunku na Rybno, Młodzieszyn, Brochów, Wyszogród; bateria artylerii plot. – odejść do lasu Braki; 3 szwadron pionierów – idąc po tej samej osi co 15 puł, osiągnąć rejon na północ od Gągolina. O świcie 17 puł osiągnął Rybno, a 7 psk majątek Złota. W czasie marszu gen. Abraham udał się do sztabu Armii „Pomorze”, aby wyjaśnić rozbieżności w rozkazodawstwie. Gen. Bortnowski polecił wykonać rozkaz gen. Kutrzeby, tj. maszerować na Młodzieszyn – Brochów[3].

Walki brygady o Brochów

Około 10.00 czołowe pododdziały brygady znalazły się w Młodzieszynie. Tu gen. Abraham rozkazał 2 szwadronowi 15 puł i szwadronowi ckm uchwycić Brochów wraz z przeprawę przez Bzurę w rejonie Brochowa. Niemiecka artyleria natychmiast zaczęła ostrzeliwać Brochów. W tym czasie gen. Abraham nakazał siłom głównym 15 puł maszerować na Brochów, 7 psk, 17 puł i 7 dak skocentrować się w rejonie Młodzieszyn – Biała Góra, szwadronowi czołgów rozpoznawczych pojechać do Brochowa i wesprzeć 15 puł, szwadronowi samochodów pancernych zamknąć przeprawę przez Wisłę w Wyszogrodzie, Przed południem gen. Abraham sprecyzował zadnie 15 puł i nakazał mu uchwycenie przeprawy pod Witkowicami. Mjr Chłapowski bowiem skierował do Witkowa wysłał 3 szwadron z plutonem ckm i szwadron kolarzy. Osłabił w ten sposób znacząco siły w Brochowie[4]. W południe Niemcy uderzyli na Brochów. Szwadrony 15 puł zostały zepchnięte w kierunku północnym na Janów, częściowo zaś za Bzurę. W pościgu Niemcy sforsowali rzekę i opanowali folwark Mistrzewice. Gen. Abraham postanowił odzyskać Brochów. Polecił 7 psk uderzyć po osi Biała Góra – Mistrzewice na Brochów. Wyparte z Brochowa siły 15 puł miały nacierać w kierunku Janowa. 17 puł miał uderzyć z rejonu Mistrzewic na Konary[5]. Atakujące w pierwszym rzucie spieszone 1 i 2 szwadrony 7 psk odbiły folwark Mistrzewice i cmentarz po czym dowódca 7 psk płk Królicki zdecydował uderzyć całością sił na Brochów. Przy wsparciu 3 baterii 7 dak, 4 armat ppanc. i 12 ckm szwadrony sforsowały Bzurę. 3 i 4 szwadron wdarły się do wsi. O 16.30 Brochów znalazł się znowu w polskich rękach. Wzięto jeńców z pułku SS „L-AH”[5]. Wkrótce Niemcy przeprowadzili kontratak siłami około batalionu piechoty i batalionu czołgów. W tym czasie 17 pul uderzył wzdłuż osi Mistrzewice – Konary, na skrzydło nieprzyjaciela. Mimo iż 17 puł nie udało się zdobyć Konar, to jego akcja w istotny sposób odciążyła broniący Brochowa 7 psk[6]. 15 puł dopiero około 18.00 szwadronami 4 i 2 oraz szwadronem ckm opanował Janów, a 3 szwadronem, szwadronem kolarzy i plutonem ckm uchwycił lasek na zachód od stacji kolejowej Tułowice[6]. O 20.30 Niemcy zaatakowali powtórnie Brochów. Po walce wręcz wyrzucono nieprzyjaciela, który wtargnął do wsi. Po obu stronach były znaczne straty. Po bitwie szwadrony 15 i 17 puł przeszły na odpoczynek do Radziwiłki pozostawiając na przedpolu silne ubezpieczenia[7].

Wobec generalnego odwrotu oddziałów Armii "Pomorze" także Brygada 13 września została skierowana do uchwycenia przepraw przez Bzurę w Brochowie. Obszar ten Brygada utrzymała w zaciętych walkach z niemiecką 4 Dywizją Pancerną gen. por. Georga Reinhardta aż do 16 września. Następnie, jak pozostałe jednostki Armii, przebiła się do Puszczy Kampinoskiej. Tam weszła w skład grupy gen. Romana Abrahama. 18 września odrzuciła natarcie pułku z niemieckiej 29 Dywizji Piechoty (zmotoryzowanej) gen. por. Joachima Lemelsena. 20 września przebiła się do Warszawy. 23 września z jej oddziałów oraz Pomorskiej Brygady Kawalerii i Podolskiej Brygady Kawalerii została utworzona Zbiorcza Brygada Kawalerii.

Organizacja wojenna we wrześniu 1939[edytuj | edytuj kod]

Organizacja wojenna Wielkopolskiej Brygady Kawalerii we wrześniu 1939 roku[8]
Jednostka mobilizowana Dowódca jednostki Miejsce mob. Nazwa jednostki mobilizującej
Kwatera Główna
dowództwo, sztab i szefowie służb Wielkopolskiej BK gen. bryg. dr Roman Abraham Poznań Dowództwo Wielkopolskiej BK
komendant Kwatery Głównej Wielkopolskiej BK rtm. rez. Adam Siciński
szwadron sztabowy Wielkopolskiej BK kpt. rez. Wojciech Podemski
sąd polowy nr 47 kpt. Józef Wojtasiewicz
poczta polowa nr 175 Lublin Dyrekcja Okręgu Poczt i Telegrafów Lublin[a]
Oddziały broni
15 pułk ułanów ppłk kaw. Tadeusz Mikke Poznań 15 Pułk Ułanów Poznańskich
17 pułk ułanów płk kaw. Ignacy Kowalczewski Leszno 17 Pułk Ułanów Wielkopolskich
7 pułk strzelców konnych płk kaw. Stanisław Królicki Biedrusko 7 Pułk Strzelców Konnych Wielkopolskich
7 dywizjon artylerii konnej ppłk art. Ludwik Sawicki Poznań 7 Wielkopolski Dywizjon Artylerii Konnej
dyon pancerny nr 71 mjr br. panc. Kazimierz Konrad Żółkiewicz Poznań 1 Batalion Pancerny
szwadron pionierów nr 3 rtm. Wacław Bartosiak Poznań 15 Pułk Ułanów Poznańskich
szwadron łączności nr 7 por. łącz. Leonard Antoni Merkisz
szwadron kolarzy nr 7 por. kaw. Zbigniew Barański
samodzielny pluton km nr 7 por. Zbigniew Kazimierz Krajewski Biedrusko 7 Pułk Strzelców Konnych Wielkopolskich
bateria motorowa artylerii plot. 40 mm typ B nr 87 por. art. Wacław Serafin Poznań 7 Dywizjon Artylerii Przeciwlotniczej
pluton konny żandarmerii nr 7 por. żand. Adam Kostrzewa 7 Dywizjon Żandarmerii
Oddziały służb
kolumna taborowa kawaleryjska parokonna typ II nr 741 por. rez. Edward Błaszczyk Biedrusko 7 Pułk Strzelców Konnych Wielkopolskich
kolumna taborowa kawaleryjska parokonna typ II nr 742 por. rez. Artur Loewenstein
kolumna taborowa kawaleryjska parokonna typ II nr 743 por. rez. Grzegorz Kanafocki
kolumna taborowa kawaleryjska parokonna typ II nr 744 por. rez. Bronisław Gutowski
kolumna taborowa kawaleryjska parokonna typ II nr 745 ppor. rez. Jan Nowaczyński Poznań 7 Wielkopolski Dywizjon Artylerii Konnej
kolumna taborowa kawaleryjska parokonna typ II nr 746 ppor. rez. Jerzy Ignacy Lipowski
warsztat taborowy [parokonny] nr 741 ppor. rez. Janusz Maciej Miłobędzki
drużyna parkowa uzbrojenia nr 741
pluton sanitarny konny typ I nr 87 Poznań Szwadron Zapasowy 17 Pułku Ułanów Wielkopolskich
park intendentury typ II nr 741 por. rez. Stanisław Lewicki
Oddziały przydzielone
55 pułk piechoty płk piech. Władysław Wiecierzyński Leszno 55 Poznański Pułk Piechoty
I dywizjon 14 pułku artylerii lekkiej mjr art. Jan Kowalski Poznań 14 Wielkopolski Pułk Artylerii Lekkiej
II batalion 68 pułku piechoty ppłk piech. Ignacy Pilwiński Jarocin 68 Pułk Piechoty
baon saperów typ II b nr 17 kpt. inż. Aleksander Karchesy Poznań 7 Batalion Saperów
Kościański Batalion ON kpt. Czesław Trojanowski Kościan
Koźmiński Batalion ON kpt. Antoni Kostrzewa
Leszczyński Batalion ON kpt. Franciszek Galica Leszno
Rawicki Batalion ON kpt. Antoni Franciszek Hermanowski Rawicz
II pluton 36 eskadry obserwacyjnej por. obs. Jan Wajda Poznań 3 Pułk Lotniczy
Jednostki organizacyjne Straży Granicznej[10]
Komisariat Straży Granicznej „Kaszczor” Kaszczor
Pluton Straży Granicznej „Kaszczor” Komisariat Straży Granicznej „Kaszczor”
Komisariat Straży Granicznej „Włoszakowice” Włoszakowice
Pluton Straży Granicznej „Włoszakowice” Komisariat Straży Granicznej „Włoszakowice”
Komisariat Straży Granicznej „Zaborowo” kom. SG Roland Jerzy Zamorski[11][b] Zaborowo
Pluton Straży Granicznej „Zaborowo” ppor. rez. Zieliński[11] Komisariat Straży Granicznej „Zaborowo”
Komisariat Straży Granicznej „Bojanowo” Bojanowo
Pluton Straży Granicznej „Bojanowo” Komisariat Straży Granicznej „Bojanowo”
Komisariat Straży Granicznej „Rawicz” Rawicz
Pluton Straży Granicznej „Rawicz” Komisariat Straży Granicznej „Rawicz”
Bitwa nad Bzurą
Bitwa bzura 13-09-39.png
Bitwa bzura 14-09-39.png
Bitwa bzura 16-09-39.png
Bitwa bzura 18-09-39.png

Obsada personalna dowództwa w latach 1919-1939[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy brygady
Szefowie sztabu[c]
Obsada personalna Kwatery Głównej we wrześniu 1939[d]
  • dowódca brygady – gen. bryg. dr Roman Abraham
  • oficer ordynansowy – ppor. Franciszek Potworowski (VM)
  • szef sztabu – mjr dypl. Tadeusz Grzeżułko (VM)
  • I oficer operacyjny – rtm. dypl. Andrzej de Myszka Chołoniewski-Kostórkiewicz (VM)
  • II oficer operacyjny – rtm. dypl. Marian Jarząbkiewicz (VM)
  • oficer informacyjny – por. obs. Bernard Tomaszuk[e]
  • oficer organizacyjno-mobilizacyjny – rtm. Władysław Malinowski (VM)
  • dowódca łączności – kpt. łącz. Stanisław Wilczak
  • kwatermistrz – rtm. dypl. Zbigniew Bukowski (VM)
  • szef służby zdrowia – ppłk lek. dr Witold Waligórski

Tradycje[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec 1944 roku we Włoszech została utworzona 14 Wielkopolska Brygada Pancerna wchodząca w skład 2 Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa. W jej skład wchodził m.in. 15 Pułk Ułanów Poznańskich, który wsławił się udziałem w bitwie o Monte Cassino i Ankonę.

W latach 1996-2007 tradycje Wielkopolskiej Brygady Kawalerii kontynuowała 15 Wielkopolska Brygada Kawalerii Pancernej im. gen broni Władysława Andersa w Wędrzynie.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Wg tabel mob. obowiązujących do lipca 1939 roku[9]
  2. Komisarz SG Roland Jerzy Zamorski urodził się 16 maja 1901 roku. Na stopień porucznika został mianowany ze starszeństwem z 1 marca 1923 roku w korpusie oficer artylerii. W tym samym roku pełnił służbę w 5 pułku artylerii polowej we Lwowie. W 1934 roku pozostawał w ewidencji Powiatowej Komendy Uzupełnień Kraków Miasto. Posiadał przydział do Oficerskiej Kadry Okręgowej Nr V. Był wówczas w grupie oficerów „pełniących służbę w Straży Granicznej”. W czasie kampanii wrześniowej dostał się do niemieckiej niewoli. Przebywał w Oflagu VII A Murnau[12]
  3. W latach 1924-1929 w dowództwie VII Brygady Kawalerii nie było stanowiska szefa sztabu
  4. Obok nazwiska, w nawiasie, zaznaczono oficerów odznaczonych Orderem Virtuti Militari za kampanię wrześniową[17].
  5. Bernard Tomaszuk był słuchaczem I rocznika Kursu 1938-1940 Wyższej Szkoły Wojennej

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Rezmer 1992 ↓, s. 311.
  2. Rezmer 1992 ↓, s. 317.
  3. Rezmer 1992 ↓, s. 318.
  4. Rezmer 1992 ↓, s. 330.
  5. a b Rezmer 1992 ↓, s. 331.
  6. a b Rezmer 1992 ↓, s. 332.
  7. Rezmer 1992 ↓, s. 333.
  8. Rybka i Stepan 2010 ↓, s. 23, 204, 206, 222, 350, 373, 511, 567.
  9. Rybka i Stepan 2010 ↓, s. CLXXXIX, 866, 868.
  10. Rybka i Stepan 2010 ↓, s. 896-897.
  11. a b Bauer i Polak 1983 ↓, s. 133.
  12. Rocznik Oficerski Rezerw 1934 ↓, s. 139, 921.
  13. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 45 z 22 listopada 1922 roku, s. 842.
  14. Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 104, 609, 679.
  15. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 63 z 27 września 1923 roku, s. 584.
  16. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 31 sierpnia 1935 roku, s. 98.
  17. Abraham 1990 ↓, s. 282, 302.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2018-03-22].
  • Roman Abraham: Wspomnienia wojenne znad Warty i Bzury. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1990. ISBN 83-11-07712-6.
  • Piotr Bauer, Bogusław Polak: Armia „Poznań” w wojnie obronnej 1939. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1983. ISBN 83-210-0385-0.
  • Tadeusz Jurga: Wojsko Polskie : krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. 7, Regularne jednostki Wojska Polskiego w 1939 : organizacja, działania bojowe, , uzbrojenie, metryki związków operacyjnych, dywizji i brygad. Warszawa : Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1975
  • Bogusław Polak [red.]: Lance do boju. Szkice historyczne z dziejów jazdy wielkopolskiej X wiek – 1945 r.. Poznań: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1986. ISBN 83-03-01373-4.
  • Waldemar Rezmer: Armia „Poznań” 1939. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 1992. ISBN 83-11-07753-3.
  • Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny „W” i jego ewolucja. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, 2010. ISBN 978-83-86100-83-5.