Pradziad

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pradziad
cz. Praděd
Ilustracja
Ośnieżona góra Pradziad
Państwo  Czechy
Położenie Malá Morávka[a]
Pasmo Wysoki Jesionik
(cz. Hrubý Jeseník)
(Sudety)
Wysokość 1491 m n.p.m.
Wybitność 983[2] m
Położenie na mapie Sudetów
Mapa lokalizacyjna Sudetów
Pradziad
Pradziad
Ziemia50°04′59,1″N 17°13′51,5″E/50,083083 17,230972

Pradziad[3] (dawniej Pradziadek[4], cz. Praděd, niem. Altvater[5]) – najwyższy[b] szczyt (góra) o wysokości 1491 m n.p.m. (podawane są też wysokości 1492 m n.p.m., 1493 m n.p.m. lub 1495 m n.p.m. oraz dokładniejsza 1491,3 m n.p.m.[8]) w paśmie górskim Wysokiego Jesionika (cz. Hrubý Jeseník), w północno-wschodnich Czechach, w obrębie gminy Malá Morávka[a][9][10]. Jest najwyższym szczytem Jesioników (cz. Jeseníky), Śląska Czeskiego, Górnego Śląska i Moraw[11], piątym w całych Czechach[12], a zarazem najwyższym szczytem Sudetów Wschodnich. Rozległość góry (powierzchnia stoków) szacowana jest na około 8,1 km², a średnie nachylenie wszystkich stoków wynosi około 9°[9]. Pradziad jest szczytem o największej tzw. minimalnej deniwelacji względnej (wybitności) Wysokiego Jesionika (983 m), w porównaniu do najbliższego, wyższego szczytu Śnieżki (Karkonosze), względem kluczowej przełęczy o nazwie Bohdašínské sedlo[2].

Jedno z najpopularniejszych i najbardziej uczęszczanych górskich miejsc turystycznych w Czechach z wybitnym punktem widokowym i obserwacyjnym na wieży telewizyjnej[3][13]. Znany ośrodek narciarski z rozbudowaną bazą turystyczną (schroniska i hotele górskie)[13].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Rzeźba legendarnego starca Pradziada przy wieży na górze Pradziad, którą wykonał Jiří Halouzka

Nazwa góry pierwotnie brzmiała od około 1377 roku Keylichter Schneeberg, później od około 1611 roku Schneeberg[14]. W 1497 roku po raz pierwszy nazwano górę Altvater, a w XIX wieku jako Vaterberg, oznaczającą najwyższą, najważniejszą, tak jak „dziadek” (najstarszy mężczyzna)[14]. Czeski przekład Praděd pojawia się po raz pierwszy w 1848 roku[14]. „Pradziad” to też siwowłosy, sędziwy starzec pojawiający się w ludowych legendach[15][16][17][c], którego symbolizuje rzeźba z drewna dębowego, o wysokości 214 cm i wadze 600 kg, którą wykonał czeski rzeźbiarz Jiří Halouzka z Jiříkova, ustawiona w 2012 roku przy drodze wjazdowej na szczyt, nieopodal wieży[19].

Do XX wieku pod Pradziadem prowadzono gospodarkę pasterską, głównie wypas owiec oraz wyrąb lasów[23][24]. Od początku XIX wieku terenami tymi zainteresowali się coraz liczniej przybywający turyści, a co za tym idzie chaty pasterskie zastępowano budową chat turystycznych, schronów i wież widokowych[23][25]. Stopniowo działalność przesuwała się coraz bardziej w kierunku świadczenia usług turystycznych w związku ze spadkiem opłacalności wypasu zwierząt hodowlanych (owiec, bydła) na wyższych obszarach górskich[23][24].

Początkowo (schyłek XVIII i XIX wieku) na szczycie Pradziada znajdowała się niewielka chata, która służyła jako schron przy złej pogodzie[26]. Później zbudowano na jej miejscu mały budynek, ale jego pojemność wkrótce przestała być wystarczająca dla rosnącej liczby turystów, dlatego postanowiono zbudować wieżę widokową[26].

Kamienna wieża widokowa Altvaterturm[edytuj | edytuj kod]

Poštovní chata i wieża widokowa Altvaterturm na szczycie Pradziada (1946 rok)
Wieża Altvaterturm – wierna rekonstrukcja z 2004 roku na wzgórzu Wetzstein koło Lehestenu w Turyngii

W latach 1903–1912 według projektu wiedeńskiego architekta Franza Rittera von Neumanna została wzniesiona przez Morawsko-Śląskie Sudeckie Towarzystwo Górskie (niem. Mährisch-Schlesischer Sudetengebirgsverein (MSSGV)) pod nadzorem Františka Gregera z Jesionika kamienna, neogotycka wieża widokowa o niemieckiej nazwie Altvaterturm, do 1921 roku nazywana Habsburgwarte, a po przyłączeniu Kraju Sudetów do III Rzeszy nazywana Adolf Hitler Turm o wysokości 32,5 m oraz wymiarach poziomych (15 × 14,5) m[27][28][26][29]. Była to masywna budowla z grubymi ścianami, głębokimi oknami, gotyckimi występami, zwieńczona blankami[30]. Budowla ta miała 23 pokoje rozmieszczone na 7 piętrach[26]. Na parterze znajdowała się restauracja, nad nią pokoje, a na szczycie platforma widokowa o wymiarach (7,8 × 7,8) m[27][30]. Przy wieży znajdowała się drewniana chatka, służąca jako bar z napojami[26]. Odbiór techniczny wieży nastąpił 1912-07-044 lipca 1912[26]. Od samego początku budowla źle znosiła trudne warunki klimatyczne i wymagała ciągłych napraw, dokonywanych w latach 1926–1934[30]. W czasie II wojny światowej znajdowała się w niej stacja meteorologiczna Wehrmachtu[30][31]. W pobliżu wieży widokowej zbudowano podczas II wojny światowej nieistniejący dziś budynek o nazwie Poštovní chata, który służył po wojnie jako restauracja, stacja meteorologiczna i siedziba Pogotowia Górskiego[32].

Po wojnie w 1946 roku wieża została zamknięta dla turystów. Ponownie otwarta w latach 1951–1957, kiedy to po odkryciu szczelin w murach została ponownie zamknięta przez nadzór budowlany[29]. 2 maja 1959 roku wieża uległa zawaleniu[29], a w 2004 roku, w Turyngii w Niemczech, na wzgórzu Wetzstein koło Lehestenu została wzniesiona wierna kopia wieży Altvaterturm[33][34].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Lokalizacja[edytuj | edytuj kod]

Pradziad jest szczytem dobrze rozpoznawalnym i charakterystycznym z trzonem wysmukłej wieży, przypominającej kształtem rakietę kosmiczną, ustawionej na jego wierzchołku[35]. Jest dobrze widoczny z wielu punktów widokowych oraz wyższych miejsc w promieniu nawet kilkuset kilometrów, nie tylko w Czechach, ale również w południowo-zachodnich województwach Polski: opolskim czy dolnośląskim[10]. Leży w części Wysokiego Jesionika, mikroregionie o nazwie Masyw Pradziada i Wysokiej Holi (cz. Pradědská hornatina), i jest głównym, centralnym szczytem tego masywu, leżącym na jego głównym grzbiecie, w jego środkowej części ciągnącej się od przełęczy Červenohorské sedlo do przełęczy Skřítek[9].

Otaczają go liczne szczyty: od zachodu Velký Děd, od północnego zachodu Malý Děd, od północnego wschodu Sokol i Prostřední vrch, od wschodu Ostrý vrch, od południa Petrovy kameny, od południowego zachodu Divoký kámen, Zámčisko-SZ i Nad soutokem[9].

W kierunku szczytu Petrovy kameny położona jest najwyższa drogowa przełęcz Wysokiego Jesionika i Masywu Pradziada i Wysokiej Holi, Sedlo Barborka, położona na wysokości 1315 m n.p.m. z asfaltową drogą o ograniczonym ruchu pojazdów i skrzyżowaniem o nazwie U Barborky[36].

Stoki[edytuj | edytuj kod]

Mapa rozległości i stoków góry Pradziad

Jak każdy region, czy mikroregion tak i góra ma swoje ograniczenia, wynikające z usytuowania względem sąsiednich gór czy szczytów, gdzie granicami są przełęcze czy inne załamania stoków, jak np. żleby czy doliny płynących rzek lub potoków. Góra ograniczona jest siedmioma zasadniczymi stokami[9]:

  • północno-zachodnim, ciągnącym się od szczytu do przełęczy położonej na wysokości 1342 m n.p.m., w kierunku góry Malý Děd;
  • północno-wschodnim, ciągnącym się od szczytu do przełęczy położonej na wysokości 1160 m n.p.m. w kierunku góry Sokol, ograniczonym dolinami potoków Środkowa Opawa (cz. Střední Opava) i Sokolí potok;
  • stokiem o nazwie Pradědský příkop, ciągnącym się od drugorzędnego szczytu Praděd-V do przełęczy położonej na wysokości 1147 m n.p.m., w kierunku góry Prostřední vrch;
  • wschodnim, ciągnącym się od szczytu poprzez drugorzędny szczyt Praděd-V do przełęczy położonej na wysokości 1195 m n.p.m., w kierunku góry Ostrý vrch, ograniczonym od południa doliną potoku Bílá Opava;
  • południowym, krótkim o długości około 0,9 km, ciągnącym się od szczytu do przełęczy Sedlo Barborka, w kierunku góry Petrovy kameny;
  • południowo-zachodnim, najdłuższym o długości około 3,2 km, ciągnącym się od szczytu do skaliska Zámčisko-SZ, ograniczony żlebami Důl Velkého Děda (od południa) i Divoký důl (od północy) oraz szczytem Divoký kámen i potokiem Malý Dědův p (u podnóża tego stoku znajduje się najniższy punkt góry, który ma wysokość około 941 m n.p.m.);
  • zachodnim, ciągnącym się od szczytu w kierunku szczytu Velký Děd.

Stoki mają stosunkowo łagodne, jednolite i mało zróżnicowane nachylenia[9]. Średnie nachylenie stoków waha się bowiem od 5° (stok zachodni) do 13° (stok północno-wschodni)[9]. Średnie nachylenie wszystkich stoków góry (średnia ważona nachyleń stoków) wynosi około 9°. Maksymalne średnie nachylenie stoku południowo-zachodniego w pobliżu płynącego potoku o nazwie Velký Dědův potok na odcinku 50 m nie przekracza 35°[37].

Warto dodać, że niektórzy autorzy stoki biegnące od szczytów Velký Děd i Divoký kámen uważają za przedłużenie stoków góry Pradziad, z uwagi na małą wybitność przełęczy w kierunku góry Pradziad (powinno być minimum 5 m)[38]. Stoki (poza wytyczonymi szlakami turystycznymi) pokryte są nielicznymi ścieżkami[9].

Tabulové skály[edytuj | edytuj kod]

W odległości około 350 m na północ od szczytu, na stoku północno-zachodnim, na wysokości około 1450 m n.p.m. znajduje się grupa skalna o nazwie Tabulové skály[39] lub Tabulové kameny, mająca przybliżone wymiary poziome (150 × 40) m oraz wysokość dochodzącą do 6 m[40][41][31]. Formacja ta w kształcie ścian skalnych, o grzbiecie łukowatym rozciągniętym na kierunku południe – północny wschód zbudowana jest z fyllonitów (łupków krystalicznych), utworzonych w wyniku procesu wietrzenia mrozowego[41]. Największe nasilenie procesów mrozowych miało miejsce w pobliżu starych lodowców czwartorzędowych, w tzw. środowisku peryglacjalnym[41].

Pierwotny wygląd formacji skalnej został zniszczony przez wydobycie kamienia z części wschodniej formacji, którego użyto do zbudowania wieży widokowej na szczycie góry, na początku XX wieku[40][42][41]. Ściana południowo-zachodnia charakteryzuje się szeregiem małych skał powstałych w wyniku aktywności: wody, wiatru, lodu i wahań temperatury[40]. Pod koniec XX wieku na tej formacji skalnej znaleziono rzadki minerał o nazwie anataz[42][40][43] . Od drogi dojazdowej na szczyt Pradziada do formacji skalnej prowadzi ścieżka o długości około 100 m[9], ale dostęp do skał jest obecnie zabroniony z uwagi na ochronę cennego ekosystemu[42]. Na formacji skalnej znajduje się drugorzędny punkt geodezyjny oznaczony na mapach geodezyjnych numerem (209.1) o wysokości 1457,29 m n.p.m.[44]

Pomniki[edytuj | edytuj kod]

Na stokach góry postawiono kilka pomników. W odległości około 120 m na południowy wschód od szczytu, na wysokości 1475 m n.p.m. znajduje się kamienny pomnik Engelsbergův pomník, w kształcie graniastosłupa o wysokości 2,1 m, poświęcony kompozytorowi Eduardowi Schönowi ps. Engelsberg, odsłonięty 11 sierpnia 1935 roku[45]. Ponadto blisko połaci szczytowej, na stoku zachodnim, postawiono dwa inne pomniki związane z legendarnymi postaciami Jesioników: w odległości około 70 m na zachód od szczytu, na wysokości 1487 m n.p.m. pomnik Víla z Bílé Opavy[46] oraz w odległości około 105 m na południowy zachód od szczytu, na wysokości 1486 m n.p.m. pomnik Permoník[47].

Szczyt główny[edytuj | edytuj kod]

Widok na historyczny kamień graniczny oraz wieżę na górze Pradziad

Sam szczyt leży na Śląsku i pod nim przebiega historyczna granica pomiędzy Śląskiem a Morawami[48]. Obecnie przechodzi przez niego także granica między krajem morawsko-śląskim a ołomunieckim oraz między powiatem Bruntál (Malá Morávka i Vrbno pod Pradědem) a Šumperk (Loučná nad Desnou). Najwyższy punkt góry o wysokości 1490,8 m n.p.m. ma następujące współrzędne geograficzne 50°04′59,50″N 17°13′51,10″E/50,083194 17,230861[44]. Oś wieży telewizyjnej nie jest dokładnie usytuowana na wierzchołku góry, lecz jest ona nieco przesunięta o około 15 m na południowy wschód od najwyższego ziemnego punktu góry (wierzchołka)[44]. W odległości około 200 m na północ od wieży Pradziada znajduje się ponadmetrowy kamień graniczny z 1721 roku, z białego kwarcytu. Na trzech jego bokach znajdują się herby państw, których granice się tu stykały: Księstwa Nyskiego biskupów wrocławskich, zakonu krzyżackiego z Bruntálu i państwa velkolosińskiego[49].

Widok z góry Pradziad na hotel Ovčárna i górę Petrovy kameny

Na połaci szczytowej, przy drodze wjazdowej usytuowano przystanek turystyczny o nazwie Praděd (vrchol), z podaną na tablicy informacyjnej wysokością 1492 m[50]. Przy tym przystanku ustawiono również pulpit informacyjny o historii góry, na którym widnieje u góry następujący napis[50]:

NEJVÝŠE NA MORAVĚ

Połać szczytowa jest wybitnym punktem widokowym na otaczające szczyty gór i pasma górskie. Wokół wieży ustawiono niewielki płotek przy którym znajdują się pulpity informacyjne z nazwami widocznych szczytów, a przy wieży w kierunku szczytu Dlouhé stráně ustawiono niewielką platformę widokową. Blisko drogi dojazdowej w odległości około 75 m na południowy wschód od szczytu znajduje się punkt geodezyjny, oznaczony na mapach geodezyjnych numerem (29.) o wysokości 1487,31 m n.p.m.[44][51], z widocznymi koło niego zamontowanymi, dwoma stalowymi słupkami pomalowanymi na przemian pasami białymi i czerwonymi, na których umieszczono u góry stalowe tabliczki z napisem Státní triangulace Poškození se trestá[d].

Wieża nadajnika[edytuj | edytuj kod]

Wieża na szczycie góry Pradziad
Schemat wieży telewizyjnej Praděd
 Osobny artykuł: Wieża telewizyjna Praděd.

Obecną wieżę retransmisyjną RTV na Pradziadzie poprzedziła wieża kamienna, na której były umieszczone anteny paraboliczne. Konstrukcja ta jednak nie była w stanie pomieścić kolejnych urządzeń, wobec czego przestała spełniać wymagania, dlatego podjęto decyzję o budowie betonowej wieży nadajnika o wysokości 162 m (w wyniku wymiany anteny w 1993 roku[52], jest to wysokość 146,5 m[53]). Wierzchołek wieży jest najwyższym stałym punktem w Czechach i Sudetach, z wysokością około 1638 m n.p.m.[54], a więc 36 m wyżej niż Śnieżka i kilkanaście aniżeli najwyższy punkt Obserwatorium Wysokogórskiego IMGW na Śnieżce, znajdujący się na wysokości 1620 m n.p.m.[55]. Ponadto na wysokości około 25 m poniżej wierzchołka wieży znajduje się najwyższy dostępny punkt tej wieży – niewielka platforma (1613 m n.p.m.)[56], z najwyższym punktem geodezyjnym w Czechach, oznaczonym na mapach geodezyjnych numerem (209.) o wysokości 1616,04 m n.p.m.[44]

Budowę rozpoczęto w 1968 roku od wybudowania drogi dojazdowej na szczyt, a w 1969 roku rozpoczęto właściwą budowę wieży, którą zakończono w 1980 roku oddaniem jej do użytku[57]. Wieżę zaprojektował m.in. architekt Jan Liška ze Stavoprojektu Brno[54]. Głównym wykonawcą była firma budowlana VOKD z Ostrawy, a następnie Teplotechna z Brna (konstrukcje betonowe) i Hutní montáže z Ostrawy (konstrukcje metalowe)[52][58]. Właścicielem nadajnika jest České Radiokomunikace a.s. w Pradze[58].

W wieży oprócz urządzeń przekaźnikowych mieści się hotel Praděd wraz z restauracją oraz stacja meteorologiczna[59]. Natomiast na wysokości 1563 m n.p.m. znajduje się w niej oszklony taras widokowy, do którego można dotrzeć zainstalowaną w trzonie wieży windą[26]. Przy dobrej widoczności roztaczają się dalekie widoki od Śnieżki na północnym zachodzie[60][31] aż po Tatry[61][31] oraz Małą Fatrę na południowym wschodzie[62][53]. Możliwa jest również obserwacja m.in. szczytu góry Schneeberg w Alpach[63][64]. Do góry Pradziad należy rekord dalekich obserwacji obiektu w Polsce, wynoszący około 228,7 km (widoczne są szczyty polskich Tatr, w tym m.in. Niżnie Rysy)[65][61].

Podczas zaciemnienia nocnego wieża z uwagi na bezpieczeństwo przeszkodowe ruchu lotniczego jest oświetlona lampami z najwyższą migającą zainstalowaną na jej szczycie[66].

Szczyt drugorzędny[edytuj | edytuj kod]

Widok z parkingu koło schroniska Sabinka na drugorzędny szczyt Praděd-V

W obrębie góry można wyróżnić w odległości około 1060 m na wschód od szczytu głównego, drugorzędny szczyt określony jako Praděd - V o wysokości 1356 m n.p.m. i współrzędnych geograficznych: (50°04′53,1″N 17°14′43,1″E/50,081417 17,245306)[9][67]. Nie jest on punktem widokowym, nie ma na nim również punktu geodezyjnego[44]. Dojście do niego jest trudne (niezalecane), orientacyjne z połaci głównego szczytu (nie biegnie tam chociażby nieoznakowana ścieżka)[9].

Punkty geodezyjne[edytuj | edytuj kod]

Baliza 02.jpg Punkty geodezyjne góry Pradziad[44]
Lp. Punkt geodezyjny Wysokość
m n.p.m.
Odległość od szczytu głównego
m
Lokalizacja Współrzędne geograficzne
1 29 1487,31 75 na południowy wschód przy drodze dojazdowej na szczyt, blisko przystanku turystycznego Praděd (vrchol) 50°04′58,18″N 17°13′55,12″E/50,082828 17,231978
2 209 1616,04 0 platforma szczytowa na wieży telewizyjnej 50°04′58,90″N 17°13′51,46″E/50,083028 17,230961
3 209.1 1457,29 377 na północ stok północno-zachodni, Tabulové skály 50°05′11,19″N 17°13′50,62″E/50,086442 17,230728
4 209.2 1418,98 625 na zachód stok zachodni, przy skrzyżowaniu turystycznym Praděd (rozc.) 50°05′01,76″N 17°13′20,31″E/50,083822 17,222308
5 210 1336,91 827 na południowy zachód stok południowo-zachodni, przy drodze dojazdowej na szczyt, blisko hotelu górskiego Kurzovní chata 50°04′34,24″N 17°13′35,70″E/50,076178 17,226583
6 210.1 1313,42 858 na południe przy przełęczy Sedlo Barborka, blisko skrzyżowania turystycznego U Barborky 50°04′31,39″N 17°13′47,50″E/50,075386 17,229861

Geologia[edytuj | edytuj kod]

Szczyt Pradziada zbudowany jest z łupków łyszczykowych, a niższe partie z gnejsów należących do jednostki określanej jako kopuła Desny[68][31]. Skały te opisywane były jako biotytowo-chlorytowo-muskowitowe fyllonity, drobno- i średnioziarniste gnejsy biotytowe oraz fyllonityczne gnejsy biotytowo-chlorytowo-muskowitowe[69].

Wody[edytuj | edytuj kod]

Góra wraz z całym grzebieniem Masywu Pradziada jest granicą głównego Wielkiego Europejskiego Działu Wodnego między zlewiskami Mórz: Bałtyckiego (dorzecze Odry) na stokach: wschodnim, północno-wschodnim i Pradědskim příkopie oraz Czarnego (dorzecze Dunaju) na stoku zachodnim i południowo-zachodnim[9]. Na stokach Pradziada mają swój początek potoki: Střední Opava, Sokolí p., Česnekový p. (1)[e], Videlský p., Bilá Opava, Malý Dědův p., Velký Dědův p. i Divoký p.[9]

Źródła[edytuj | edytuj kod]

Ponadto na stokach występują liczne źródła:

Legenda zrodlo.svg Źródła na stokach góry Pradziad
Lp. Źródło (oznaczenie) Odległość od szczytu
m
Wysokość bezwzględna
m n.p.m.
Współrzędne geograficzne
1 Pramen bez jména (2567)[70] 830 na południowy zachód 1352 50°04′37″N 17°13′28″E/50,076944 17,224444
2 Pramen u vodopádů (7366)[71] 2100 na południowy wschód 1100 50°04′42″N 17°15′35″E/50,078333 17,259722
3 Studánka u Potoční chaty (5799)[72] 1100 na południowy zachód 1284 50°04′27″N 17°13′27″E/50,074167 17,224167

Wodospady[edytuj | edytuj kod]

Poza tym na potoku Bílá Opava występują wodospady (cz. Vodopády Bílé Opavy)[73], przy żółtym szlaku turystycznym Szlak żółty , z których największy, a zarazem główny (cz. Velký vodopád) położony jest na wysokości około 1130 m n.p.m. i ma wysokość 7,9 m. Pod głównym wodospadem są mniejsze stopnie i kaskady na długości około 40 m i różnicy wysokości około 10 m[74].

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

Tablice informacyjne u wejścia do narodowego rezerwatu przyrody Praděd

Cała połać szczytowa oraz większość stoków znajduje się w otoczeniu narodowego rezerwatu przyrody Praděd powstałego w 1991 roku o powierzchni około 2031 ha, z połączenia 6 odrębnych rezerwatów: Petrovy kameny, Velká kotlina, Malá kotlina, Vrchol Pradědu, Divoký důl i Bílá Opava[75], będącego częścią wydzielonego obszaru objętego ochroną o nazwie Obszar Chronionego Krajobrazu Jesioniki (cz. Chráněná krajinná oblast (CHKO) Jeseníky), a utworzonego w celu ochrony utworów skalnych, ziemnych i roślinnych oraz rzadkich gatunków zwierząt. Przy połaci szczytowej góry rozciąga się rezerwat przyrody Vrchol Pradědu. Warto dodać, że część stoku południowo-zachodniego Pradziada jest również częścią rezerwatu przyrody Divoký důl (→ Divoký kámen) oraz część stoku wschodniego częścią rezerwatu przyrody Bílá Opava (→ Ostrý vrch).

Ścieżki dydaktyczne[edytuj | edytuj kod]

W celu ochrony unikalnego ekosystemu na obszarze narodowego rezerwatu przyrody Praděd wyznaczono ścieżkę dydaktyczną (cz. Naučná stezka Bílá Opava) o długości około 5,5 km, przebiegającą na trasie o przewyższeniu 550 m[76][77]:

Ścieżka edukacyjna zielona.svg Karlova Studánka, Hubert – dolina potoku Bílá Opava – góra Ostrý vrch – Praděd-V – góra Pradziad – schronisko Barborka (z 6 stanowiskami obserwacyjnymi)[78],

oraz dodatkowo ścieżkę dydaktyczną (cz. NS Se skřítkem okolím Pradědu) o długości około 3,7 km na trasie[79][80]:

Ścieżka edukacyjna zielona.svg góra Malý Děd – schronisko Švýcárna – Velký Děd – szczyt Pradziad (z 8 stanowiskami obserwacyjnymi).

Rezerwat przyrody Vrchol Pradědu[edytuj | edytuj kod]

Rezerwat przyrody Vrchol Pradědu został utworzony w 1955 roku na obszarze 497 ha[81] w celu ochrony zbiorowisk rzadkiej roślinności traw i krzewów z epoki lodowcowej. Obejmował on swoim zasięgiem oprócz bezleśnej kopuły szczytowej Pradziada, również połać szczytową sąsiedniej góry Malý Děd oraz szczyt i część stoków Velkiego Děda[81]. Szczyt Pradziada znajduje się w strefie łąk górskich z karłowatą jarzębiną oraz jałowcem niskim (Juniperus communis subsp. alpina)[31]. Ochronie podlega roślinność alpejska i tundrowa, prastary bór świerkowy oraz grupa skalna Tabulové skály.

W XIX i XX wieku sadzono nieobecną wcześniej w Jesionikach (cz. Jeseníky) kosodrzewinę. Niższe partie stoków porasta górnoreglowy las świerkowy. W rezerwacie występuje wiele gatunków roślin podlegających ochronie, wśród nich m.in. wierzba lapońska (Salix lapponum), wierzba zielna (Salix herbacea), widlicz alpejski (Diphasiastrum alpinum)[40], dzwonek brodaty (Campanula barbata), fiołek żółty sudecki (Viola lutea subsp. sudetica)[82], rzeżucha rezedolistna (Cardamine rezedofolia), jastrzębiec alpejski (Hieracium alpinum), goryczka kropkowana (Gentiana punctata) czy dzwonek okrągłolistny sudecki (Campanula rotundifolia subsp. sudetica)[81]. Rezerwat jest udostępniony dla turystów. Przebiegają przez niego zarówno szlaki turystyczne jak i jedyny wytyczony szlak rowerowy. W 1991 roku rezerwat włączono do kompleksowego narodowego rezerwatu przyrody Praděd[75].

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimatogram dla Pradziada
IIIIIIIVVVIVIIVIIIIXXXIXII
 
 
37
 
-6
-11
 
 
36
 
-5
-10
 
 
52
 
0
-7
 
 
65
 
6
-3
 
 
113
 
11
2
 
 
113
 
13
5
 
 
123
 
16
7
 
 
98
 
16
7
 
 
70
 
11
3
 
 
42
 
7
-1
 
 
49
 
0
-5
 
 
39
 
-5
-9
Temperatury w °C
Opad całkowity w mm
Źródło: Klimat Pradziad. meteoblue.com

Na Pradziadzie panują surowe warunki klimatyczne. Średnia roczna temperatura powietrza wynosi około 1°C, przy czym najwyższa średnia miesięczna temperatura powietrza osiąga wartość około 10°C (sierpień), a najniższa około -6°C (styczeń, luty)[83]. Najwyższą temperaturę odnotowano w miesiącu lipcu 25°C, a najniższą w styczniu -27°C[83].

Średnia roczna suma opadów wynosi około 920 mm, przy czym największa średnia miesięczna opadów osiąga około 140 mm (sierpień), a najmniejsza około 40 mm (marzec)[83]. Maksymalne odnotowane roczne opady osiągnęły 1180 mm[83].

Średnia roczna prędkość wiatru wynosi około 30 km/h, przy czym największa średnia miesięczna prędkość osiąga około 38 km/h (grudzień, styczeń), a najmniejsza 22 km/h (czerwiec, lipiec, sierpień)[83]. Najczęściej wiatry wieją z południowego zachodu i południa, natomiast najsilniejsze z zachodu, osiągając często ponad 60 km/h[84].

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Hotel Praděd z restauracją na wieży Pradziada
 Osobny artykuł: Praděd (hotel).

W końcu XIX wieku, z uwagi na dogodny dojazd z pobliskiej miejscowości Karlova Studánka zaczęła rozwijać się turystyka w okolicach szczytu Pradziada[85].

Obecnie turyści mają wiele możliwości spędzenia wolnego czasu (turystyka piesza, rowerowa, narciarska, taras widokowy, hotel z restauracją czy ścieżki dydaktyczne).

Jedyny dojazd pojazdami mechanicznymi na górę następuje z przełęczy Hvězda w miejscowości Karlová Studánka do parkingu przy hotelu górskim Ovčárna, gdzie zlokalizowano m.in. przystanek autobusowy[86]. Ruch pojazdów na odcinku Hvězda – Ovčárna odbywa się wahadłowo z uwagi na małą szerokość jezdni na tym odcinku[87]. Wjazd na parking Ovčárna jest odpłatny[87].

Rozbudowana baza hotelowa – 4 hotele (Figura[88], Kurzovní chata[89], Ovčárna, Praděd[90]) oraz schroniska turystyczne Chata Sabinka[91] i Barborka[92]. Ponadto w odległości 2,5 km na północny zachód od szczytu znajduje się najstarsze schronisko turystyczne Wysokiego Jesionika, Švýcárna[9][23]. Na górze Pradziad nie ma stacji Pogotowia Górskiego[9]. Najbliższa znajduje się na stoku góry Petrovy kameny w budynku przy hotelu górskim Ovčárna[93].

Atrakcją góry są m.in. zawody sportowe. Od 2008 roku organizowany jest maraton górski pod nazwą (cz. Jesenický maraton) na trasie Ramzová – Skřítek, który przebiega przez górę i szczyt Pradziada[94]. Ponadto przez pasmo Wysokiego Jesionika, w tym również przez stoki góry Pradziad przechodzi trasa okrężnego, długodystansowego biegu górskiego (103 km), organizowanego od 2013 roku na trasie Šumperk – Wysoki Jesionik – Šumperk pod nazwą „Jesionicka setka” (cz. Jesenická stovka)[95]. Jak dotychczas najlepszy wynik w tym biegu uzyskał zwycięzca z 2016 roku Czech Petr Hének z klubu AK Drnovice, który pokonał ten dystans w czasie 11:02, uzyskując przeciętną prędkość 9,3 km/h[96].

Chaty łowieckie[edytuj | edytuj kod]

Wokół góry na stokach znajdują się trzy chaty niemające charakteru typowych schronisk turystycznych, a które zalicza się do tzw. chat łowieckich. Dojście do nich następuje nieoznakowanymi ścieżkami przy wykorzystaniu szczegółowych map.

Home font awesome.svg Chaty na stokach góry Pradziad
Lp. Chata Odległość od szczytu
m
Lokalizacja Współrzędne geograficzne
1 Bobina[97] 2250 na południowy zachód stok południowo-zachodni 50°04′08,0″N 17°12′30,4″E/50,068889 17,208444
2 Potoční chata[98] 1100 na południowy zachód niedaleko hotelu Kurzovní chata 50°04′27,0″N 17°13′27,8″E/50,074167 17,224389
3 Sokolí chata[99] 1430 na północny wschód w kierunku góry Sokol, blisko potoku Sokolí p. 50°05′23,3″N 17°14′53,2″E/50,089806 17,248111

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Bezpośrednio na szczyt Pradziada Klub Czeskich Turystów (cz. Klub Českých Turistů) wyznaczył tylko jeden szlak turystyczny[9]:

Szlak niebieski Kouty nad Desnou – dolina rzeki Divoká Desná – U Kamenné chaty – szczyt Pradziad; (długość szlaku: 10,2 km; przewyższenie: 884 m)[100]

Ponadto przez stoki góry przechodzą cztery szlaki turystyczne na trasach[9]:

Szlak czerwony Červenohorské sedlo – góra Velký Klínovec – przełęcz Hřebenová – szczyt Výrovka – przełęcz Sedlo pod Malým Jezerníkem – szczyt Malý Jezerník – góra Velký Jezerník – przełęcz Sedlo Velký Jezerník – schronisko Švýcárna – góra Pradziad[101] – przełęcz Sedlo Barborka – góra Petrovy kameny – Ovčárna – przełęcz Sedlo u Petrových kamenů – szczyt Vysoká hole – szczyt Kamzičník – góra Velký Máj – przełęcz Sedlo nad Malým kotlem – góra Jelení hřbetJelení studánka – przełęcz Sedlo pod Jelení studánkou – góra Jelenka – góra OstružnáRýmařov; (długość szlaku: 31,2 km; przewyższenie: 862 m)[102]
Szlak niebieski Karlova Studánka – dolina Údolí Bílé Opavy – góra Ostrý vrch – schronisko Barborka[103] – przełęcz Sedlo Barborka – góra Petrovy kameny – Ovčárna – góra Vysoká hole – Velká kotlinaMalá Morávka; (długość szlaku: 15,1 km; przewyższenie: 782 m)[104]
Szlak zielony Kouty nad Desnou – góra Hřbety – góra Nad Petrovkou – Kamzík – góra Velký Jezerník – schronisko Švýcárna – góra Pradziad – góra Petrovy kameny – Ovčárna – Karlova Studánka; (długość szlaku: 16,4 km; przewyższenie: 813 m)[105]
Szlak żółty Karlova Studánka – dolina Údolí Bílé Opavy – góra Ostrý vrch – wodospady Bílé Opavy – góra Petrovy kameny – Ovčárna – góra Vysoká hole – góra Temná – góra KopřivnáKarlov pod Pradědem; (długość szlaku: 14,3 km; przewyższenie: 745 m)[106]

Szlaki rowerowe[edytuj | edytuj kod]

Przez górę Pradziad poprowadzono również szlak rowerowy na trasie[9]:

Stripe-marked biketrail blue.svg Červenohorské sedlo – góra Velký Klínovec – góra Výrovka – Kamzík – góra Velký Jezerník – przełęcz Sedlo Velký Jezerník – schronisko Švýcárna – góra Pradziad – przełęcz Sedlo Barborka – góra Petrovy kameny – Ovčárna – Hvězda; (długość szlaku: 18,5 km; przewyższenie: 570 m)[107]

Pradziad to miejsce licznie odwiedzane przez turystów i rowerzystów oraz miłośników m.in. zjazdu na hulajnodze, z której można skorzystać ze zlokalizowanej przy wieży specjalnej wypożyczalni[108].

Podjazdy drogowe[edytuj | edytuj kod]

12% stoupání (cz).svg podjazd z Hvězdy: (długość: 9,1 km, różnica wysokości: 632 m, średnie nachylenie podjazdu: 6,9%)[109]

Na podjeździe Hvězda – Pradziad organizowane są cykliczne zawody kolarskie oraz notowane najlepsze czasy osiągnięte przez kolarzy[110]. W 2017 roku m.in. Klub Turystyki Górskiej w Głuchołazach zorganizował już po raz XXV Rajd pod nazwą Zdobywamy Pradziada - jazda indywidualna na czas[111]. Ponadto organizowane są również inne zawody organizowane przez kolarzy czeskich[110]. Najlepsi kolarze legitymują się czasami w granicach 24 minut, osiągając przeciętną prędkość ok. 22 km/h[110].

Trasy narciarskie[edytuj | edytuj kod]

Poniżej kopuły szczytowej znajduje się popularny ośrodek sportów zimowych o nazwie (cz. Ski areál Praděd - Ovčárna) z ośmioma trasami zjazdowymi[112][113][114]. W pobliżu góry zlokalizowano 6 wyciągów narciarskich, najdłuższy z nich ma długość 650 m[112]. Doskonałe warunki śniegowe od grudnia aż do maja[112].

Na stoku południowym góry zlokalizowano jedyną trasę narciarstwa zjazdowego tzw. Velký Václavák[114]:

Pictogram Ski Slope blue.svg łatwa o długości 500 m z wyciągiem orczykowym.

W okresach ośnieżenia przez górę wzdłuż szlaków turystycznych wytyczono narciarskie trasy biegowe z tzw. Jesenicką magistrálą[115][116][117].

Wiadomości dodatkowe związane z nazwą góry[edytuj | edytuj kod]

Likier ziołowy Altvater (Pradziad)
  • W 1877 roku Siegfried Gessler w miejscowości Karniów sporządził recepturę i wprowadził na rynek likier ziołowy o nazwie Altvater (Pradziad)[118]. W 1873 roku Fridolín Springer założył fabrykę likierów o nazwie Springer w miejscowości Lichtvard (obecnie część gminy Světlá w gminie Světlá Hora), której ziołowy likier nosił nazwę (niem. Altvater-Urquell; cz. Praděd Prazdroj)[119][120]. W 1925 roku Rudolf Wilhelm założył tam kolejną fabrykę likierów (zamkniętą w 1939 roku) produkującą likier ziołowy o nazwie (niem. Original Altvater-Sternmarke)[121].
  • Hotele i pensjonaty w wielu okolicznych miejscowościach: Jesioniku (cz. Jeseník)[122], Karlovie pod Pradědem[123], Rýmařovie[124] i Zlatych Horach[125] noszą nazwę Praděd (Pradziad).
  • W Górach Opawskich na stoku góry Huk blisko miejscowości Vrbno pod Pradědem znajduje się punkt widokowy o nazwie (cz. Vyhlídka Praděd)[126].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Zgodnie z podziałem administracyjnym, szczyt Pradziada oraz część stoków należy do gminy Malá Morávka, pozostała część stoków masywu góry leży w granicach gmin odpowiednio: Loučná nad Desnou lub Vrbno pod Pradědem[1].
  2. Do XIX wieku góra Vysoká hole uważana była za najwyższą w Wysokim Jesioniku[6]. Dopiero późniejsze, bardziej precyzyjne pomiary wysokości[7] pokazały wyższość Pradziada.
  3. W piętnastu miejscach w Czechach (Dolní Moravice (2), Jiříkov (3), Karlova Studánka, Kouty nad Desnou[18], Malá Morávka, Ostružná, Paseka (2), Pradziad, Rýmařov (2) i Skřítek) ustawiono rzeźbę legendarnego starca Pradziada[19]. To czeski rekord uwiecznienia w tylu miejscach „władcy gór”[19]. Ponadto w Jiříkovie znajduje się największa rzeźba Pradziada o wysokości 10,5 m i wadze około 15 ton, którą wyrzeźbił Jiří Halouzka[20]. To jednocześnie najwyższa rzeźba w Czechach[20]. W miejscowości tej znajduje się galeria rzeźby pod nazwą (cz. Pradědova galerie U Halouzků)[21][22].
  4. W tłumaczeniu na język polski: Państwowa sieć triangulacyjna. Uszkodzenie podlega karze.
  5. Oznaczenie indeksowane w odróżnieniu od znajdującego się w tym samym paśmie potoku Česnekový p. (2), płynącego ze stoku góry Malý Děd

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Malá Morávka (Turistická mapa) 1:12 000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2020-04-24].
  2. a b Jeseníky (cz.). ultratisicovky.cz. [dostęp 2018-12-22].
  3. a b Pradziad, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2020-03-21].
  4. Rehman 1904 ↓, s. 8.
  5. Praděd (1491 m) (Altvater) (Turistická mapa) 1:12 000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2016-12-23].
  6. Miroslav Kobza: Vysoká hole byla kdysi považována za nejvyšší vrchol Jeseníků (cz.). rozhlas.cz, 2014-09-29. [dostęp 2015-09-22].
  7. Marek Pudło: Toż to szczyt pomiarów! (pol.). blog.mierzymy.pl, 2014-07-09. [dostęp 2015-09-22].
  8. Otakar Brandos: Praděd (cz.). treking.cz, 2009-12-07. [dostęp 2015-09-22].
  9. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Praděd (1491 m) (Turistická mapa) 1:12 000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2015-09-22].
  10. a b Góry bliskie sercu. Pradziad (1492 m n.p.m.) (pol.). sudeckiedrogi.wordpress.com, 2010-12-07. [dostęp 2015-09-22].
  11. Nejvýše na Moravě (cz.). turistika.cz. [dostęp 2015-09-22].
  12. Vrchol Praděd (cz.). vyskovnice.cz. [dostęp 2015-09-22].
  13. a b Pradziad. W: Jeseníky [on-line]. navstivtejeseniky.cz. [dostęp 2020-03-23].
  14. a b c Ivan Lutterer, Rudolf Šrámek – Zeměpisná jména v Čechach, na Moravě a ve Slezku: Świat duchów (pol.). forum.skps.wroclaw.pl, 1997. s. 211-212. [dostęp 2015-09-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)].
  15. Legenda o powstaniu góry Pradziad (pol.). nowagazeta.pl, 2013-08-14. [dostęp 2015-09-22].
  16. Praděd (cz.). abatar.cz. [dostęp 2015-09-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-11)].
  17. Legenda o pasterzu Jakubie, Pradziadzie i Owczarni (pol.). nowagazeta.pl, 2013-08-14. [dostęp 2015-09-22].
  18. Stanice Kouty nad Desnou (socha Praděda) (cz.). mapio.net. [dostęp 2017-11-04].
  19. a b c Dalibor Otáhal: Děd Praděd se vrátil na Praděd (cz.). bruntalsky.denik.cz, 2012-05-28. [dostęp 2017-11-04].
  20. a b JIŘÍ HALOUZKA VYTVOŘIL NEJVĚTŠÍ ČESKOU SOCHU - VLÁDCE HOR PRADĚD MĚŘÍ 10 METRŮ (cz.). W: Radio Praha [on-line]. radio.cz, 2005-07-23. [dostęp 2017-11-04].
  21. Pradědova galerie - Jiříkov (cz.). jeseniky.net. [dostęp 2017-11-04].
  22. Pradědova galerie U Halouzků (Turistická mapa) 1:6000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-11-04].
  23. a b c d Jiří Koranda: Švýcárna (cz.). jesenik.org. [dostęp 2020-03-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-10-26)].
  24. a b Jiří Koranda: Ovčárna (cz.). jesenik.org. [dostęp 2020-03-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-10-26)].
  25. Jiří Koranda: Chata Barborka (cz.). jesenik.org, 2002-11. [dostęp 2020-03-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-02-20)].
  26. a b c d e f g Rozhledna (cz.). hotelpradedvysilac.cz. [dostęp 2015-09-22].
  27. a b Szymkowicz i Growka 2006 ↓, s. 25.
  28. Marcin Dziedzic: Pradziad (Habsburgwarte, Altvaterturm, Adolf Hitler Warte). naszesudety.pl. [dostęp 2020-05-06].
  29. a b c Rozhledna Praděd (cz.). jeseniky.net. [dostęp 2015-09-22].
  30. a b c d Vítězslav Koranda: Praděd - rozhledna (cz.). jesenik.org. [dostęp 2015-09-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-09-22)].
  31. a b c d e f David i Soukup 1995 ↓, s. 110.
  32. Horské chaty. Bývalá Poštovní chata na Pradědu (cz.). rymarovsko.cz. [dostęp 2020-03-25].
  33. Altvaterturm (niem.). altvaterturm.de. [dostęp 2018-02-10].
  34. Altvaterturm (Turistická mapa) 1:24 000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2018-02-10].
  35. Praděd (cz.). turistika.cz. [dostęp 2015-09-22].
  36. Turistické rozcestí - U Barborky (cz.). turistika.cz. [dostęp 2015-09-22].
  37. Ruční měření (Turistická mapa) 1:12 000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2020-03-24].
  38. Jan Bína, Jaromír Demek: Z nížin do hor: Geomorfologické jednotky České republiky. Wyd. 1. Praga: Academia, 2012. ISBN 978-80-200-2026-0. OCLC 796017373. (cz.)
  39. Tabulové skály (cz.). turistika.cz. [dostęp 2015-09-22].
  40. a b c d e Tabulové kameny (cz.). turistika.cz. [dostęp 2015-09-22].
  41. a b c d Jan Vítek: Fylonitové skály – fenomén 
horské přírody Jeseníků (cz.). W: „Ochrana přírody” nr 1/2016 [on-line]. casopis.ochranaprirody.cz, 2016-04-18. [dostęp 2020-02-09].
  42. a b c CHKO Jeseníky. Tabulové kameny. m.taggmanager.cz. [dostęp 2020-02-09].
  43. Zástěrová 2010 ↓, s. 26.
  44. a b c d e f g Základní mapa (ČÚZK). geoportal.cuzk.cz ↓.
  45. Praděd – Engelsbergův pomník (a výroční) (cz.). turistika.cz. [dostęp 2015-11-16].
  46. Víla z Bílé Opavy (pomnik) (Turistická mapa) 1:6000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2019-12-31].
  47. Permoník (pomnik) (Turistická mapa) 1:6000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2019-12-31].
  48. Slezsko (Turistická mapa) 1:12 000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2020-03-22].
  49. Praděd - historický trojmezník (cz.). turistika.cz. [dostęp 2015-09-22].
  50. a b Turistické rozcestí - Praděd, vrchol (cz.). turistika.cz. [dostęp 2020-02-08].
  51. Pozice na mapě (punkt geodezyjny nr 29.) 1:1500 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2019-12-29].
  52. a b Tomáš Homola: Praděd - doba mezi dvěma věžemi (cz.). filokartie.cz, 2004-07-26. [dostęp 2020-03-25].
  53. a b ROZHLEDNA (cz.). hotelpradedvysilac.cz. [dostęp 2017-07-20].
  54. a b Vrchol Praděd. jeseniky-praded.cz. [dostęp 2019-12-30].
  55. Viktor Daněk: CHKO Jeseníky (cz.). priroda.cz, 2004-11-01. [dostęp 2015-09-22].
  56. Miroslav Kobza: Vysílač na Pradědu je nejvyšším bodem v České republice. A také nejvyšší rozhlednou u nás. regiony.rozhlas.cz, 2019-05-29. [dostęp 2020-04-30].
  57. Rozhledna Praděd - dominanta Jeseníků. penzionfilipovice.cz. [dostęp 2020-05-02].
  58. a b Vysílač s rozhlednou Praděd (cz.). rozhledny.webzdarma.cz. [dostęp 2020-03-25].
  59. David i Soukup 1995 ↓, s. 111.
  60. Karkonosze widziane z Pradziada. dalekieobserwacje.eu. [dostęp 2015-09-22].
  61. a b Tatry z Pradziada oraz miraż inwersyjny. dalekieobserwacje.eu. [dostęp 2015-09-22].
  62. Mała Fatra z Pradziada. dalekieobserwacje.eu. [dostęp 2015-09-22].
  63. Schneeberg widziany z Pradziada [278 km!] (pol.). W: Dalekie Obserwacje [on-line]. dalekieobserwacje.eu, 2017-10-21. [dostęp 2017-11-04].
  64. Praděd: Z nejvyšší hory Jeseníků a Moravy dohlédnete na Alpy (cz.). spektrumzdravi.cz, 2015-05-24. [dostęp 2017-11-04].
  65. Rekord świata pobity. Obserwacja na 380 km (pol.). tvnmeteo.tvn24.pl, 2014-09-02. [dostęp 2015-09-22].
  66. Widok na Pradziada z Gliwic. dalekieobserwacje.eu. [dostęp 2018-07-26].
  67. Hrubý Jeseník (mapa). dudisoft.eu ↓.
  68. Cymerman 1998 ↓, s. 531 (mapa).
  69. Pavla Gürtlerová: Praděd (cz.). W: Geologické lokality [on-line]. lokality.geology.cz, 2008-11-06. [dostęp 2015-09-22].
  70. Jan Otčenášek: Pramen bez jména (2567) (cz.). estudanky.eu, 2010-01-03. [dostęp 2015-09-22].
  71. Petr Křístek: Pramen u vodopádů (7366) (cz.). estudanky.eu, 2013-08-18. [dostęp 2015-09-22].
  72. Jan Otčenášek: Studánka u Potoční chaty (5799) (cz.). estudanky.eu, 2012-06-26. [dostęp 2015-09-22].
  73. Vodopády Bílé Opavy (cz.). rymarovsko.cz. [dostęp 2015-09-22].
  74. Vodopády Jesníků a okolí. Vodopády Bílé Opavy (cz.). vodopady.info. [dostęp 2015-09-22].
  75. a b Rezerwaty przyrody (NPR Pradziad) (pol.). W: Agentura Ochrany Přírody a Krajiny České Republiky [on-line]. jeseniky.ochranaprirody.cz. [dostęp 2020-03-27].
  76. Bílá Opava naučná stezka (cz.). ejeseniky.com. [dostęp 2015-09-22].
  77. Č. 1. Bílá Opava - Jeseníky (cz.). msregion.cz. [dostęp 2015-09-22].
  78. Naučná stezka Bílá Opava (Karlova Studánka - vodopády Bílé Opavy - chata Barborka pod Pradědem - Ovčárna-Praděd - Karlova Studánka) (cz.). jesenik.org. [dostęp 2015-09-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-04-02)].
  79. NS Se Skřítkem okolím Pradědu (cz.). ejeseniky.com. [dostęp 2015-09-22].
  80. Naučná stezka Se Skřítkem okolím Pradědu (cz.). naucnoustezkou.cz, 2009-08-16. [dostęp 2015-09-22].
  81. a b c Vrchol Pradědu – Přírodní rezervace (cz.). turistika.cz. [dostęp 2015-09-24].
  82. Praděd (HLV 5; 1491 m). tisicovky.cz ↓.
  83. a b c d e MT. PRADED, CZECH REPUBLIC (ang.). weatherbase.com. [dostęp 2018-04-24].
  84. Klimat Pradziad. meteoblue.com. [dostęp 2018-04-24].
  85. Skuhravá i Kočí 2012 ↓, s. 86.
  86. Malá Morávka, Ovčárna točna. Zastávka. Autobusy (mapa 1:12 000) (cz.). mapy.cz. [dostęp 2018-05-30].
  87. a b Výjezd na Praděd po komunikaci Hvězda – Ovčárna je regulován (cz.). ssmsk.cz. [dostęp 2018-05-30].
  88. Horský hotel Figura (cz.). figura.cz. [dostęp 2015-09-22].
  89. Sporthotel Kurzovní (cz.). kurzovni.eu. [dostęp 2015-09-22].
  90. Hotel Praděd (cz.). hotelpradedvysilac.cz. [dostęp 2015-09-22].
  91. Chata Sabinka (cz.). chatasabinka.cz. [dostęp 2015-09-22].
  92. Chata Barborka. Jeseníky. Praděd (cz.). barborka-praded.cz. [dostęp 2015-09-22].
  93. Okrsek Praděd. Stanice HS Ovčárna (1313 m n.m.) (cz.). horskasluzba.cz. [dostęp 2020-03-30].
  94. JESENICKÝ MARATON – VYTRVALOSTNÍ HORSKÝ BĚH (cz.). jesenickymaraton.cz. [dostęp 2017-11-29].
  95. Jesenická stovka. Rozpis (cz.). jesenickastovka.cz. [dostęp 2018-05-03].
  96. Jesenická stovka. Výsledky 2016 (cz.). jesenickastovka.cz. [dostęp 2018-05-27].
  97. Zdeňka Jordanová: Lovecké chaty v Jeseníkách. Bobina (cz.). lovecke-chaty-v-jesenikach.webnode.cz. [dostęp 2015-09-22].
  98. Zdeňka Jordanová: Lovecké chaty v Jeseníkách. Potoční chata (cz.). lovecke-chaty-v-jesenikach.webnode.cz. [dostęp 2015-09-22].
  99. Zdeňka Jordanová: Lovecké chaty v Jeseníkách. Sokolí chata (Falkenbaude) (cz.). lovecke-chaty-v-jesenikach.webnode.cz. [dostęp 2015-09-22].
  100. Niebieski szlak turystyczny (Kouty nad Desnou, most, bus – Praděd). [dostęp 2020-04-01].
  101. Góry bliskie sercu. Z Czerwonohorskiego na Pradziad (pol.). sudeckiedrogi.wordpress.com, 2013-08-04. [dostęp 2015-09-22].
  102. Czerwony szlak turystyczny (Červenohorské sedlo, rozc. – Rýmařov) (pol.). mapa-turystyczna.pl. [dostęp 2020-04-01].
  103. Góry bliskie sercu. U Pradziada (pol.). sudeckiedrogi.wordpress.com, 2010-10-05. [dostęp 2015-09-22].
  104. Niebieski szlak turystyczny (Karlová Studánka – Karlov pod Pradědem) (pol.). mapa-turystyczna.pl. [dostęp 2020-04-01].
  105. Zielony szlak turystyczny (Kouty nad Desnou, most, bus – Karlová Studánka) (pol.). mapa-turystyczna.pl. [dostęp 2020-04-01].
  106. Żółty szlak turystyczny (Karlová Studánka – Malá Moravká) (pol.). mapa-turystyczna.pl. [dostęp 2020-04-01].
  107. Trasy rowerowe – Z Hvězdy na Czervenogórskie Sedlo (pol.). czeskiegory.pl. [dostęp 2015-11-07].
  108. Půjčovna koloběžek - Praděd. jeseniky.net. [dostęp 2020-03-23].
  109. Michał Książkiewicz: Rowerowa baza podjazdów. Praděd 1495 m (pol.). genetyk.com, 2007-2008. [dostęp 2015-09-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-01-15)].
  110. a b c TRASA HVĚZDA - OVČÁRNA - PRADĚD (cz.). cyklistikakrnov.com. [dostęp 2017-03-18].
  111. REGULAMIN XXV RAJDU KOLARSKIEGO ZDOBYWAMY PRADZIADA, JAZDA INDYWIDUALNA NA CZAS 26 - 27 - 28 maja 2017 r (pol.). W: Klub Turystyki Kolarskiej w Głuchołazach [on-line]. ktukol.pl. [dostęp 2017-03-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-03-18)].
  112. a b c Praděd - Ovčárna (pol.). czechy.pl. [dostęp 2015-09-22].
  113. Ski areál Praděd - Ovčárna (cz.). ceskehory.cz. [dostęp 2015-09-22].
  114. a b Sport centrum Figura Praděd-Ovčárna (cz.). jeseniky.net. [dostęp 2015-09-22].
  115. Narciarstwo. Trasy biegowe. Jesenická magistrála (cz.). jeseniky.net. [dostęp 2015-09-22].
  116. Jesioniki na biegówkach (mapa) ↓.
  117. Jesioniki na biegówkach. Objaśnienia i profile tras ↓.
  118. Nalewkomania. (Altvater) (pol.). nalewkomania.blogspot.com, 2009-11-17. [dostęp 2015-09-22].
  119. Likérka Springer (cz.). web.iol.cz. [dostęp 2018-02-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-10-29)].
  120. Světlá Hora (historie obce) (cz.). svetlahora.cz. [dostęp 2018-02-10].
  121. Pivovarnictví a lihovarnictví (cz.). W: Město Bruntál [on-line]. mubruntal.cz. [dostęp 2018-02-10].
  122. Hotel Praděd Jeseník (cz.). hotelpraded.com. [dostęp 2015-09-24].
  123. Apartmány Praděd (cz.). apartmanypraded.cz. [dostęp 2015-09-24].
  124. Hotel Praděd Rýmařov *** (pol.). hotel-praded-rymarov.hotel.cz. [dostęp 2019-02-21].
  125. Hotel Praděd (pol.). hotelpraded.eu. [dostęp 2015-09-24].
  126. Vyhlídka Praděd (Turistická mapa) 1:12 000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2020-03-24].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]