10 Pułk Ułanów Litewskich
| 10 Pułk Ułanów Litewskich | |
 |
|
| Historia | |
| Państwo |  II Rzeczpospolita |
| Sformowanie | 1918 |
| Rozformowanie | 1939 (1944) |
| Tradycje | |
| Święto | 8 maja |
| Nadanie sztandaru | 4 listopada 1920 |
| Rodowód | 10 Pułk Ułanów |
| Dowódcy | |
| Pierwszy | płk Władysław Obuch-Woszczatyński |
| Ostatni | płk Kazimierz Busler (1939) mjr Marian Walter ps. "Zadora" (1944) |
| Działania zbrojne | |
| wojna polsko-bolszewicka, II wojna światowa | |
| Organizacja | |
| Dyslokacja | Białystok |
| Podporządkowanie | Podlaska Brygada Kawalerii |
| Rodzaj wojsk | kawaleria |
| Rodzaj sił zbrojnych | Wojska lądowe |
10 Pułk Ułanów Litewskich (10 p.uł.) – oddział kawalerii Samoobrony Litwy i Białorusi, Wojska Litwy Środkowej i Wojska Polskiego II RP.
Pułk stacjonował w garnizonie Białystok.
Wchodził kolejno w skład wielkich jednostek kawalerii (do 1924 roku – jazdy): VIII BJ → VIII BK → XVIII BK → BK "Białystok" → Podlaskiej BK.
Święto pułkowe obchodzono 8 maja, w rocznicę dojścia pułku do Dniepru w 1920.
Spis treści |
[edytuj] Formowanie pułku
9 grudnia 1918 roku, w Pietkowie koło Łap, w składzie Dywizji Litewsko-Białoruskiej przystąpiono do formowania Pułku Ułanów Nr 12. 28 grudnia 1918 roku wydany został pierwszy rozkaz dzienny. 30 grudnia 1918 roku oddział przemianowany został na 10 Pułk Ułanów.
Większość oficerów i szeregowych pochodziła z terenu dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Dało to zresztą powód do powstania żurawiejki:
to dziesiąty pułk ułanów.
Umundurowanie pochodziło głównie ze zdobytych niemieckich składnic wojskowych. To jednak nie w pełni zaspokajało potrzeby rosnącego w siłę pułku. Stąd różnorodność w ubiorze była wyjątkowo duża. Uzbrojenie również nie było jednolite: ckm niemieckie i rosyjskie, karabinki przeważnie austriackie, trochę francuskich i niemieckich, z szablami było podobnie. Jednak największym problemem pułku był brak koni, starano się je sukcesywnie zdobywać. Na tym tle powstała następna przyśpiewka:
wyją psy na widok jego.
[edytuj] Pułk w walce o granice
W miarę osiągania gotowości bojowej poszczególne szwadrony zaczęły odchodzić na front wzmacniając Dywizję Litewsko-Białoruską oraz szereg innych związków piechoty działających na kierunkach: Baranowicze, Mińsk, Bobrujsk. Boje pułku w pełnym składzie zaczęły się dopiero we wrześniu 1919 roku w ramach 2 Brygady Jazdy. W ciągu całej jesieni pułk utrzymywał łączność między związkami piechoty, niepokojąc jednocześnie przeciwnika częstymi wypadami, przynoszącymi znaczne korzyści taktyczne i pewną ilość zdobycznej broni. Udany manewr na Kalenkowicze i Mozyrz w dniu 3 marca 1920 roku umożliwił przeprawę przez Ptycz, co w konsekwencji doprowadziło do boju o Domanowicze i opanowanie ich przez ułanów. W związku z wyprawą kijowską 2 Brygada Jazdy otrzymała zadanie osiągnięcia linii Dniepru. Po zaciętych walkach w rejonie Horlawu, Chromatycz i Łojowa 8 maja 1920 roku pułk doszedł do Dniepru i obsadził zachodni brzeg. Gwałtowna ofensywa wojsk radzieckich na froncie ukraińskim zmusiła polskie wojsko do opuszczenia Kijowa i linii Dniepru. Od tego momentu pułk w ciągu kilku tygodni osłaniał wycofującą się piechotę i toczył zażarte boje narzucone przez przeciwnika (pod Lunią, Skrybałowem, Filipowiczami i Nowosiółkami). Eszelonem ze stacji Żytkowicze, drogą okrężna przez Brześć, pułk dojechał do stacji Nowojelnia, a tam napadnięty poniósł poważne straty w broni maszynowej. Tocząc walki odwrotowe na Podlasiu dotarł 6 sierpnia do Siedlec, aby transportem kolejowym udać się za Wisłę, do Grodziska i tam otrzymać uzupełnienie. Powrót na front zbiegł się z kontrofensywą polską i już 18 i 19 sierpnia pułk stoczył boje pod Górą i Starożrebami. Począwszy od połowy września w składzie odtworzonej 2 Brygady Jazdy, z niezwykłą szybkością i wytrwałością wkroczył do bitwy nad Niemnem, po czym dokonując długiego rajdu, w ciągłej bojowej styczności z przeciwnikiem dotarł do Dołhinowa i Krywicz, gdzie 19 października 1920 roku otrzymał wiadomość o zawieszeniu broni. Dnia 4 listopada 1920 roku w kościele w Parafianowie poświęcono i wręczono sztandar ofiarowany przez hrabinę Julię Potocką. Rozkaz wydany w przeddzień wręczenia sztandaru brzmiał: W dniu jutrzejszym za zezwoleniem Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego pułk otrzymuje sztandar. Akt ten w życiu pułku jest najdonioślejszym, gdyż przezeń Ojczyzna obdarza pułk symbolem zaufania, pokładanego w swym żołnierzu, dając mu godło, pod którem żołnierz polski walczy, zwycięża lub w imię honoru Jej umiera. Walcząc w ciągu dwóch niemal lat nigdy pułk 10 ułanów nie zawiódł pokładanej w nim nadziei, wierzę, iż nadal każdy z nas, wierny tradycjom naszych dziadów da swą krew i życie w obronie Ojczyzny, sztandaru i honoru pułku[1]. Z rejonu bracławskiego (pułk wchodził wówczas w skład wojsk Litwy Środkowej) pułk został przesunięty na granicę litewską. Tam pozostawał do jesieni 1922 roku. Straty pułku w latach 1918-1920 były nieznaczne. Poległo: 1 oficer i 19 szeregowych. Liczba rannych nie jest znana. Poważne straty w broni maszynowej i koniach poniósł pułk w trakcie transportu kolejowego w czerwcu 1920 roku. Zdobycze wojenne i straty zadane nieprzyjacielowi w latach 1918-1920 były duże. Pułk wziął do niewoli około 800 jeńców, jeden sztab brygady, kilka sztabów pułkowych. Zdobyto kilkaset koni, przeszło 1000 karabinów, kilka lokomotyw, 150 wagonów z prowiantem i amunicją, liczny sprzęt łączności oraz kasę dywizyjną. Za działania wojenne 1918-1920 odznaczono Krzyżem Virtuti Militari 5 oficerów oraz 9 podoficerów i szeregowych. Krzyżami Walecznych odznaczono 21 oficerów i szeregowych.
[edytuj] Lata pokoju
We wrześniu 1922 roku pułk został przeniesiony do Białegostoku[2]. Ułani byli bardzo ciepło przyjęci przez społeczność miasta, a szczególnie przez kobiety. W pułku staż odbywali kandydaci na oficerów i podoficerów zawodowych. Pułk Ułanów Litewskich był na tyle atrakcyjny, że w latach dwudziestych i trzydziestych przybywali na staż oficerowie z Finlandii i Szwecji. Zgodnie z rozkazem ministra spraw wojskowych O.V. L 33035 E z 1925 r. przy pułku stacjonował 1 Szwadron Samochodów Pancernych. Staraniem pułku w 1932 roku w powiecie Wysokie Mazowieckie powstał Szwadron Krakusów.
[edytuj] Kampania wrześniowa 1939
25 sierpnia 1939 roku 10 p.uł. opuścił koszary i nocnym marszem osiągnął rejon Zawad. Następne dni wypełniła osłona mobilizacji Samodzielnej Grupy Operacyjnej "Narew", budowa umocnień i udział w wypadzie na teren Prus Wschodnich (3-5 września). Poniesione wówczas straty nie wpłynęły na kondycję pułku, bowiem natarcie na Brok (9 września) wykazało jego pełną gotowość. Dnia 12 i 13 września atakowany przez czołgi zniszczył 11 niemieckich wozów bojowych i jeden samolot. Dopiero po 14 września nieprzyjaciel zdołał rozbić Podlaską BK. Pułk odcięty od brygady przesunął się do Puszczy Białowieskiej i dołączył do Suwalskiej Brygady Kawalerii. W wyniku reorganizacji wszedł w skład Brygady „Plis” (Dywizji Kawalerii „Zaza”), by w łączności z 2 i 5 Pułkiem Ułanów wziąć udział w bitwie pod Kockiem. W boju pod Serokomlą 3 szwadron zdołał jeszcze unieruchomić 3 czołgi niemieckie. Ostatnie zacięte walki pułk prowadził w rejonie Woli Gułowskiej. W kampanii 1939 roku poległo i zmarło w wyniku poniesionych ran: 7 oficerów i 19 szeregowych. Przypuszczalne straty w rannych wyniosły: 15 oficerów i 60 szeregowych. Straty zadane nieprzyjacielowi w 1939 roku to: zniszczone 18 czołgów, 19 samochodów pancernych, 12 motocykli, jedna radiostacja i zestrzelony samolot.
[edytuj] Pułk Armii Krajowej
Trzy lata później staraniem V Inspektoratu Białostockiego Armii Krajowej i VI Inspektoratu Grodzieńskiego AK w obwodach: Białystok miasto i Wołkowysk doszło do konspiracyjnego odtworzenia 10 Pułku Ułanów Litewskich. Dowództwo pułku przygotowało szczegółowe rozpoznanie i plany opanowania obiektów ważnych z punktu widzenia akcji powstańczej w Białymstoku i okolicach. Do ogłoszenia godziny "W" jednak nie doszło. Łapanki, wzmożony terror i szybkie postępy Armii Radzieckiej nie pozwoliły na pełne rozwinięcie w ramach akcji "Burza". Zdołano dokonać tylko częściowo koncentracji niektórych pododdziałów poza miastem. Z akcji przeprowadzonych w okresie kwietnia – maja 1944 roku należy wymienić: odbicie więźniów obozu knyszyńskiego przez oddział "Graba", wysadzenie dwóch pociągów wojskowych w pobliżu stacji Czarny Blok i Trypucie oraz akcję na posterunek żandarmerii w Dobrzyniewie, gdzie zdobyto broń i amunicję. W lipcu zlikwidowano oddział własowców wyposażony w miotacze ognia. Oddział podporucznika „Waleriana” (S. Racewicz), porucznika „Groma” (J. Dziejma) i kapitana „Zaremby” wzięły do niewoli 60 Niemców i własowców, przekazując ich następnie napotkanej jednostce Armii Radzieckiej. Straty poniesione podczas okupacji oraz w trakcie realizacji planu "Burza" nie są znane.
[edytuj] Żołnierze pułku
Dowódcy pułku
- płk Władysław Obuch-Woszczatyński (1918-1920)
- płk Walerian Jachimowicz (1920)
- płk Seweryn Grabowski (1920-1921)
- płk Terencjusz O’Brien de Lacy (1921-1928)
- ppłk/płk Witosław Porczyński (1928-1938)
- płk Kazimierz Busler (1938-1939)
- mjr Marian Walter ps. "Zadora" (1944)
Obsada personalna 1 września 1939
- dowódca pułku – ppłk Kazimierz Busler
- zastępca dowódcy pułku – ppłk Józef Plackowski
- II zastępca dowódcy pułku – mjr Stanisław Fedorowski
- dowódca pocztu dowódcy – por. Kazimierz Domański
- adiutant – por. rtm. Kazimierz Nostitz-Jackowski
- oficer informacyjny – por. Zbigniew Chamski
- dowódca szw. gosp. – rtm. Florian Berdowski
- oficer żywnościowy – chor. Marian Trochimiak
- płatnik – ppor. Krzysztof Friedman Mieczysławski
- lekarz – kpt. Adam Mokrzycki
- lekarz wet. – por. Czesław Tarkowski
- kapelan – kpt. kap. Józef Cieciuchowski
- dowódca plutonu łączności – por. Czesław Klimowicz
- dowódca plutonu kolarzy – ppor. Jan Mączka
- dowódca drużyny pionierów – NN.
- dowódca plutonu ppanc. – por. Stanisław Zdanowicz
- dowódca 1 szwadronu – rtm. Władysław Abramowicz
- dowódca 2 szwadronu – por. Czesław Szadkowski
- dowódca 3 szwadronu – rtm. Ludwik Napoleon Mościcki
- dowódca 4 szwadronu – por. Teodor Kopeć
- dowódca szwadronu ckm – por. Zbigniew Wroczyński
Odznaczeni srebrnym krzyżem Orderu „Virtuti Militari” V klasy za wojnę 1918-1920
|
|
|
[edytuj] Symbole pułkowe
Odznaka
Odznaka zatwierdzona Dz. Rozk. MSWojsk. nr 2, poz. 15 z 26 stycznia 1926 roku. Stanowi ją srebrny orzeł jagielloński z emaliowaną tarczą romańską na piersi w barwach proporczyka amarantowo - białego z paskiem biało granatowym. Orzeł nałożony jest na podkowę z sześcioma podkowiakami. U dołu podkowy barokowa tarcza herbowa z Pogonią w czerwonym polu . Czteroczęściowa - oficerska i żołnierska, wykonana w srebrze lub w tombaku srebrzonym, emaliowana. Wymiary: 57x36 mm. Projekt: Adolf Bucholtz; wykonanie: Zellman Liwszyc - Wilno[3]
Barwy
Proporczyk amarantowo-biały z wąskim paskiem biało-granatowym pośrodku
Spodnie długie[a] ciemnogranatowe, lampasy amarantowe, wypustka amarantowa
Żurawiejka
- Z Litwy borów, pól i łanów,
- to dziesiąty pułk ułanów.
- A rozkazów kto nie słucha,
- to dziesiąty pułk Obucha.
- Jedzie ułan z dziesiątego,
- wyją psy na widok jego.
- W Dniepru wodach konie poi,
- pułk dziesiąty - pomni moi.
- O dziesiątym nic nie wiemy,
- Więc go chwalić nie będziemy.
[edytuj] Tradycje pułku
Oddział nawiązywał do tradycji 10 Pułk Ułanów Królestwa Kongresowego.
Koło Pułkowe powołano do życia w 1941 w Edynburgu, a następnie odtworzono je w Londynie dopiero w 1952.
Uwagi
- ↑ szasery
Przypisy
[edytuj] Bibliografia
- Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990. ISBN 83-211-1104-1.
- Almanach oficerski, praca zbiorowa, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1923.
- Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4.
- Księga jazdy polskiej pod protektoratem marsz. Edwarda Śmigłego–Rydza. Warszawa 1936. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1993.
- Zdzisław Sawicki: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siy Zbrojne Na Zachodzie. Pantera Books. ISBN 83-204-3299-5.
- Współczesne tradycje 10 Pułku Ułanów Litewskich z Białegostoku
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
