Pradziad

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy góry w Czechach. Zobacz też: inne znaczenia tego hasła.
Pradziad
czes. Praděd
Ośnieżona góra Pradziad
Ośnieżona góra Pradziad
Państwo  Czechy
Położenie Malá Morávka
Pasmo Wysoki Jesionik
(czes. Hrubý Jeseník)
(Sudety)
Wysokość 1491 m n.p.m.
Położenie na mapie Sudetów
Mapa lokalizacyjna Sudetów
Pradziadczes. Praděd
Pradziad
czes. Praděd
Ziemia50°04′59,1″N 17°13′51,5″E/50,083083 17,230972

Pradziad (dawniej Pradziadek[1], czes. Praděd, niem. Altvater[2]) – najwyższy szczyt (góra) o wysokości 1491 m n.p.m. (podawane są też wysokości 1492 m n.p.m., 1493 m n.p.m. lub 1495 m n.p.m. oraz dokładniejsza 1491,3 m n.p.m.[3]) w paśmie górskim Wysokiego Jesionika (czes. Hrubý Jeseník), w północno-wschodnich Czechach[4][5]. Jest najwyższym szczytem Śląska Czeskiego, Górnego Śląska i Moraw[6], piątym w całych Czechach[7], a zarazem najwyższym szczytem Sudetów Wschodnich.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Rzeźba legendarnego starca Pradziada przy wieży na górze Pradziad, którą wykonał Jiří Halouzka

Nazwa góry pierwotnie brzmiała od około 1377 roku Keylichter Schneeberg, później od około 1611 roku Schneeberg. W 1497 roku po raz pierwszy nazwano górę Altvater, a w XIX wieku jako Vaterberg, oznaczającą najwyższą, najważniejszą, tak jak „dziadek” (najstarszy mężczyzna). Czeski przekład Praděd pojawia się po raz pierwszy w 1848 roku. „Pradziad” to też siwowłosy, sędziwy starzec pojawiający się w ludowych legendach[8][9][10], którego symbolizuje rzeźba z drewna dębowego ustawiona w 2012 roku przy drodze wjazdowej na szczyt, nieopodal wieży o wysokości 214 cm i wadze 600 kg, którą wykonał czeski rzeźbiarz Jiří Halouzka z Jiříkova[11][12].

Do XIX wieku pod Pradziadem prowadzono gospodarkę pasterską, głównie wypas owiec oraz wyrąb lasów.

W latach 1903-1912 według projektu wiedeńskiego architekta Franza Rittera von Neumanna została wzniesiona przez Morawsko-Śląskie Sudeckie Towarzystwo Górskie (niem. Mährisch-Schlesischer Sudetengebirgsverein (MSSGV)) neogotycka wieża widokowa Altvaterturm, do 1921 roku nazywana (niem. Habsburgwarte), a po przyłączeniu Kraju Sudeckiego do III Rzeszy nazywana (niem. Adolf Hitler Turm) o wysokości 32,5 m oraz szerokości u podstawy 14,5 m. Na parterze była restauracja. Od samego początku ta kamienna budowla źle znosiła trudne warunki klimatyczne i wymagała ciągłych napraw, dokonywanych w latach 1926-1934. W czasie II wojny światowej znajdowało się w niej obserwatorium meteorologiczne Wehrmachtu[13][14].

W odległości około 120 m na południowy wschód od szczytu, na wysokości 1475 m n.p.m. znajduje się kamienny pomnik (czes. Engelsbergův pomník) w kształcie graniastosłupa o wysokości 2,1 m, poświęcony kompozytorowi Eduardowi Schönowi ps. Engelsberg, odsłonięty 11 sierpnia 1935 roku[15].

Wieża Altvaterturm – wierna rekonstrukcja z 2004 roku na wzgórzu Wetzstein koło Lehestenu, Turyngia.

Po wojnie w 1946 roku wieża została zamknięta dla turystów. Ponownie otwarta w latach 1951-1957, kiedy to po odkryciu szczelin w murach została ponownie zamknięta przez nadzór budowlany. 2 maja 1959 roku wieża uległa zawaleniu[16], a w 2004 roku, w Turyngii w Niemczech, na wzgórzu Wetzstein koło Lehestenu została wzniesiona wierna kopia wieży Altvaterturm.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Lokalizacja[edytuj | edytuj kod]

Pradziad jest szczytem dobrze rozpoznawalnym i charakterystycznym z trzonem wysmukłej wieży, przypominającej kształtem rakietę kosmiczną, ustawionej na jego wierzchołku[17]. Jest dobrze widoczny z wielu punktów widokowych oraz wyższych miejsc w promieniu nawet kilkuset kilometrów, nie tylko Czech, ale również południowo-zachodnich województw: opolskiego czy dolnośląskiego[5]. Leży w części Wysokiego Jesionika (mikroregionie) o nazwie Masyw Pradziada i Wysokiej Holi (czes. Pradědská hornatina) i jest głównym, centralnym szczytem tego Masywu, leżącym na jego głównym grzbiecie, w jego środkowej części ciągnącej się od przełęczy Červenohorské sedlo do przełęczy Skřítek.

Otaczają go liczne szczyty: od zachodu Velký Děd, od północnego-zachodu Malý Děd, od północnego-wschodu Sokol i Prostřední vrch, od wschodu Ostrý vrch, od południa Petrovy kameny, od południowego-zachodu Divoký kámen, Zámčisko-SZ i Nad soutokem[4].

W kierunku szczytu Petrovy kameny położona jest najwyższa drogowa przełęcz Wysokiego Jesionika i Masywu Pradziada i Wysokiej Holi, Sedlo Barborka, położona na wysokości 1317 m n.p.m. z asfaltową drogą o ograniczonym ruchu pojazdów i skrzyżowaniem o nazwie U Barborky[18].

Stoki[edytuj | edytuj kod]

Jak każdy region, czy mikroregion tak i góra ma swoje ograniczenia, wynikające z usytuowania względem sąsiednich gór czy szczytów, gdzie granicami są przełęcze czy inne załamania stoków, jak np. żleby czy doliny płynących rzek lub potoków. Góra ograniczona jest siedmioma zasadniczymi stokami[4]:

  • północno-zachodnim, ciągnącym się od szczytu do przełęczy położonej na wysokości 1342 m n.p.m., w kierunku góry Malý Děd;
  • północno-wschodnim, ciągnącym się od szczytu do przełęczy położonej na wysokości 1160 m n.p.m. w kierunku góry Sokol, ograniczonym dolinami potoków Střední Opava i Sokolí potok;
  • stokiem o nazwie Pradědský příkop, ciągnącym się od drugorzędnego szczytu Praděd-V do przełęczy położonej na wysokości 1147 m n.p.m., w kierunku góry Prostřední vrch;
  • wschodnim, ciągnącym się od szczytu poprzez drugorzędny szczyt Praděd-V do przełęczy położonej na wysokości 1195 m n.p.m., w kierunku góry Ostrý vrch, ograniczonym od południa doliną potoku Bílá Opava;
  • południowym, krótkim, ciągnącym się od szczytu do przełęczy Sedlo Barborka, w kierunku góry Petrovy kameny;
  • południowo-zachodnim, najdłuższym, ciągnącym się od szczytu do skaliska Zámčisko-SZ, ograniczony żlebami Důl Velkého Děda (od południa) i Divoký důl (od północy) oraz szczytem Divoký kámen i potokiem Malý Dědův p;
  • zachodnim, ciągnącym się od szczytu w kierunku szczytu Velký Děd.

Warto dodać, że niektórzy autorzy stoki biegnące od szczytów Velký Děd i Divoký kámen uważają za przedłużenie stoków góry Pradziad, z uwagi na małą wybitność przełęczy w kierunku góry Pradziad (powinno być minimum 5 m)[19]. Stoki (poza wytyczonymi szlakami turystycznymi) pokryte są nielicznymi ścieżkami[4].

Szczyt główny[edytuj | edytuj kod]

Widok na historyczny kamień graniczny oraz wieżę na górze Pradziad.

Sam szczyt leży na Śląsku i pod nim przebiega historyczna granica pomiędzy Śląskiem a Morawami. Obecnie przechodzi przez niego także granica między krajem morawsko-śląskim a ołomunieckim oraz między powiatem Bruntál (Malá Morávka i Vrbno pod Pradědem) a Šumperk (Loučná nad Desnou). Można dodać, że w odległości około 200 m na północ od wieży Pradziada znajduje się ponadmetrowy Kamień graniczny z 1721 roku, z białego kwarcytu. Na trzech jego bokach znajdują się herby państw, których granice się tu stykały: Księstwa Nyskiego biskupów wrocławskich, Zakonu krzyżackiego z Bruntálu i Państwa velkolosińskiego[20].

Na wierzchołku panują surowe warunki klimatyczne (średnia temperatura nie przekracza 1 °C, wieją bardzo silne wiatry, głównie z kierunku północno-zachodniego, a średnia roczna suma opadów wynosi około 1200 mm[21]).

Widok z góry Pradziad na hotel Ovčárna i górę Petrovy kameny.

Połać szczytowa jest wybitnym punktem widokowym na otaczające szczyty gór i pasma górskie. Wokół wieży ustawiono niewielki płotek przy którym znajdują się pulpity informacyjne z nazwami widocznych szczytów, a przy wieży w kierunku szczytu Dlouhé stráně ustawiono niewielką platformę widokową.

Wieża nadajnika[edytuj | edytuj kod]

Wieża na szczycie góry Pradziad
 Osobny artykuł: Wieża telewizyjna Praděd.

Obecną wieżę retransmisyjną RTV na Pradziadzie poprzedziła wieża kamienna, na której były umieszczone anteny paraboliczne. Konstrukcja ta jednak nie była w stanie pomieścić kolejnych urządzeń, wobec czego przestała spełniać swoją rolę, dlatego podjęto decyzję o budowie betonowej wieży nadajnika o wysokości 162 m (aktualnie, w wyniku wymiany anteny, jest to wysokość 145,5 m[16]).

Budowę rozpoczęto w 1968 roku od wybudowania drogi dojazdowej na szczyt, a w 1977 roku rozpoczęto właściwą budowę wieży, którą zakończono w 1983 roku oddaniem jej do użytku[22]. Wieżę zaprojektował m.in. Jan Liška.

W wieży oprócz urządzeń przekaźnikowych mieści się hotel Praděd wraz z restauracją oraz stacja meteorologiczna[22].

Natomiast na wysokości 1563 m n.p.m. znajduje się w niej oszklony taras widokowy[23]. Przy dobrej widoczności roztaczają się dalekie widoki od Śnieżki na północnym zachodzie[24][14] aż po Tatry [25][14] oraz Małą Fatrę na południowym wschodzie[26][27]. Możliwa jest również obserwacja m.in. szczytu góry Schneeberg w Alpach[28][29].

Szczyt drugorzędny[edytuj | edytuj kod]

W obrębie góry można wyróżnić w odległości około 1060 m na wschód od szczytu głównego, drugorzędny szczyt określony jako Praděd - V o wysokości 1356 m n.p.m. i współrzędnych geograficznych: (50°04'53,1"N; 17°14'43,1"E)[4][30]. Dojście do niego jest trudne (nie zalecane), orientacyjne z połaci głównego szczytu.

Widok z parkingu koło schroniska Sabinka na drugorzędny szczyt Praděd-V

Geologia[edytuj | edytuj kod]

Szczyt Pradziada zbudowany jest z łupków łyszczykowych, a niższe partie z gnejsów należących do kopuły Desny[14]. Skały te opisywane były jako biotytowo-chlorytowo-muskowitowe fyllonity, drobno- i średnioziarniste gnejsy biotytowe oraz fyllonityczne gnejsy biotytowo-chlorytowo-muskowitowe[31].

W odległości około 360 m na północ od szczytu, na wysokości około 1450 m n.p.m. znajduje się grupa skalna o nazwie Tabulové skály[32], mająca przybliżone wymiary poziome (100 × 40) m, nazywana także Tabulové kameny[33][14]. Są to skałki będące klifem mrozowym, zbudowane z łupków łyszczykowych.

Wody[edytuj | edytuj kod]

Góra wraz z całym grzebieniem Masywu Pradziada jest granicą głównego europejskiego działu wodnego między zlewiskami Mórz: Bałtyckiego (dorzecze Odry) na stokach: wschodnim, północno-wschodnim i Pradědskim příkopie oraz Czarnego (dorzecze Dunaju) na stoku zachodnim i południowo zachodnim[4]. Na stokach Pradziada mają swój początek potoki: Střední Opava, Sokolí p., Česnekový p. (1)[a], Videlský p., Bilá Opava, Malý Dědův p., Velký Dědův p. i Divoký p[4].

Źródła[edytuj | edytuj kod]

Ponadto na stokach występują liczne źródła:

Legenda zrodlo.svg Źródła na stokach góry Pradziad
L.p. Źródło (oznaczenie) Odległość od szczytu
m
Wysokość bezwzględna
m n.p.m.
Współrzędne geograficzne
1 Pramen bez jména (2567)[34] 830 na południowy zachód 1352 50°04'37"N; 17°13'28"E
2 Pramen u vodopádů (7366)[35] 2100 na południowy wschód 1100 50°04'42"N; 17°15'35"E
3 Studánka u Potoční chaty (5799)[36] 1100 na południowy zachód 1284 50°04'27"N; 17°13'27"E

Wodospady[edytuj | edytuj kod]

Poza tym na potoku Bílá Opava występują wodospady (czes. Vodopády Bílé Opavy)[37], przy żółtym szlaku turystycznym Szlak żółty , z których największy, a zarazem główny (czes. Velký vodopád) położony jest na wysokości około 1130 m n.p.m. i ma wysokość 7,9 m. Pod głównym wodospadem są mniejsze stopnie i kaskady na długości około 40 m i różnicy wysokości około 10 m[38].

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

Cała połać szczytowa oraz większość stoków znajduje się w otoczeniu Narodowego rezerwatu przyrody NPR Praděd powstałego w 1991 roku o powierzchni około 2031 ha, z połączenia 6 odrębnych rezerwatów: Petrovy kameny, Velká kotlina, Malá kotlina, Vrchol Pradědu, Divoký důl i Bílá Opava[39], będącego częścią wydzielonego obszaru objętego ochroną o nazwie Obszar Chronionego Krajobrazu Jesioniki (czes. Chráněná krajinná oblast (CHKO) Jeseníky), a utworzonego w celu ochrony utworów skalnych, ziemnych i roślinnych oraz rzadkich gatunków zwierząt. Przy połaci szczytowej góry rozciąga się Rezerwat przyrody Vrchol Pradědu. Warto dodać, że część stoku południowo zachodniego Pradziada jest również częścią Rezerwatu przyrody Divoký důl (→ Divoký kámen) oraz część stoku wschodniego częścią Rezerwatu przyrody Bílá Opava (→ Ostrý vrch).

Ścieżki dydaktyczne[edytuj | edytuj kod]

W celu ochrony unikalnego ekosystemu na obszarze NPR Praděd wyznaczono ścieżkę dydaktyczną (czes. Naučná stezka Bílá Opava) o długości około 5,5 km, przebiegającą na trasie o przewyższeniu 550 m[40][41]:

Ścieżka edukacyjna zielona.svg Karlova Studánka, Hubert – dolina potoku Bílá Opava – góra Ostrý vrch – Praděd-V – góra Pradziad – schronisko Barborka (z 6 stanowiskami obserwacyjnymi)[42],

oraz dodatkowo ścieżkę dydaktyczną (czes. NS Se skřítkem okolím Pradědu) o długości około 3,7 km na trasie[43][44]:

Ścieżka edukacyjna zielona.svg góra Malý Děd – schronisko Švýcárna – Velký Děd – szczyt Pradziad (z 8 stanowiskami obserwacyjnymi).

Rezerwat przyrody Vrchol Pradědu[edytuj | edytuj kod]

Rezerwat przyrody Vrchol Pradědu został utworzony w 1955 roku na obszarze 497 ha[45] w celu ochrony zbiorowisk rzadkiej roślinności traw i krzewów z epoki lodowcowej. Obejmował on swoim zasięgiem oprócz bezleśnej kopuły szczytowej Pradziada, również połać szczytową sąsiedniej góry Malý Děd oraz szczyt i część stoków Velkiego Děda[45]. Szczyt Pradziada znajduje się w strefie łąk górskich z karłowatą jarzębiną oraz jałowcem niskim (łac. Juniperus communis subsp. alpina)[14]. Ochronie podlega roślinność alpejska i tundrowa, prastary drzewostan świerkowy oraz grupa skalna Tabulové skály.

W XIX i XX wieku sadzono nieobecną wcześniej w Jesionikach (czes. Jeseníky) kosodrzewinę. Niższe partie stoków porasta górnoreglowy las świerkowy. W rezerwacie występuje wiele gatunków roślin podlegających ochronie, wśród nich występują tu m.in. wierzba lapońska (łac. Salix lapponum), wierzba zielna (łac. Salix herbacea), widlicz alpejski (łac. Diphasiastrum alpinum)[33], dzwonek brodaty (łac. Campanula barbata), fiołek żółty sudecki (łac. Viola lutea subsp. sudetica)[21], rzeżucha rezedolistna (łac. Cardamine rezedofolia), jastrzębiec alpejski (łac. Hieracium alpinum), goryczka kropkowana (łac. Gentiana punctata) czy dzwonek okrągłolistny sudecki (łac. Campanula rotundifolia subsp. sudetica)[45]. Rezerwat jest udostępniony dla turystów. Przebiegają przez niego zarówno szlaki turystyczne jak i jedyny wytyczony szlak rowerowy. W 1991 roku rezerwat włączono do kompleksowego rezerwatu NPR Praděd.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Hotel Praděd z restauracją na wieży Pradziada
 Osobny artykuł: Praděd (hotel).

W końcu XIX wieku, z uwagi na dogodny dojazd z pobliskiej miejscowości Karlova Studánka zaczęła rozwijać się turystyka w okolicach szczytu Pradziada.

Obecnie turyści mają wiele możliwości spędzenia wolnego czasu (turystyka piesza, rowerowa, narciarska, taras widokowy, hotel z restauracją czy ścieżki dydaktyczne).

Jedyny dojazd pojazdami mechanicznymi na górę następuje od parkingu Hvězda w Karlovej Studánce, skąd m.in. kursują autobusy jeżdżące wahadłowo (czes. kivadlo) do odległej o 5 km Ovčárni. Wjazd na parking Ovčárna jest odpłatny.

Rozbudowana baza hotelowa – 4 hotele (Figura[46], Kurzovní chata[47], Ovčárna, Praděd[48]) oraz schroniska turystyczne Chata Sabinka[49] i Barborka[50]. Ponadto w odległości 2,5 km na północny zachód od szczytu znajduje się najstarsze schronisko turystyczne Wysokiego Jesionika, Švýcárna.

Chaty łowieckie[edytuj | edytuj kod]

Wokół góry na stokach znajdują się trzy chaty niemające charakteru typowych schronisk turystycznych. Dojście do nich następuje nieoznakowanymi ścieżkami przy wykorzystaniu szczegółowych map.

Home font awesome.svg Chaty na stokach góry Pradziad
L.p. Chata Odległość od szczytu
m
Lokalizacja Współrzędne geograficzne
1 Bobina[51] 2250 na południowy zachód stok południowo zachodni 50°04'08,0"N; 17°12'30,4"E
2 Potoční chata[52] 1100 na południowy zachód niedaleko hotelu Kurzovní chata 50°04'27,0"N; 17°13'27,8"E
3 Sokolí chata[53] 1430 na północny wschód w kierunku góry Sokol, blisko potoku Sokolí p. 50°05'23,3"N; 17°14'53,2"E

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Bezpośrednio na szczyt Pradziada prowadzi tylko jeden szlak turystyczny:

Szlak niebieski Kouty nad Desnou – dolina rzeki Divoká Desná – U Kamenné chaty – szczyt Pradziad,

oraz przez górę Pradziad przechodzą cztery szlaki turystyczne na trasach:

Szlak czerwony Červenohorské sedlo – góra Velký Klínovec – przełęcz Hřebenová – szczyt Výrovka – przełęcz Sedlo pod Malým Jezerníkem – szczyt Malý Jezerník – góra Velký Jezerník – przełęcz Sedlo Velký Jezerník – schronisko Švýcárna – góra Pradziad[54] – przełęcz Sedlo Barborka – góra Petrovy kameny – Ovčárna – przełęcz Sedlo u Petrových kamenů – szczyt Vysoká hole – szczyt Kamzičník – góra Velký Máj – przełęcz Sedlo nad Malým kotlem – góra Jelení hřbetJelení studánka – przełęcz Sedlo pod Jelení studánkou – góra Jelenka – góra OstružnáRýmařov;
Szlak niebieski Karlova Studánka – dolina Údolí Bílé Opavy – góra Ostrý vrch – schronisko Barborka[55] – przełęcz Sedlo Barborka – góra Petrovy kameny – Ovčárna – góra Vysoká hole – Velká kotlinaMalá Morávka;
Szlak zielony Kouty nad Desnou – góra Hřbety – góra Nad Petrovkou – Kamzík – góra Velký Jezerník – schronisko Švýcárna – góra Pradziad – góra Petrovy kameny – Ovčárna – Karlova Studánka;
Szlak żółty Karlova Studánka – dolina Údolí Bílé Opavy – góra Ostrý vrch – wodospady Bílé Opavy – góra Petrovy kameny – Ovčárna – góra Vysoká hole – góra Temná – góra KopřivnáKarlov pod Pradědem.

Szlaki rowerowe[edytuj | edytuj kod]

Przez górę Pradziad przechodzi również szlak rowerowy na trasie:

Stripe-marked biketrail blue.svg Červenohorské sedlo – góra Velký Klínovec – góra Výrovka – Kamzík – góra Velký Jezerník – przełęcz Sedlo Velký Jezerník – schronisko Švýcárna – góra Pradziad – przełęcz Sedlo Barborka – góra Petrovy kameny – Ovčárna – Hvězda[56].

Pradziad to miejsce licznie odwiedzane przez turystów i rowerzystów oraz miłośników m.in. zjazdu na hulajnodze, z której można skorzystać ze zlokalizowanej przy wieży specjalnej wypożyczalni.

Podjazdy drogowe[edytuj | edytuj kod]

12% stoupání (cz).svg podjazd z Hvězdy: (długość: 9,1 km, różnica wysokości: 632 m, średnie nachylenie podjazdu: 6,9 %)[57].

Na podjeździe Hvězda – Pradziad organizowane są cykliczne zawody kolarskie oraz notowane najlepsze czasy osiągnięte przez kolarzy[58]. W 2017 roku m.in. Klub Turystyki Górskiej w Głuchołazach zorganizował już po raz XXV Rajd pod nazwą Zdobywamy Pradziada - jazda indywidualna na czas[59]. Ponadto organizowane są również inne zawody organizowane przez kolarzy czeskich[58]. Najlepsi kolarze legitymują się czasami w granicach 24 minut, osiągając przeciętną prędkość ok. 22 km/h[58].

Trasy narciarskie[edytuj | edytuj kod]

Poniżej kopuły szczytowej znajduje się popularny ośrodek sportów zimowych o nazwie (czes. Ski areál Praděd - Ovčárna) z ośmioma trasami zjazdowymi[60][61][62]. W pobliżu góry zlokalizowano 6 wyciągów narciarskich, najdłuższy z nich ma długość 650 m. Doskonałe warunki śniegowe od grudnia aż do maja. Przeszkodą w uprawianiu sportów zimowych mogą być bardzo silne wiatry i niskie temperatury.

Na stoku południowym góry zlokalizowano jedyną trasę narciarstwa zjazdowego tzw. Velký Václavák[62]:

Pictogram Ski Slope blue.svg łatwa o długości 500 m z wyciągiem orczykowym.

W okresach ośnieżenia przez górę wzdłuż szlaków turystycznych wytyczono narciarskie trasy biegowe z tzw. Jesenicką magistrálą[63][64][65].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Likier ziołowy Altvater (Pradziad)
  • Do XIX wieku góra Vysoká hole uważana był za najwyższą w Wysokim Jesioniku[66]. Dopiero późniejsze, precyzyjniejsze pomiary wysokości[67] pokazały wyższość Pradziada.
  • W 1877 roku Siegfried Gessler w miejscowości Karniów (czes. Krnov) sporządził recepturę i wprowadził na rynek likier ziołowy o nazwie Altvater (Pradziad)[68].
  • Czubek wieży na Pradziadzie jest najwyżej położonym punktem stałym w całych Sudetach. Znajduje się on bowiem na wysokości 1638 m n.p.m., a więc 36 m wyżej niż Śnieżka i kilkanaście aniżeli najwyższy punkt Obserwatorium Wysokogórskiego IMGW na Śnieżce, znajdujący się na wysokości 1620 m n.p.m[69].
  • Hotele i pensjonaty w wielu okolicznych miejscowościach: Jesioniku (czes. Jeseník)[70], Karlovie pod Pradědem[71], Rýmařovie[72] i Zlatych Horach[73] noszą nazwę Praděd (Pradziad).
  • Do góry Pradziad należy rekord dalekich obserwacji obiektu w Polsce, wynoszący około 235 km (widoczne są szczyty polskich Tatr)[74][25].
  • W piętnastu miejscach w Czechach (Dolní Moravice (2), Jiříkov (3), Karlova Studánka, Kouty nad Desnou[75], Malá Morávka, Ostružná, Paseka (2), Pradziad, Rýmařov (2) i Skřítek) ustawiono rzeźbę legendarnego starca Pradziada[12]. To czeski rekord uwiecznienia w tylu miejscach „władcy gór”[12]. Ponadto w Jiříkovie znajduje się największa rzeźba Pradziada o wysokości 10,5 m i wadze około 15 ton, którą wyrzeźbił Jiří Halouzka[76]. To jednocześnie najwyższa rzeźba w Czechach[76]. W miejscowości tej znajduje się galeria rzeźby pod nazwą (czes. Pradědova galerie U Halouzků)[77][78].
  • Od 2008 organizowany jest maraton górski pod nazwą (czes. Jesenický maraton) na trasie Ramzová – Skřítek, który przebiega przez górę i szczyt Pradziada[79].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Oznaczenie indeksowane w odróżnieniu od znajdującego się w tym samym paśmie potoku Česnekový p. (2), płynącego ze stoku góry Malý Děd

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Antoni Rehman: Niżowa Polska opisana pod względem fizyczno-geograficznym (pol.). W: Drukarnia Ludowa. Lwów [on-line]. Dlibra.umcs.lublin.pl, 1904. [dostęp 2015-09-22]. s. 352.
  2. Praděd (1491 m) (Altvater) (Turistická mapa) 1:12 000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2016-12-23].
  3. Otakar Brandos: Praděd (cz.). Treking.cz, 2009-12-07. [dostęp 2015-09-22].
  4. a b c d e f g Praděd (1491 m) (Turistická mapa) 1:12 000 (cz.). Mapy.cz. [dostęp 2015-09-22].
  5. a b Góry bliskie sercu. Pradziad (1492 m n.p.m.) (pol.). Sudeckiedrogi.wordpress.com, 2010-12-07. [dostęp 2015-09-22].
  6. Nejvýše na Moravě (cz.). Turistika.cz. [dostęp 2015-09-22].
  7. Vrchol Praděd (cz.). Vyskovnice.cz. [dostęp 2015-09-22].
  8. Legenda o powstaniu góry Pradziad (pol.). Nowagazeta.pl, 2013-08-14. [dostęp 2015-09-22].
  9. Praděd (cz.). Abatar.cz. [dostęp 2015-09-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-11)].
  10. Legenda o pasterzu Jakubie, Pradziadzie i Owczarni (pol.). Nowagazeta.pl, 2013-08-14. [dostęp 2015-09-22].
  11. Ivan Lutterer, Rudolf Šrámek – Zeměpisná jména v Čechach, na Moravě a ve Slezku: Świat duchów (pol.). Forum.skps.wroclaw.pl, 1997. [dostęp 2015-09-22]. s. 211-212.
  12. a b c Dalibor Otáhal: Děd Praděd se vrátil na Praděd (cz.). bruntalsky.denik.cz, 2012-05-28. [dostęp 2017-11-04].
  13. Vítězslav Koranda: Praděd - rozhledna (cz.). Jesenik.org. [dostęp 2015-09-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-09-22)].
  14. a b c d e f SOUKUP & DAVID ↓, s. 110.
  15. Praděd – Engelsbergův pomník (a výroční) (cz.). Turistika.cz. [dostęp 2015-11-16].
  16. a b Rozhledna Praděd (cz.). Jeseniky.net. [dostęp 2015-09-22].
  17. Praděd (cz.). Turistika.cz. [dostęp 2015-09-22].
  18. Turistické rozcestí - U Barborky (cz.). Turistika.cz. [dostęp 2015-09-22].
  19. Jan Bína, Jaromír Demek: Geomorfologické jednotky České Republiky. Academia, 2012. ISBN 978-80-200-2026-0.
  20. Praděd - historický trojmezník (cz.). Turistika.cz. [dostęp 2015-09-22].
  21. a b Tisicovky.cz ↓.
  22. a b SOUKUP & DAVID ↓, s. 111.
  23. Rozhledna. Vstupné (cz.). Hotelpradedvysilac.cz. [dostęp 2015-09-22].
  24. Karkonosze widziane z Pradziada. Dalekieobserwacje.eu. [dostęp 2015-09-22].
  25. a b Tatry z Pradziada oraz miraż inwersyjny. Dalekieobserwacje.eu. [dostęp 2015-09-22].
  26. Mała Fatra z Pradziada. Dalekieobserwacje.eu. [dostęp 2015-09-22].
  27. ROZHLEDNA (cz.). hotelpradedvysilac.cz. [dostęp 2017-07-20].
  28. Schneeberg widziany z Pradziada [278 km!] (pol.). W: Dalekie Obserwacje [on-line]. dalekieobserwacje.eu, 2017-10-21. [dostęp 2017-11-04].
  29. Praděd: Z nejvyšší hory Jeseníků a Moravy dohlédnete na Alpy (cz.). spektrumzdravi.cz, 2015-05-24. [dostęp 2017-11-04].
  30. Dudisoft.eu (mapa) ↓.
  31. Pavla Gürtlerová: Praděd (cz.). W: Geologické lokality [on-line]. Lokality.geology.cz, 2008-11-06. [dostęp 2015-09-22].
  32. Tabulové skály (cz.). Turistika.cz. [dostęp 2015-09-22].
  33. a b Tabulové kameny (cz.). Turistika.cz. [dostęp 2015-09-22].
  34. Jan Otčenášek: Pramen bez jména (2567) (cz.). Estudanky.eu, 2010-01-03. [dostęp 2015-09-22].
  35. Petr Křístek: Pramen u vodopádů (7366) (cz.). Estudanky.eu, 2013-08-18. [dostęp 2015-09-22].
  36. Jan Otčenášek: Studánka u Potoční chaty (5799) (cz.). Estudanky.eu, 2012-06-26. [dostęp 2015-09-22].
  37. Vodopády Bílé Opavy (cz.). Rymarovsko.cz. [dostęp 2015-09-22].
  38. Vodopády Jesníků a okolí. Vodopády Bílé Opavy (cz.). Vodopady.info. [dostęp 2015-09-22].
  39. Narodowy Rezerwat Przyrody Praděd (Pradziad) (pol.). Navstivtejeseniky.cz. [dostęp 2015-09-22].
  40. Bílá Opava naučná stezka (cz.). Ejeseniky.com. [dostęp 2015-09-22].
  41. Č. 1. Bílá Opava - Jeseníky (cz.). Msregion.cz. [dostęp 2015-09-22].
  42. Naučná stezka Bílá Opava (Karlova Studánka - vodopády Bílé Opavy - chata Barborka pod Pradědem - Ovčárna-Praděd - Karlova Studánka) (cz.). Jesenik.org. [dostęp 2015-09-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-04-02)].
  43. NS Se Skřítkem okolím Pradědu (cz.). Ejeseniky.com. [dostęp 2015-09-22].
  44. Naučná stezka Se Skřítkem okolím Pradědu (cz.). Naucnoustezkou.cz, 2009-08-16. [dostęp 2015-09-22].
  45. a b c Vrchol Pradědu – Přírodní rezervace (cz.). Turistika.cz. [dostęp 2015-09-24].
  46. Horský hotel Figura (cz.). Figura.cz. [dostęp 2015-09-22].
  47. Sporthotel Kurzovní (cz.). Kurzovni.eu. [dostęp 2015-09-22].
  48. Hotel Praděd (cz.). Hotelpradedvysilac.cz. [dostęp 2015-09-22].
  49. Chata Sabinka (cz.). Chatasabinka.cz. [dostęp 2015-09-22].
  50. Chata Barborka. Jeseníky. Praděd (cz.). Barborka-praded.cz. [dostęp 2015-09-22].
  51. Zdeňka Jordanová: Lovecké chaty v Jeseníkách. Bobina (cz.). Lovecke-chaty-v-jesenikach.webnode.cz. [dostęp 2015-09-22].
  52. Zdeňka Jordanová: Lovecké chaty v Jeseníkách. Potoční chata (cz.). Lovecke-chaty-v-jesenikach.webnode.cz. [dostęp 2015-09-22].
  53. Zdeňka Jordanová: Lovecké chaty v Jeseníkách. Sokolí chata (Falkenbaude) (cz.). Lovecke-chaty-v-jesenikach.webnode.cz. [dostęp 2015-09-22].
  54. Góry bliskie sercu. Z Czerwonohorskiego na Pradziad (pol.). Sudeckiedrogi.wordpress.com, 2013-08-04. [dostęp 2015-09-22].
  55. Góry bliskie sercu. U Pradziada (pol.). Sudeckiedrogi.wordpress.com, 2010-10-05. [dostęp 2015-09-22].
  56. Trasy rowerowe – Z Hvězdy na Czervenogórskie Sedlo (pol.). Czeskiegory.pl. [dostęp 2015-11-07].
  57. Michał Książkiewicz: Rowerowa baza podjazdów. Praděd 1495 m (pol.). Genetyk.com, 2007-2008. [dostęp 2015-09-22].
  58. a b c TRASA HVĚZDA - OVČÁRNA - PRADĚD (cz.). cyklistikakrnov.com. [dostęp 2017-03-18].
  59. REGULAMIN XXV RAJDU KOLARSKIEGO ZDOBYWAMY PRADZIADA, JAZDA INDYWIDUALNA NA CZAS 26 - 27 - 28 maja 2017 r (pol.). W: Klub Turystyki Kolarskiej w Głuchołazach [on-line]. ktukol.pl. [dostęp 2017-03-18].
  60. Praděd - Ovčárna (pol.). Czechy.pl. [dostęp 2015-09-22].
  61. Ski areál Praděd - Ovčárna (cz.). Ceskehory.cz. [dostęp 2015-09-22].
  62. a b Sport centrum Figura Praděd-Ovčárna (cz.). Jeseniky.net. [dostęp 2015-09-22].
  63. Narciarstwo. Trasy biegowe. Jesenická magistrála (cz.). Jeseniky.net. [dostęp 2015-09-22].
  64. Jesioniki na biegówkach (mapa) ↓.
  65. Jesioniki na biegówkach. Objaśnienia i profile tras ↓.
  66. Miroslav Kobza: Vysoká hole byla kdysi považována za nejvyšší vrchol Jeseníků (cz.). Rozhlas.cz, 2014-09-29. [dostęp 2015-09-22].
  67. Marek Pudło: Toż to szczyt pomiarów! (pol.). Blog.mierzymy.pl, 2014-07-09. [dostęp 2015-09-22].
  68. Nalewkomania. (Altvater) (pol.). Nalewkomania.blogspot.com, 2009-11-17. [dostęp 2015-09-22].
  69. Viktor Daněk: CHKO Jeseníky (cz.). Priroda.cz, 2004-11-01. [dostęp 2015-09-22].
  70. Hotel Praděd Jeseník (cz.). Hotelpraded.com. [dostęp 2015-09-24].
  71. Apartmány Praděd (cz.). Apartmanypraded.cz. [dostęp 2015-09-24].
  72. Hotel Praděd *** Rýmařov - zakwarterowanie v Jesionikach (pol.). pradedrymarov.cz. [dostęp 2017-09-01].
  73. Hotel Praděd (pol.). Hotelpraded.eu. [dostęp 2015-09-24].
  74. Rekord świata pobity. Obserwacja na 380 km (pol.). Tvnmeteo.tvn24.pl, 2014-09-02. [dostęp 2015-09-22].
  75. Stanice Kouty nad Desnou (socha Praděda) (cz.). mapio.net. [dostęp 2017-11-04].
  76. a b JIŘÍ HALOUZKA VYTVOŘIL NEJVĚTŠÍ ČESKOU SOCHU - VLÁDCE HOR PRADĚD MĚŘÍ 10 METRŮ (cz.). W: Radio Praha [on-line]. radio.cz, 2005-07-23. [dostęp 2017-11-04].
  77. Pradědova galerie - Jiříkov (cz.). jeseniky.net. [dostęp 2017-11-04].
  78. Pradědova galerie U Halouzků (Turistická mapa) 1:6000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-11-04].
  79. JESENICKÝ MARATON – VYTRVALOSTNÍ HORSKÝ BĚH (cz.). jesenickymaraton.cz. [dostęp 2017-11-29].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]