To jest dobry artykuł

PZL SM-2

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
PZL SM-2
PZL SM-2 w Świdniku
PZL SM-2 w Świdniku
Dane podstawowe
Państwo  Polska
Producent WSK Świdnik
Konstruktor Jerzy Tyrcha
Typ lekki śmigłowiec wielozadaniowy
Konstrukcja metalowa, podwozie stałe
Załoga 1
Historia
Data oblotu 18 listopada 1959
Lata produkcji 1960-1963
Wycofanie ze służby 1979 (LWP)
Egzemplarze 91
Liczba wypadków 5
Dane techniczne
Napęd silnik tłokowy Lit-3 (licencyjny AI-26W)
Moc 575 KM (maksymalna)
Wymiary
Średnica wirnika 14,346 m
Długość 16,973 m
Długość kadłuba 12,083 m
Wysokość 3,3 m
Masa
Własna 1925 kg
Startowa 2400 kg (normalna)
2550 kg (maksymalna)
Zapas paliwa 240+135 l
Osiągi
Prędkość maks. 170 km/h
Prędkość przelotowa 130 km/h
Pułap 3500 m
Zasięg 310 km (normalny)
500 km (maksymalny, z dodatkowym zbiornikiem)
Dane operacyjne
Liczba miejsc
1+4
Użytkownicy
Polska, Czechosłowacja, Rumunia
PZL SM-2 w wersji sanitarnej

PZL SM-2polski lekki śmigłowiec wielozadaniowy, będący rozwinięciem radzieckiego śmigłowca Mi-1 produkowanego na licencji w WSK PZL-Świdnik.

PZL SM-2 powstał w zakładach WSK PZL-Świdnik pod koniec lat 50. XX wieku, jako modernizacja śmigłowca Mi-1 (polskie oznaczenie SM-1). Chcąc wykorzystać nadmiar mocy silnika Lit-3 stosowanego w Mi-1, przekonstruowano kadłub zwiększając jego pojemność. Głównym użytkownikiem śmigłowców SM-2 było Ludowe Wojsko Polskie, a także polskie, cywilne lotnictwo sanitarne. Ponadto pięć sztuk wyeksportowano do Czechosłowacji oraz do Rumunii. PZL SM-2 nie jest uznawany za maszynę szczególnie udaną. W stosunku do Mi-1 posiadał gorsze osiągi, co było spowodowane większą masą oraz źle zaprojektowanym wlotem powietrza do gaźnika.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Na początku lat 50. XX wieku podjęto decyzję o uruchomieniu licencyjnej produkcji radzieckiego śmigłowca Mi-1T w zakładach WSK Świdnik. Produkcję rozpoczęto w roku 1956 nadając mu oznaczenie SM-1[1]. Do niedostatków Mi-1 jednak należały: możliwość transportu rannych lub chorych tylko w bocznych zewnętrznych gondolach, z utrudnionym dostępem od wewnątrz przez rękaw; drzwi otwierane na sposób samochodowy, co powodowało niemożność ich otwarcia w locie i konieczność demontowania do niektórych zadań; słaba widoczność dla instruktora, który musiał siedzieć za pilotem w toku szkolenia; silne nagrzewanie ściany oddzielającej kabinę od silnika, a także stały reflektor do lądowania[2].

Chcąc wykorzystać nadwyżkę mocy silnika Lit-3, oraz poprawić własności eksploatacyjne śmigłowca, polscy inżynierowie z WSK Świdnik pod kierownictwem inżyniera Jerzego Tyrchy w latach 1957-1958 opracowali ulepszoną wersję SM-1. Nowy śmigłowiec oznaczony jako SM-2 (początkowo S-2)[3][4] generalnie wykorzystywał cały układ konstrukcyjny SM-1. Główną zmianą w stosunku do poprzednika był nowy, przekonstruowany w przedniej części kadłub wraz z większą kabiną. Podobną drogą podążyli nieco wcześniej brytyjscy konstruktorzy, tworząc śmigłowiec Westland Widgeon na bazie licencyjnego Dragonfly[5]. Kabina została opracowana w taki sposób, żeby mogła być wykorzystywana do przewozu rannych i ładunków o większych gabarytach. Kabina śmigłowca SM-2 w wariancie pasażersko-łącznikowym mieściła 5 osób (natomiast kabina SM-1 tylko 3 lub 4), pilot i jeden pasażer siedzieli na fotelach z przodu, a trzy osoby na fotelach z tyłu. Zaprojektowano także całkiem nowe oszklenie oraz drzwi odsuwane do tyłu. W przedniej części kadłuba umieszczono dodatkowe drzwiczki służące do wsuwania noszy. Silnik, przekładnia, wirnik, belka ogonowa oraz podwozie główne w stosunku do SM-1 pozostały bez zmian[6][3][4]. W stosunku do SM-1 wprowadzono też chłodzenie powietrzem podwójnej ścianki oddzielającej kabinę od silnika oraz zainstalowano ruchomy reflektor[2].

Prototyp SM-2 został oblatany 18 listopada 1959 roku (pilot kpt. Stanisław Wiącek), a następnie poddano go kolejnym próbom zakładowym[7]. Zbudowano dwa prototypy latające (nry S201001 i S201002) i jeden do prób statycznych[7]. Próby fabryczno-kwalifikacyjne zakończyły się w styczniu 1961, Pierwsza oficjalna prezentacja SM-2 miała miejsce we wrześniu 1960 roku, podczas tzw. Łódzkiego Salonu Lotniczego, który był częścią ogólnopolskich obchodów Święta Lotnictwa[6].

Produkcja SM-2 trwała w latach 1960-1963. Ogółem wyprodukowano 86 śmigłowców seryjnych, w czterech seriach: I – 7 sztuk (S20104 do S201010), II – 19 sztuk (numery S202xxx), III – 30 sztuk (numery S203xxx), IV – 30 sztuk (numery S204xxx)[8] (niektóre publikacje podawały 91 lub 85 sztuk[6]). W większości trafiły one do LWP[6].

Śmigłowiec ten nie był tak udany jak jego protoplasta – SM-1. Miał gorsze właściwości podczas startu i gorsze osiągi w zawisie. Przyczyną była nie tylko większa masa startowa, ale też nieprawidłowa konstrukcja wlotu powietrza do gaźnika, co obniżało moc silnika maszyny (wadę tą usunięto w kilku egzemplarzach). Jednakże doświadczenie zdobyte przez inżynierów z WSK Świdnik pozwoliło później na samodzielne opracowanie takich konstrukcji jak PZL W-3 Sokół i PZL SW-4[9][6][4].

Opis konstrukcji[edytuj | edytuj kod]

Śmigłowiec SM-2 jest jednosilnikową maszyną wielozadaniową o konstrukcji całkowicie metalowej. W przedniej części kadłub ma konstrukcję półskorupową, natomiast część środkowa wykonana jest w postaci kratownicy spawanej z rur stalowych. Belka ogonowa również ma konstrukcję półskorupową. Śmigłowiec posiada podwozie stałe, trójpodporowe, kołowe. Koło przednie jest samonastawne wyposażono w wahacz[3].

Kabina jest bogato oszklona i posiada duże drzwi odsuwane do tyłu. Pasażerowie mają do dyspozycji regulowane fotele z miskami na spadochrony. W przedniej części kabiny, po prawej stronie umiejscowiono małe drzwi odchylane na zewnątrz, które umożliwiają wsunięcie do kabiny noszy z chorym[4].

Napęd maszyny stanowi jeden siedmiocylindrowy silnik gwiazdowy Lit-3 o mocy startowej 575 KM, mocy trwałej 420 KM i mocy przelotowej 325 KM (licencyjna wersja silnika AI-26W). Zbiornik paliwa ma pojemność 240 l, ponadto istnieje możliwość montażu dodatkowego zbiornika o pojemności 135 l. Pojemność zbiornika oleju wynosi 28 l. W przedziale napędowym zainstalowano instalację przeciwpożarową. Jako czynnika gaszącego użyto dwutlenku węgla oraz bromku etylu[3][4].

Wirnik nośny składa się z trzech łopat. Dźwigary wykonano z rury stalowej o zmiennym przekroju. Zastosowano żebra drewniane, a pokrycie wykonano ze sklejki oraz płótna. Łopaty wyposażono w cieczową instalację przeciwoblodzeniową. Czynnikiem aktywnym była 96% spirytus rektyfikowany, który wypływała na krawędzie natarcia przez małe otworki w stalowych okuciach. Instalacja przeciwoblodzeniowa przystosowane była także do usuwania lodu z przedniego oszklenia kabiny pilota (za pomocą spirytusu płynącego opadowo na szyby od zewnątrz oraz ciepłego powietrza pochodzącego z silnika nadmuchiwanego na szybę od wewnątrz). Śmigłowiec nie ma sygnalizatora oblodzenia – pilot włączał instalację, gdy zobaczył lód na przedniej szybie[3][4].

Układ sterowania śmigłowca oparto na cięgłach sztywnych oraz linkach – nie zastosowano wzmacniaczy hydraulicznych[4].

Maszyna została wyposażona w radiostację UKF R-800, radiowysokościomierz, automatyczny radiokompas ARK-5, elektrorakietnicę sygnalizacyjną i szperacz. Wyposażenie radiowo-nawigacyjne umieszczono w belce ogonowej[3][4].

Warianty[edytuj | edytuj kod]

Śmigłowiec SM-2 był produkowany w czterech podstawowych wersjach[6][3]:

  • pasażersko-łącznikowej – wariant posiadał kabinę dostosowaną do przewozu 5 osób. Tą wersję stosowano także do zadań patrolowych oraz obserwacji i koordynowania ognia artylerii.
  • szkolnej – wariant dostosowany był do szkolenia pilotów. W przedniej części kabiny obok siebie znajdowały się dwa miejsca: dla pilota szkolonego i pilota instruktora. Kabina wyposażona była w podwójny układ sterowania.
  • sanitarnej – wariant dostosowany do transportu rannych oraz chorych. Poszkodowany przewożony był w kabinie po prawej stronie, gdzie lekarz mógł podejmować akcję ratowniczą i monitorować stan chorego.
  • dźwigowej (SM-2D) – wariant wyposażony w hydrauliczny dźwig z wyciągarką o nośności 120 kg i prędkości podnoszenia 0,6 m/s, umiejscowiony w kabinie po prawej stronie obok drzwi. Ta wersja wykorzystywana była w do celów ratowniczych nad lądem oraz wodą.

Użytkownicy[edytuj | edytuj kod]

Użytkownikiem większości wyprodukowanych SM-2 było ludowe Wojsko Polskie, do którego trafiło ponad 70 maszyn. Innymi użytkownikami SM-2 w Polsce były: Instytut Lotnictwa (1 maszyna), WSK Świdnik (1 maszyna) i lotnictwo sanitarne (4 maszyny)[6].

Według niepotwierdzonych informacji kilka maszyn zostało zakupionych przez Rumunię. Ponadto kilka egzemplarzy wyeksportowano do Czechosłowacji, gdzie jedna maszyna (nr ser. S2 03 009) w latach 1963-1970 była używana przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, a następnie trafiła do cywilnego przedsiębiorstwa SLOV-AIR. Maszyna latała tam do 1975 roku[6][3][10].

SM-2 w ludowym Wojsku Polskim[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze śmigłowce SM-2 trafiły do ludowego Wojska Polskiego w końcu 1960 roku. Jednostką, która jako pierwsza otrzymała te śmigłowce był 36 Specjalny Pułk Lotnictwa[6].

Pod koniec 1961 roku postanowiono utworzyć cztery klucze liczące po trzy śmigłowce SM-2 dla brygad rakiet operacyjno-taktycznych R-170. 1. Klucz Śmigłowców miał podlegać 32. Brygadzie Artylerii w Orzyszu, 2. Klucz – 18. Brygadzie Artylerii w Bolesławcu, 3. Klucz – 20. Brygadzie Artylerii w Choszcznie, a 4. Klucz – 36 Brygadzie Artylerii w Biedrusku[6].

Śmigłowce SM-2 używane były także w Wojskach Obrony Powietrznej Kraju, Oficerskiej Szkole Lotniczej Wojska Polskiego, WSW, KBW, WOP, a także w Marynarce Wojennej[6].

Właśnie w Marynarce Wojennej szeroko wykorzystywane były m.in. warianty dźwigowe (SM-2D). Jednostkami MW, na wyposażeniu których znalazły się SM-2 były 18 elm MW w Gdyni-Babich Dołach i 28 erm MW w Darłowie[11].

W latach 70. XX wieku rozpoczęto w ludowym Wojsku Polskim zastępowanie SM-2 nowszym śmigłowcem Mi-2. Ostatnie maszyny SM-2 wycofano z polskiego wojska w marcu 1979 roku[6].

Wypadki z udziałem SM-2[edytuj | edytuj kod]

Lista wypadków z udziałem śmigłowca SM-2:

Data Miejsce Opis wypadku/okoliczności Poszkodowani Dane śmigłowca Przypis
21 grudnia 1962  Polska, rejon miejscowości Skała Podczas lotu nagle pogorszyły się warunki atmosferyczne. Pojawiła się duża mgła, śmigłowiec zaczepił o drzewo i zderzył się z ziemią zginął pilot (por. pil. Piotr Wołosewicz) i dwóch pasażerów (mjr pil. Tadeusz Milczarek i kpt. nawig. Dionizy Łączyński) brak informacji [6]
8 marca 1963  Polska, lotnisko Okęcie W czasie próby śmigłowca SM-2, z niewyjaśnionych przyczyn, zaraz po starcie maszyna runęła na ziemię zginął por. pil. Tadeusz Szajbel i żołnierz służby zasadniczej SM-2 z 36 Specjalnego Pułku Lotnictwa [6][10]
1 września 1967  Polska Śmigłowiec rozbił się o godzinie 18:42 na lądowisku Raków, po wyrzuceniu skoczków spadochronowych zginął por. pil. Janusz Baran SM-2 z 11 Eskadry Lotnictwa Łącznikowego [6][10]
lato 1967  Polska, Zatoka Pucka Śmigłowiec SM-2 pilotowany przez por. pil. Józefa Gomółkę przymusowo wodował w Zatoce Puckiej z powodu gwałtownej zmiany warunków atmosferycznych brak informacji SM-2 z 18 eskadry lotnictwa łącznikowego MW [10]
12 listopada 1968  Polska, rejon miejscowości Pokrzywica Śmigłowiec rozbił się w miejscowości Pokrzywnica, podczas wykonywania lotu po trasie zginął ppłk. pil. Michał Grudziński i kpt. lekarz medycyny lotniczej Henryk Henczka SM-2 z Samodzielnej Eskadry Lotnictwa Transportowo-Łącznikowego MSW [6][10]

SM-2 w muzeach[edytuj | edytuj kod]

PZL SM-2 w Lubuskim Muzeum Wojskowym

Na ekspozycjach muzealnych w Polsce można oglądać kilka egzemplarzy śmigłowca SM-2:

Muzea zagraniczne

Przypisy

  1. Marian Mikołajczuk. Śmigłowce Mi-1/SM-1/SM-2 w polskim lotnictwie wojskowym. Cz.1. „Lotnictwo”. 11/2009, s. 88-96, listopad 2009. Warszawa: Magnum-X Sp. z o.o.. ISSN 1732-5323 (pol.). [dostęp 2013-07-09]. 
  2. a b Karol Budniak. Historia powstania śmigłowca. „Aeroplan”. 5-6(122-123)/2013, s. 4-7. Warszawa: Agencja Lotnicza Altair. ISSN 1232-8839. 
  3. a b c d e f g h Andrzej Morgała: Polskie Samoloty Wojskowe 1945-1980. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1981, s. 223-226. ISBN 83-11-06483-0.
  4. a b c d e f g h Grzegorz Skowroński. Śmigłowiec wielozadaniowy SM-2. Opis konstrukcji. „Lotnictwo z szachownicą”. 9, s. 15-21, 2004. Wrocław: Wydawnictwo SANKO. ISSN 1643-5702. 
  5. Ryszard Witkowski: Wiropłaty w Polsce. Wydawnictwo Komunikacji i Łączności, 1986. ISBN 83-206-0569-5.
  6. a b c d e f g h i j k l m n o p Marian Mikołajczuk. Śmigłowce Mi-1/SM-1/SM-2 w polskim lotnictwie wojskowym. Cz.2. „Lotnictwo”. 11/2009, s. 84-90, grudzień 2009. Warszawa: Magnum-X Sp. z o.o.. ISSN 1732-5323. [dostęp 2013-07-09]. 
  7. a b Karol Budniak. Rozwój konstrukcji i próby. „Aeroplan”. 5-6(122-123)/2013, s. 8-15. Warszawa: Agencja Lotnicza Altair. ISSN 1232-8839. 
  8. Karol Budniak. Produkcja seryjna. „Aeroplan”. 5-6(122-123)/2013, s. 16-17, 21. Warszawa: Agencja Lotnicza Altair. ISSN 1232-8839. 
  9. SM-2, 1959 (S-2, WSK SM-2) (pol.). [dostęp 2013-07-09].
  10. a b c d e Zastosowanie śmigłowców SM-2 (pol.). www.sanko.wroclaw.pl. [dostęp 2013-07-10].
  11. Kirschenstein Krzysztof: Śmiglowce SM-1 i SM-2 w lotnictwie polskim (pol.). www.sanko.wroclaw.pl, 2011-02-23. [dostęp 2013-07-10].
  12. a b c d e f g Muzealne egzemplarze SM-2 (pol.). www.sanko.wroclaw.pl. [dostęp 2013-07-10].
  13. a b c d Śmigłowce w Polsce (pol.). polar123.fm.interia.pl. [dostęp 2013-07-10].
  14. Fundacja „Polskie Orły” PZL SM-1, PZL SM-2 (pol.). fundacjapolskieorly.pl. [dostęp 2013-07-10].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]