Pradziad

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pradziad
cz. Praděd
Ilustracja
Ośnieżona góra Pradziad
Państwo  Czechy
Położenie Malá Morávka[a]
Pasmo Wysoki Jesionik
(cz. Hrubý Jeseník)
(Sudety)
Wysokość 1491 m n.p.m.
Wybitność 983[1] m
Położenie na mapie Sudetów
Mapa lokalizacyjna Sudetów
Pradziad
Pradziad
Ziemia50°04′59,1″N 17°13′51,5″E/50,083083 17,230972

Pradziad (dawniej Pradziadek[2], cz. Praděd, niem. Altvater[3]) – najwyższy szczyt (góra) o wysokości 1491 m n.p.m. (podawane są też wysokości 1492 m n.p.m., 1493 m n.p.m. lub 1495 m n.p.m. oraz dokładniejsza 1491,3 m n.p.m.[4]) w paśmie górskim Wysokiego Jesionika (cz. Hrubý Jeseník), w północno-wschodnich Czechach, w obrębie gminy Malá Morávka[a][5][6]. Jest najwyższym szczytem Jesioników (cz. Jeseníky), Śląska Czeskiego, Górnego Śląska i Moraw[7], piątym w całych Czechach[8], a zarazem najwyższym szczytem Sudetów Wschodnich.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Rzeźba legendarnego starca Pradziada przy wieży na górze Pradziad, którą wykonał Jiří Halouzka

Nazwa góry pierwotnie brzmiała od około 1377 roku Keylichter Schneeberg, później od około 1611 roku Schneeberg. W 1497 roku po raz pierwszy nazwano górę Altvater, a w XIX wieku jako Vaterberg, oznaczającą najwyższą, najważniejszą, tak jak „dziadek” (najstarszy mężczyzna). Czeski przekład Praděd pojawia się po raz pierwszy w 1848 roku. „Pradziad” to też siwowłosy, sędziwy starzec pojawiający się w ludowych legendach[9][10][11], którego symbolizuje rzeźba z drewna dębowego ustawiona w 2012 roku przy drodze wjazdowej na szczyt, nieopodal wieży o wysokości 214 cm i wadze 600 kg, którą wykonał czeski rzeźbiarz Jiří Halouzka z Jiříkova[12][13].

Do XIX wieku pod Pradziadem prowadzono gospodarkę pasterską, głównie wypas owiec oraz wyrąb lasów.

W latach 1903–1912 według projektu wiedeńskiego architekta Franza Rittera von Neumanna została wzniesiona przez Morawsko-Śląskie Sudeckie Towarzystwo Górskie (niem. Mährisch-Schlesischer Sudetengebirgsverein (MSSGV)) neogotycka wieża widokowa Altvaterturm, do 1921 roku nazywana (niem. Habsburgwarte), a po przyłączeniu Kraju Sudetów do III Rzeszy nazywana (niem. Adolf Hitler Turm) o wysokości 32,5 m oraz szerokości u podstawy 14,5 m. Na parterze była restauracja. Od samego początku ta kamienna budowla źle znosiła trudne warunki klimatyczne i wymagała ciągłych napraw, dokonywanych w latach 1926–1934. W czasie II wojny światowej znajdowało się w niej obserwatorium meteorologiczne Wehrmachtu[14][15].

W odległości około 120 m na południowy wschód od szczytu, na wysokości 1475 m n.p.m. znajduje się kamienny pomnik (cz. Engelsbergův pomník) w kształcie graniastosłupa o wysokości 2,1 m, poświęcony kompozytorowi Eduardowi Schönowi ps. Engelsberg, odsłonięty 11 sierpnia 1935 roku[16].

Wieża Altvaterturm – wierna rekonstrukcja z 2004 roku na wzgórzu Wetzstein koło Lehestenu w Turyngii

Po wojnie w 1946 roku wieża została zamknięta dla turystów. Ponownie otwarta w latach 1951–1957, kiedy to po odkryciu szczelin w murach została ponownie zamknięta przez nadzór budowlany. 2 maja 1959 roku wieża uległa zawaleniu[17], a w 2004 roku, w Turyngii w Niemczech, na wzgórzu Wetzstein koło Lehestenu została wzniesiona wierna kopia wieży (niem. Altvaterturm)[18][19].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Lokalizacja[edytuj | edytuj kod]

Pradziad jest szczytem dobrze rozpoznawalnym i charakterystycznym z trzonem wysmukłej wieży, przypominającej kształtem rakietę kosmiczną, ustawionej na jego wierzchołku[20]. Jest dobrze widoczny z wielu punktów widokowych oraz wyższych miejsc w promieniu nawet kilkuset kilometrów, nie tylko w Czechach, ale również w południowo-zachodnich województwach Polski: opolskim czy dolnośląskim[6]. Leży w części Wysokiego Jesionika (mikroregionie) o nazwie Masyw Pradziada i Wysokiej Holi (cz. Pradědská hornatina) i jest głównym, centralnym szczytem tego Masywu, leżącym na jego głównym grzbiecie, w jego środkowej części ciągnącej się od przełęczy Červenohorské sedlo do przełęczy Skřítek.

Otaczają go liczne szczyty: od zachodu Velký Děd, od północnego zachodu Malý Děd, od północnego wschodu Sokol i Prostřední vrch, od wschodu Ostrý vrch, od południa Petrovy kameny, od południowego zachodu Divoký kámen, Zámčisko-SZ i Nad soutokem[5].

W kierunku szczytu Petrovy kameny położona jest najwyższa drogowa przełęcz Wysokiego Jesionika i Masywu Pradziada i Wysokiej Holi, Sedlo Barborka, położona na wysokości 1317 m n.p.m. z asfaltową drogą o ograniczonym ruchu pojazdów i skrzyżowaniem o nazwie U Barborky[21].

Stoki[edytuj | edytuj kod]

Jak każdy region, czy mikroregion tak i góra ma swoje ograniczenia, wynikające z usytuowania względem sąsiednich gór czy szczytów, gdzie granicami są przełęcze czy inne załamania stoków, jak np. żleby czy doliny płynących rzek lub potoków. Góra ograniczona jest siedmioma zasadniczymi stokami[5]:

  • północno-zachodnim, ciągnącym się od szczytu do przełęczy położonej na wysokości 1342 m n.p.m., w kierunku góry Malý Děd;
  • północno-wschodnim, ciągnącym się od szczytu do przełęczy położonej na wysokości 1160 m n.p.m. w kierunku góry Sokol, ograniczonym dolinami potoków Střední Opava i Sokolí potok;
  • stokiem o nazwie Pradědský příkop, ciągnącym się od drugorzędnego szczytu Praděd-V do przełęczy położonej na wysokości 1147 m n.p.m., w kierunku góry Prostřední vrch;
  • wschodnim, ciągnącym się od szczytu poprzez drugorzędny szczyt Praděd-V do przełęczy położonej na wysokości 1195 m n.p.m., w kierunku góry Ostrý vrch, ograniczonym od południa doliną potoku Bílá Opava;
  • południowym, krótkim, ciągnącym się od szczytu do przełęczy Sedlo Barborka, w kierunku góry Petrovy kameny;
  • południowo-zachodnim, najdłuższym, ciągnącym się od szczytu do skaliska Zámčisko-SZ, ograniczony żlebami Důl Velkého Děda (od południa) i Divoký důl (od północy) oraz szczytem Divoký kámen i potokiem Malý Dědův p;
  • zachodnim, ciągnącym się od szczytu w kierunku szczytu Velký Děd.

Warto dodać, że niektórzy autorzy stoki biegnące od szczytów Velký Děd i Divoký kámen uważają za przedłużenie stoków góry Pradziad, z uwagi na małą wybitność przełęczy w kierunku góry Pradziad (powinno być minimum 5 m)[22]. Stoki (poza wytyczonymi szlakami turystycznymi) pokryte są nielicznymi ścieżkami[5].

Szczyt główny[edytuj | edytuj kod]

Widok na historyczny kamień graniczny oraz wieżę na górze Pradziad

Sam szczyt leży na Śląsku i pod nim przebiega historyczna granica pomiędzy Śląskiem a Morawami. Obecnie przechodzi przez niego także granica między krajem morawsko-śląskim a ołomunieckim oraz między powiatem Bruntál (Malá Morávka i Vrbno pod Pradědem) a Šumperk (Loučná nad Desnou). Można dodać, że w odległości około 200 m na północ od wieży Pradziada znajduje się ponadmetrowy Kamień graniczny z 1721 roku, z białego kwarcytu. Na trzech jego bokach znajdują się herby państw, których granice się tu stykały: Księstwa Nyskiego biskupów wrocławskich, Zakonu krzyżackiego z Bruntálu i Państwa velkolosińskiego[23].

Widok z góry Pradziad na hotel Ovčárna i górę Petrovy kameny

Połać szczytowa jest wybitnym punktem widokowym na otaczające szczyty gór i pasma górskie. Wokół wieży ustawiono niewielki płotek przy którym znajdują się pulpity informacyjne z nazwami widocznych szczytów, a przy wieży w kierunku szczytu Dlouhé stráně ustawiono niewielką platformę widokową.

Wieża nadajnika[edytuj | edytuj kod]

Wieża na szczycie góry Pradziad
 Osobny artykuł: Wieża telewizyjna Praděd.

Obecną wieżę retransmisyjną RTV na Pradziadzie poprzedziła wieża kamienna, na której były umieszczone anteny paraboliczne. Konstrukcja ta jednak nie była w stanie pomieścić kolejnych urządzeń, wobec czego przestała spełniać swoją rolę, dlatego podjęto decyzję o budowie betonowej wieży nadajnika o wysokości 162 m (aktualnie, w wyniku wymiany anteny, jest to wysokość 145,5 m[17]).

Budowę rozpoczęto w 1968 roku od wybudowania drogi dojazdowej na szczyt, a w 1977 roku rozpoczęto właściwą budowę wieży, którą zakończono w 1983 roku oddaniem jej do użytku[24]. Wieżę zaprojektował m.in. Jan Liška.

W wieży oprócz urządzeń przekaźnikowych mieści się hotel Praděd wraz z restauracją oraz stacja meteorologiczna[24].

Natomiast na wysokości 1563 m n.p.m. znajduje się w niej oszklony taras widokowy[25]. Przy dobrej widoczności roztaczają się dalekie widoki od Śnieżki na północnym zachodzie[26][15] aż po Tatry [27][15] oraz Małą Fatrę na południowym wschodzie[28][29]. Możliwa jest również obserwacja m.in. szczytu góry Schneeberg w Alpach[30][31].

Podczas zaciemnienia nocnego wieża z uwagi na bezpieczeństwo przeszkodowe ruchu lotniczego jest oświetlona lampami z najwyższą migającą zainstalowaną na jej szczycie[32].

Szczyt drugorzędny[edytuj | edytuj kod]

W obrębie góry można wyróżnić w odległości około 1060 m na wschód od szczytu głównego, drugorzędny szczyt określony jako Praděd - V o wysokości 1356 m n.p.m. i współrzędnych geograficznych: (50°04′53,1″N 17°14′43,1″E/50,081417 17,245306)[5][33]. Dojście do niego jest trudne (niezalecane), orientacyjne z połaci głównego szczytu.

Widok z parkingu koło schroniska Sabinka na drugorzędny szczyt Praděd-V

Geologia[edytuj | edytuj kod]

Szczyt Pradziada zbudowany jest z łupków łyszczykowych, a niższe partie z gnejsów należących do jednostki określanej jako kopuła Desny[34][15]. Skały te opisywane były jako biotytowo-chlorytowo-muskowitowe fyllonity, drobno- i średnioziarniste gnejsy biotytowe oraz fyllonityczne gnejsy biotytowo-chlorytowo-muskowitowe[35].

W odległości około 360 m na północ od szczytu, na wysokości około 1450 m n.p.m. znajduje się grupa skalna o nazwie Tabulové skály[36], mająca przybliżone wymiary poziome (100 × 40) m, nazywana także Tabulové kameny[37][15]. Są to skałki będące klifem mrozowym, zbudowane z łupków łyszczykowych.

Wody[edytuj | edytuj kod]

Góra wraz z całym grzebieniem Masywu Pradziada jest granicą głównego europejskiego działu wodnego między zlewiskami Mórz: Bałtyckiego (dorzecze Odry) na stokach: wschodnim, północno-wschodnim i Pradědskim příkopie oraz Czarnego (dorzecze Dunaju) na stoku zachodnim i południowo-zachodnim[5]. Na stokach Pradziada mają swój początek potoki: Střední Opava, Sokolí p., Česnekový p. (1)[b], Videlský p., Bilá Opava, Malý Dědův p., Velký Dědův p. i Divoký p[5].

Źródła[edytuj | edytuj kod]

Ponadto na stokach występują liczne źródła:

Legenda zrodlo.svg Źródła na stokach góry Pradziad
L.p. Źródło (oznaczenie) Odległość od szczytu
m
Wysokość bezwzględna
m n.p.m.
Współrzędne geograficzne
1 Pramen bez jména (2567)[38] 830 na południowy zachód 1352 50°04′37″N 17°13′28″E/50,076944 17,224444
2 Pramen u vodopádů (7366)[39] 2100 na południowy wschód 1100 50°04′42″N 17°15′35″E/50,078333 17,259722
3 Studánka u Potoční chaty (5799)[40] 1100 na południowy zachód 1284 50°04′27″N 17°13′27″E/50,074167 17,224167

Wodospady[edytuj | edytuj kod]

Poza tym na potoku Bílá Opava występują wodospady (cz. Vodopády Bílé Opavy)[41], przy żółtym szlaku turystycznym Szlak żółty , z których największy, a zarazem główny (cz. Velký vodopád) położony jest na wysokości około 1130 m n.p.m. i ma wysokość 7,9 m. Pod głównym wodospadem są mniejsze stopnie i kaskady na długości około 40 m i różnicy wysokości około 10 m[42].

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

Cała połać szczytowa oraz większość stoków znajduje się w otoczeniu narodowego rezerwatu przyrody Praděd powstałego w 1991 roku o powierzchni około 2031 ha, z połączenia 6 odrębnych rezerwatów: Petrovy kameny, Velká kotlina, Malá kotlina, Vrchol Pradědu, Divoký důl i Bílá Opava[43], będącego częścią wydzielonego obszaru objętego ochroną o nazwie Obszar Chronionego Krajobrazu Jesioniki (cz. Chráněná krajinná oblast (CHKO) Jeseníky), a utworzonego w celu ochrony utworów skalnych, ziemnych i roślinnych oraz rzadkich gatunków zwierząt. Przy połaci szczytowej góry rozciąga się rezerwat przyrody Vrchol Pradědu. Warto dodać, że część stoku południowo-zachodniego Pradziada jest również częścią rezerwatu przyrody Divoký důl (→ Divoký kámen) oraz część stoku wschodniego częścią rezerwatu przyrody Bílá Opava (→ Ostrý vrch).

Ścieżki dydaktyczne[edytuj | edytuj kod]

W celu ochrony unikalnego ekosystemu na obszarze narodowego rezerwatu przyrody Praděd wyznaczono ścieżkę dydaktyczną (cz. Naučná stezka Bílá Opava) o długości około 5,5 km, przebiegającą na trasie o przewyższeniu 550 m[44][45]:

Ścieżka edukacyjna zielona.svg Karlova Studánka, Hubert – dolina potoku Bílá Opava – góra Ostrý vrch – Praděd-V – góra Pradziad – schronisko Barborka (z 6 stanowiskami obserwacyjnymi)[46],

oraz dodatkowo ścieżkę dydaktyczną (cz. NS Se skřítkem okolím Pradědu) o długości około 3,7 km na trasie[47][48]:

Ścieżka edukacyjna zielona.svg góra Malý Děd – schronisko Švýcárna – Velký Děd – szczyt Pradziad (z 8 stanowiskami obserwacyjnymi).

Rezerwat przyrody Vrchol Pradědu[edytuj | edytuj kod]

Rezerwat przyrody Vrchol Pradědu został utworzony w 1955 roku na obszarze 497 ha[49] w celu ochrony zbiorowisk rzadkiej roślinności traw i krzewów z epoki lodowcowej. Obejmował on swoim zasięgiem oprócz bezleśnej kopuły szczytowej Pradziada, również połać szczytową sąsiedniej góry Malý Děd oraz szczyt i część stoków Velkiego Děda[49]. Szczyt Pradziada znajduje się w strefie łąk górskich z karłowatą jarzębiną oraz jałowcem niskim (łac. Juniperus communis subsp. alpina)[15]. Ochronie podlega roślinność alpejska i tundrowa, prastary bór świerkowy oraz grupa skalna Tabulové skály.

W XIX i XX wieku sadzono nieobecną wcześniej w Jesionikach (cz. Jeseníky) kosodrzewinę. Niższe partie stoków porasta górnoreglowy las świerkowy. W rezerwacie występuje wiele gatunków roślin podlegających ochronie, wśród nich występują tu m.in. wierzba lapońska (łac. Salix lapponum), wierzba zielna (łac. Salix herbacea), widlicz alpejski (łac. Diphasiastrum alpinum)[37], dzwonek brodaty (łac. Campanula barbata), fiołek żółty sudecki (łac. Viola lutea subsp. sudetica)[50], rzeżucha rezedolistna (łac. Cardamine rezedofolia), jastrzębiec alpejski (łac. Hieracium alpinum), goryczka kropkowana (łac. Gentiana punctata) czy dzwonek okrągłolistny sudecki (łac. Campanula rotundifolia subsp. sudetica)[49]. Rezerwat jest udostępniony dla turystów. Przebiegają przez niego zarówno szlaki turystyczne jak i jedyny wytyczony szlak rowerowy. W 1991 roku rezerwat włączono do kompleksowego narodowego rezerwatu przyrody Praděd.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimatogram dla Pradziada
IIIIIIIVVVIVIIVIIIIXXXIXII
 
 
37
 
-6
-11
 
 
36
 
-5
-10
 
 
52
 
0
-7
 
 
65
 
6
-3
 
 
113
 
11
2
 
 
113
 
13
5
 
 
123
 
16
7
 
 
98
 
16
7
 
 
70
 
11
3
 
 
42
 
7
-1
 
 
49
 
0
-5
 
 
39
 
-5
-9
Temperatury w °C
Opad całkowity w mm
Źródło: Klimat Pradziad. meteoblue.com

Na Pradziadzie panują surowe warunki klimatyczne. Średnia roczna temperatura powietrza wynosi około 1°C, przy czym najwyższa średnia miesięczna temperatura powietrza osiąga wartość około 10°C (sierpień), a najniższa około -6°C (styczeń, luty)[51]. Najwyższą temperaturę odnotowano w miesiącu lipcu 25°C, a najniższą w styczniu -27°C[51].

Średnia roczna suma opadów wynosi około 920 mm, przy czym najwyższa średnia miesięczna opadów osiąga wartość około 140 mm (sierpień), a najniższa około 40 mm (marzec)[51]. Maksymalne odnotowane roczne opady osiągnęły wartość 1180 mm[51].

Średnia roczna prędkość wiatru wynosi około 30 km/h, przy czym najwyższa średnia miesięczna prędkość osiąga wartość około 38 km/h (grudzień, styczeń), a najniższa 22 km/h (czerwiec, lipiec, sierpień)[51]. Najczęściej wiatry wieją z południowego zachodu i południa, natomiast najsilniejsze z zachodu, osiągając często wartość ponad 60 km/h[52].

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Hotel Praděd z restauracją na wieży Pradziada
 Osobny artykuł: Praděd (hotel).

W końcu XIX wieku, z uwagi na dogodny dojazd z pobliskiej miejscowości Karlova Studánka zaczęła rozwijać się turystyka w okolicach szczytu Pradziada.

Obecnie turyści mają wiele możliwości spędzenia wolnego czasu (turystyka piesza, rowerowa, narciarska, taras widokowy, hotel z restauracją czy ścieżki dydaktyczne).

Jedyny dojazd pojazdami mechanicznymi na górę następuje z przełęczy Hvězda w miejscowości Karlová Studánka do parkingu przy hotelu Ovčárna, gdzie zlokalizowano m.in. przystanek autobusowy[53]. Ruch pojazdów na odcinku Hvězda – Ovčárna odbywa się wahadłowo z uwagi na małą szerokość jezdni na tym odcinku[54]. Wjazd na parking Ovčárna jest odpłatny[54].

Rozbudowana baza hotelowa – 4 hotele (Figura[55], Kurzovní chata[56], Ovčárna, Praděd[57]) oraz schroniska turystyczne Chata Sabinka[58] i Barborka[59]. Ponadto w odległości 2,5 km na północny zachód od szczytu znajduje się najstarsze schronisko turystyczne Wysokiego Jesionika, Švýcárna.

Chaty łowieckie[edytuj | edytuj kod]

Wokół góry na stokach znajdują się trzy chaty niemające charakteru typowych schronisk turystycznych, a które zalicza się do tzw. chat łowieckich. Dojście do nich następuje nieoznakowanymi ścieżkami przy wykorzystaniu szczegółowych map.

Home font awesome.svg Chaty na stokach góry Pradziad
L.p. Chata Odległość od szczytu
m
Lokalizacja Współrzędne geograficzne
1 Bobina[60] 2250 na południowy zachód stok południowo-zachodni 50°04′08,0″N 17°12′30,4″E/50,068889 17,208444
2 Potoční chata[61] 1100 na południowy zachód niedaleko hotelu Kurzovní chata 50°04′27,0″N 17°13′27,8″E/50,074167 17,224389
3 Sokolí chata[62] 1430 na północny wschód w kierunku góry Sokol, blisko potoku Sokolí p. 50°05′23,3″N 17°14′53,2″E/50,089806 17,248111

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Bezpośrednio na szczyt Pradziada prowadzi tylko jeden szlak turystyczny:

Szlak niebieski Kouty nad Desnou – dolina rzeki Divoká Desná – U Kamenné chaty – szczyt Pradziad,

oraz przez górę Pradziad przechodzą cztery szlaki turystyczne na trasach:

Szlak czerwony Červenohorské sedlo – góra Velký Klínovec – przełęcz Hřebenová – szczyt Výrovka – przełęcz Sedlo pod Malým Jezerníkem – szczyt Malý Jezerník – góra Velký Jezerník – przełęcz Sedlo Velký Jezerník – schronisko Švýcárna – góra Pradziad[63] – przełęcz Sedlo Barborka – góra Petrovy kameny – Ovčárna – przełęcz Sedlo u Petrových kamenů – szczyt Vysoká hole – szczyt Kamzičník – góra Velký Máj – przełęcz Sedlo nad Malým kotlem – góra Jelení hřbetJelení studánka – przełęcz Sedlo pod Jelení studánkou – góra Jelenka – góra OstružnáRýmařov;
Szlak niebieski Karlova Studánka – dolina Údolí Bílé Opavy – góra Ostrý vrch – schronisko Barborka[64] – przełęcz Sedlo Barborka – góra Petrovy kameny – Ovčárna – góra Vysoká hole – Velká kotlinaMalá Morávka;
Szlak zielony Kouty nad Desnou – góra Hřbety – góra Nad Petrovkou – Kamzík – góra Velký Jezerník – schronisko Švýcárna – góra Pradziad – góra Petrovy kameny – Ovčárna – Karlova Studánka;
Szlak żółty Karlova Studánka – dolina Údolí Bílé Opavy – góra Ostrý vrch – wodospady Bílé Opavy – góra Petrovy kameny – Ovčárna – góra Vysoká hole – góra Temná – góra KopřivnáKarlov pod Pradědem.

Szlaki rowerowe[edytuj | edytuj kod]

Przez górę Pradziad przechodzi również szlak rowerowy na trasie:

Stripe-marked biketrail blue.svg Červenohorské sedlo – góra Velký Klínovec – góra Výrovka – Kamzík – góra Velký Jezerník – przełęcz Sedlo Velký Jezerník – schronisko Švýcárna – góra Pradziad – przełęcz Sedlo Barborka – góra Petrovy kameny – Ovčárna – Hvězda[65].

Pradziad to miejsce licznie odwiedzane przez turystów i rowerzystów oraz miłośników m.in. zjazdu na hulajnodze, z której można skorzystać ze zlokalizowanej przy wieży specjalnej wypożyczalni.

Podjazdy drogowe[edytuj | edytuj kod]

12% stoupání (cz).svg podjazd z Hvězdy: (długość: 9,1 km, różnica wysokości: 632 m, średnie nachylenie podjazdu: 6,9%)[66].

Na podjeździe Hvězda – Pradziad organizowane są cykliczne zawody kolarskie oraz notowane najlepsze czasy osiągnięte przez kolarzy[67]. W 2017 roku m.in. Klub Turystyki Górskiej w Głuchołazach zorganizował już po raz XXV Rajd pod nazwą Zdobywamy Pradziada - jazda indywidualna na czas[68]. Ponadto organizowane są również inne zawody organizowane przez kolarzy czeskich[67]. Najlepsi kolarze legitymują się czasami w granicach 24 minut, osiągając przeciętną prędkość ok. 22 km/h[67].

Trasy narciarskie[edytuj | edytuj kod]

Poniżej kopuły szczytowej znajduje się popularny ośrodek sportów zimowych o nazwie (cz. Ski areál Praděd - Ovčárna) z ośmioma trasami zjazdowymi[69][70][71]. W pobliżu góry zlokalizowano 6 wyciągów narciarskich, najdłuższy z nich ma długość 650 m. Doskonałe warunki śniegowe od grudnia aż do maja. Przeszkodą w uprawianiu sportów zimowych mogą być bardzo silne wiatry i niskie temperatury.

Na stoku południowym góry zlokalizowano jedyną trasę narciarstwa zjazdowego tzw. Velký Václavák[71]:

Pictogram Ski Slope blue.svg łatwa o długości 500 m z wyciągiem orczykowym.

W okresach ośnieżenia przez górę wzdłuż szlaków turystycznych wytyczono narciarskie trasy biegowe z tzw. Jesenicką magistrálą[72][73][74].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Likier ziołowy Altvater (Pradziad)
  • Do XIX wieku góra Vysoká hole uważana był za najwyższą w Wysokim Jesioniku[75]. Dopiero późniejsze, precyzyjniejsze pomiary wysokości[76] pokazały wyższość Pradziada.
  • W 1877 roku Siegfried Gessler w miejscowości Karniów sporządził recepturę i wprowadził na rynek likier ziołowy o nazwie Altvater (Pradziad)[77]. W 1873 roku Fridolín Springer założył fabrykę likierów o nazwie Springer w miejscowości Lichtvard (obecnie część gminy Světlá w gminie Světlá Hora), której ziołowy likier nosił nazwę (niem. Altvater-Urquell; czes. Praděd Prazdroj)[78][79]. W 1925 roku Rudolf Wilhelm założył tam kolejną fabrykę likierów (zamkniętą w 1939 roku) produkującą likier ziołowy o nazwie (niem. Original Altvater-Sternmarke)[80].
  • Czubek wieży na Pradziadzie jest najwyżej położonym punktem stałym w całych Sudetach. Znajduje się on bowiem na wysokości 1638 m n.p.m., a więc 36 m wyżej niż Śnieżka i kilkanaście aniżeli najwyższy punkt Obserwatorium Wysokogórskiego IMGW na Śnieżce, znajdujący się na wysokości 1620 m n.p.m.[81].
  • Hotele i pensjonaty w wielu okolicznych miejscowościach: Jesioniku (cz. Jeseník)[82], Karlovie pod Pradědem[83], Rýmařovie[84] i Zlatych Horach[85] noszą nazwę Praděd (Pradziad).
  • Do góry Pradziad należy rekord dalekich obserwacji obiektu w Polsce, wynoszący około 228,7 km (widoczne są szczyty polskich Tatr, w tym m.in. Niżnie Rysy)[86][27].
  • W piętnastu miejscach w Czechach (Dolní Moravice (2), Jiříkov (3), Karlova Studánka, Kouty nad Desnou[87], Malá Morávka, Ostružná, Paseka (2), Pradziad, Rýmařov (2) i Skřítek) ustawiono rzeźbę legendarnego starca Pradziada[13]. To czeski rekord uwiecznienia w tylu miejscach „władcy gór”[13]. Ponadto w Jiříkovie znajduje się największa rzeźba Pradziada o wysokości 10,5 m i wadze około 15 ton, którą wyrzeźbił Jiří Halouzka[88]. To jednocześnie najwyższa rzeźba w Czechach[88]. W miejscowości tej znajduje się galeria rzeźby pod nazwą (cz. Pradědova galerie U Halouzků)[89][90].
  • Od 2008 roku organizowany jest maraton górski pod nazwą (cz. Jesenický maraton) na trasie Ramzová – Skřítek, który przebiega przez górę i szczyt Pradziada[91]. Ponadto przez pasmo Wysokiego Jesionika, w tym również przez stoki góry Pradziad przechodzi trasa okrężnego, długodystansowego biegu górskiego (103 km), organizowanego od 2013 roku na trasie Šumperk – Wysoki Jesionik – Šumperk pod nazwą „Jesionicka setka” (cz. Jesenická stovka)[92][93]. Jak dotychczas najlepszy wynik w tym biegu uzyskał zwycięzca z 2016 roku Czech Petr Hének z klubu AK Drnovice, który pokonał ten dystans w czasie 11:02, uzyskując przeciętną prędkość 9,3 km/h[94].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Zgodnie z podziałem administracyjnym, szczyt Pradziada oraz część stoków należy do gminy Malá Morávka, pozostała część stoków masywu góry leży w granicach gmin odpowiednio: Loučná nad Desnou lub Vrbno pod Pradědem.
  2. Oznaczenie indeksowane w odróżnieniu od znajdującego się w tym samym paśmie potoku Česnekový p. (2), płynącego ze stoku góry Malý Děd

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jeseníky (cz.). ultratisicovky.cz. [dostęp 2018-12-22].
  2. Rehman 1904 ↓, s. 8.
  3. Praděd (1491 m) (Altvater) (Turistická mapa) 1:12 000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2016-12-23].
  4. Otakar Brandos: Praděd (cz.). treking.cz, 2009-12-07. [dostęp 2015-09-22].
  5. a b c d e f g Praděd (1491 m) (Turistická mapa) 1:12 000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2015-09-22].
  6. a b Góry bliskie sercu. Pradziad (1492 m n.p.m.) (pol.). sudeckiedrogi.wordpress.com, 2010-12-07. [dostęp 2015-09-22].
  7. Nejvýše na Moravě (cz.). turistika.cz. [dostęp 2015-09-22].
  8. Vrchol Praděd (cz.). vyskovnice.cz. [dostęp 2015-09-22].
  9. Legenda o powstaniu góry Pradziad (pol.). nowagazeta.pl, 2013-08-14. [dostęp 2015-09-22].
  10. Praděd (cz.). abatar.cz. [dostęp 2015-09-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-11)].
  11. Legenda o pasterzu Jakubie, Pradziadzie i Owczarni (pol.). nowagazeta.pl, 2013-08-14. [dostęp 2015-09-22].
  12. Ivan Lutterer, Rudolf Šrámek – Zeměpisná jména v Čechach, na Moravě a ve Slezku: Świat duchów (pol.). forum.skps.wroclaw.pl, 1997. s. 211-212. [dostęp 2015-09-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)].
  13. a b c Dalibor Otáhal: Děd Praděd se vrátil na Praděd (cz.). bruntalsky.denik.cz, 2012-05-28. [dostęp 2017-11-04].
  14. Vítězslav Koranda: Praděd - rozhledna (cz.). jesenik.org. [dostęp 2015-09-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-09-22)].
  15. a b c d e f David, Soukup 1995 ↓, s. 110.
  16. Praděd – Engelsbergův pomník (a výroční) (cz.). turistika.cz. [dostęp 2015-11-16].
  17. a b Rozhledna Praděd (cz.). jeseniky.net. [dostęp 2015-09-22].
  18. Altvaterturm (niem.). altvaterturm.de. [dostęp 2018-02-10].
  19. Altvaterturm (Turistická mapa) 1:24 000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2018-02-10].
  20. Praděd (cz.). turistika.cz. [dostęp 2015-09-22].
  21. Turistické rozcestí - U Barborky (cz.). turistika.cz. [dostęp 2015-09-22].
  22. Jan Bína, Jaromír Demek: Z nížin do hor: Geomorfologické jednotky České republiky. Wyd. 1. Praga: Academia, 2012. ISBN 978-80-200-2026-0. OCLC 796017373. (cz.)
  23. Praděd - historický trojmezník (cz.). turistika.cz. [dostęp 2015-09-22].
  24. a b David, Soukup 1995 ↓, s. 111.
  25. Rozhledna. Vstupné (cz.). hotelpradedvysilac.cz. [dostęp 2015-09-22].
  26. Karkonosze widziane z Pradziada. dalekieobserwacje.eu. [dostęp 2015-09-22].
  27. a b Tatry z Pradziada oraz miraż inwersyjny. dalekieobserwacje.eu. [dostęp 2015-09-22].
  28. Mała Fatra z Pradziada. dalekieobserwacje.eu. [dostęp 2015-09-22].
  29. ROZHLEDNA (cz.). hotelpradedvysilac.cz. [dostęp 2017-07-20].
  30. Schneeberg widziany z Pradziada [278 km!] (pol.). W: Dalekie Obserwacje [on-line]. dalekieobserwacje.eu, 2017-10-21. [dostęp 2017-11-04].
  31. Praděd: Z nejvyšší hory Jeseníků a Moravy dohlédnete na Alpy (cz.). spektrumzdravi.cz, 2015-05-24. [dostęp 2017-11-04].
  32. Widok na Pradziada z Gliwic. dalekieobserwacje.eu. [dostęp 2018-07-26].
  33. Hrubý Jeseník (mapa). dudisoft.eu) ↓.
  34. Cymerman 1998 ↓, s. 531 (mapa).
  35. Pavla Gürtlerová: Praděd (cz.). W: Geologické lokality [on-line]. lokality.geology.cz, 2008-11-06. [dostęp 2015-09-22].
  36. Tabulové skály (cz.). turistika.cz. [dostęp 2015-09-22].
  37. a b Tabulové kameny (cz.). turistika.cz. [dostęp 2015-09-22].
  38. Jan Otčenášek: Pramen bez jména (2567) (cz.). estudanky.eu, 2010-01-03. [dostęp 2015-09-22].
  39. Petr Křístek: Pramen u vodopádů (7366) (cz.). estudanky.eu, 2013-08-18. [dostęp 2015-09-22].
  40. Jan Otčenášek: Studánka u Potoční chaty (5799) (cz.). estudanky.eu, 2012-06-26. [dostęp 2015-09-22].
  41. Vodopády Bílé Opavy (cz.). rymarovsko.cz. [dostęp 2015-09-22].
  42. Vodopády Jesníků a okolí. Vodopády Bílé Opavy (cz.). vodopady.info. [dostęp 2015-09-22].
  43. Narodowy Rezerwat Przyrody Praděd (Pradziad) (pol.). navstivtejeseniky.cz. [dostęp 2015-09-22].
  44. Bílá Opava naučná stezka (cz.). ejeseniky.com. [dostęp 2015-09-22].
  45. Č. 1. Bílá Opava - Jeseníky (cz.). msregion.cz. [dostęp 2015-09-22].
  46. Naučná stezka Bílá Opava (Karlova Studánka - vodopády Bílé Opavy - chata Barborka pod Pradědem - Ovčárna-Praděd - Karlova Studánka) (cz.). jesenik.org. [dostęp 2015-09-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-04-02)].
  47. NS Se Skřítkem okolím Pradědu (cz.). ejeseniky.com. [dostęp 2015-09-22].
  48. Naučná stezka Se Skřítkem okolím Pradědu (cz.). naucnoustezkou.cz, 2009-08-16. [dostęp 2015-09-22].
  49. a b c Vrchol Pradědu – Přírodní rezervace (cz.). turistika.cz. [dostęp 2015-09-24].
  50. Praděd. tisicovky.cz ↓.
  51. a b c d e MT. PRADED, CZECH REPUBLIC (ang.). weatherbase.com. [dostęp 2018-04-24].
  52. Klimat Pradziad. meteoblue.com. [dostęp 2018-04-24].
  53. Malá Morávka, Ovčárna točna. Zastávka. Autobusy (mapa 1:12 000) (cz.). mapy.cz. [dostęp 2018-05-30].
  54. a b Výjezd na Praděd po komunikaci Hvězda – Ovčárna je regulován (cz.). ssmsk.cz. [dostęp 2018-05-30].
  55. Horský hotel Figura (cz.). figura.cz. [dostęp 2015-09-22].
  56. Sporthotel Kurzovní (cz.). kurzovni.eu. [dostęp 2015-09-22].
  57. Hotel Praděd (cz.). hotelpradedvysilac.cz. [dostęp 2015-09-22].
  58. Chata Sabinka (cz.). chatasabinka.cz. [dostęp 2015-09-22].
  59. Chata Barborka. Jeseníky. Praděd (cz.). barborka-praded.cz. [dostęp 2015-09-22].
  60. Zdeňka Jordanová: Lovecké chaty v Jeseníkách. Bobina (cz.). lovecke-chaty-v-jesenikach.webnode.cz. [dostęp 2015-09-22].
  61. Zdeňka Jordanová: Lovecké chaty v Jeseníkách. Potoční chata (cz.). lovecke-chaty-v-jesenikach.webnode.cz. [dostęp 2015-09-22].
  62. Zdeňka Jordanová: Lovecké chaty v Jeseníkách. Sokolí chata (Falkenbaude) (cz.). lovecke-chaty-v-jesenikach.webnode.cz. [dostęp 2015-09-22].
  63. Góry bliskie sercu. Z Czerwonohorskiego na Pradziad (pol.). sudeckiedrogi.wordpress.com, 2013-08-04. [dostęp 2015-09-22].
  64. Góry bliskie sercu. U Pradziada (pol.). sudeckiedrogi.wordpress.com, 2010-10-05. [dostęp 2015-09-22].
  65. Trasy rowerowe – Z Hvězdy na Czervenogórskie Sedlo (pol.). czeskiegory.pl. [dostęp 2015-11-07].
  66. Michał Książkiewicz: Rowerowa baza podjazdów. Praděd 1495 m (pol.). genetyk.com, 2007-2008. [dostęp 2015-09-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-01-15)].
  67. a b c TRASA HVĚZDA - OVČÁRNA - PRADĚD (cz.). cyklistikakrnov.com. [dostęp 2017-03-18].
  68. REGULAMIN XXV RAJDU KOLARSKIEGO ZDOBYWAMY PRADZIADA, JAZDA INDYWIDUALNA NA CZAS 26 - 27 - 28 maja 2017 r (pol.). W: Klub Turystyki Kolarskiej w Głuchołazach [on-line]. ktukol.pl. [dostęp 2017-03-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-03-18)].
  69. Praděd - Ovčárna (pol.). czechy.pl. [dostęp 2015-09-22].
  70. Ski areál Praděd - Ovčárna (cz.). ceskehory.cz. [dostęp 2015-09-22].
  71. a b Sport centrum Figura Praděd-Ovčárna (cz.). jeseniky.net. [dostęp 2015-09-22].
  72. Narciarstwo. Trasy biegowe. Jesenická magistrála (cz.). jeseniky.net. [dostęp 2015-09-22].
  73. Jesioniki na biegówkach (mapa) ↓.
  74. Jesioniki na biegówkach. Objaśnienia i profile tras ↓.
  75. Miroslav Kobza: Vysoká hole byla kdysi považována za nejvyšší vrchol Jeseníků (cz.). rozhlas.cz, 2014-09-29. [dostęp 2015-09-22].
  76. Marek Pudło: Toż to szczyt pomiarów! (pol.). blog.mierzymy.pl, 2014-07-09. [dostęp 2015-09-22].
  77. Nalewkomania. (Altvater) (pol.). nalewkomania.blogspot.com, 2009-11-17. [dostęp 2015-09-22].
  78. Likérka Springer (cz.). web.iol.cz. [dostęp 2018-02-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-10-29)].
  79. Světlá Hora (historie obce) (cz.). svetlahora.cz. [dostęp 2018-02-10].
  80. Pivovarnictví a lihovarnictví (cz.). W: Město Bruntál [on-line]. mubruntal.cz. [dostęp 2018-02-10].
  81. Viktor Daněk: CHKO Jeseníky (cz.). priroda.cz, 2004-11-01. [dostęp 2015-09-22].
  82. Hotel Praděd Jeseník (cz.). hotelpraded.com. [dostęp 2015-09-24].
  83. Apartmány Praděd (cz.). apartmanypraded.cz. [dostęp 2015-09-24].
  84. Hotel Praděd Rýmařov *** (pol.). hotel-praded-rymarov.hotel.cz. [dostęp 2019-02-21].
  85. Hotel Praděd (pol.). hotelpraded.eu. [dostęp 2015-09-24].
  86. Rekord świata pobity. Obserwacja na 380 km (pol.). tvnmeteo.tvn24.pl, 2014-09-02. [dostęp 2015-09-22].
  87. Stanice Kouty nad Desnou (socha Praděda) (cz.). mapio.net. [dostęp 2017-11-04].
  88. a b JIŘÍ HALOUZKA VYTVOŘIL NEJVĚTŠÍ ČESKOU SOCHU - VLÁDCE HOR PRADĚD MĚŘÍ 10 METRŮ (cz.). W: Radio Praha [on-line]. radio.cz, 2005-07-23. [dostęp 2017-11-04].
  89. Pradědova galerie - Jiříkov (cz.). jeseniky.net. [dostęp 2017-11-04].
  90. Pradědova galerie U Halouzků (Turistická mapa) 1:6000 (cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-11-04].
  91. JESENICKÝ MARATON – VYTRVALOSTNÍ HORSKÝ BĚH (cz.). jesenickymaraton.cz. [dostęp 2017-11-29].
  92. Jesionicka setka. evensi.com. [dostęp 2018-05-03].
  93. Jesenická stovka. Rozpis (cz.). jesenickastovka.cz. [dostęp 2018-05-03].
  94. Jesenická stovka. Výsledky 2016 (cz.). jesenickastovka.cz. [dostęp 2018-05-27].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]