4 Dywizja Strzelców Polskich (WP na Wschodzie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy 4 Dywizji Strzelców Polskich WP na Wschodzie. Zobacz też: 4 Dywizja Piechoty – inne dywizje piechoty z numerem 4.
4 Dywizja Strzelców Polskich
Odznaka 4 Dywizji Zeligowskiego.jpg
Odznaka 4 Dywizji Strzelców Polskich
Historia
Państwo  Polska
Sformowanie 1918
Rozformowanie 1919
Tradycje
Tradycje jednostki kontynuuje lub kontynuowały 10 Dywizja Piechoty
Dowódcy
Pierwszy gen. Lucjan Żeligowski
Działania zbrojne
Wojna domowa w Rosji
Organizacja
Podporządkowanie Armia Polska we Francji
Rodzaj wojsk Piechota

4 Dywizja Strzelców Polskich (4 DSP) – wielka jednostka piechoty Armii Polskiej we Francji, zorganizowana i działająca, od jesieni 1918 r. do lipca 1919 r., na obszarze południowej Rosji i Besarabii.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

4 Dywizja Strzelców Polskich wywodziła się głównie spośród żołnierzy II Korpusu Polskiego na Wschodzie, działającego na Ukrainie. Po jego likwidacji po bitwie pod Kaniowem, polskie dowództwo nawiązało kontakt z gen. Michaiłem Aleksiejewem, który dowodził rosyjską Armią Ochotniczą walczącą przeciwko bolszewikom na północnym Kaukazie. 24 sierpnia 1918 zgodził się na utworzenie u boku Armii Ochotniczej Oddziału Polskiego pod dowództwem płk. Franciszka Zielińskiego, dowodzącego wcześniej 4 Dywizją Strzelców w składzie II Korpusu. Początkowo Oddział Polski składał się z batalionu strzelców pod dowództwem mjr. Stefana Wyspiańskiego, dywizjonu ułanów dowodzonego przez mjr. Konstantego Plisowskiego i plutonu artylerii polowej. W końcu września 1918 liczył już ok. 700 ludzi. W tym czasie sformowano dywizjon artylerii. 3 października z batalionu strzelców wyodrębniono kompanię strzelców i kompanię oficerską, a z dyonu jazdy pluton ułanów. Oddziały te, pod ogólnym dowództwem płk. Stanisława Małachowskiego, skierowano na front na pomoc oddziałowi "białych" dowodzonemu przez gen. Stankiewicza, byłego dowódcę II Korpusu. Na początku listopada przeciwko bolszewikom wyruszył tym razem drugi oddział pod dowództwem mjr. S. Wyspiańskiego złożony z 2 kompanii strzelców, 2 kompanii oficerskiej i plutonu ułanów. Polacy osłaniali lewe skrzydło Armii Ochotniczej, ratując ją od klęski. W wyniku walk zdobyto dużo sprzętu wojskowego i uzbrojenia, które pozwoliły dobrze wyposażyć cały Oddział Polski.

Działalność 4 Dywizji Strzelców Polskich[edytuj | edytuj kod]

Odznaka Zwiazku Weteranow Frontu Rumunskiego.jpg

Pod koniec października 1918 Dowództwo Wojsk Polskich na Wschodzie objął gen. Lucjan Żeligowski, zastępując gen. Józefa Hallera. Podlegały mu nominalnie wszystkie polskie formacje istniejące na północy Rosji, na Syberii i na Kubaniu. W tym samym czasie nowym dowódcą rosyjskiej Armii Ochotniczej, po śmierci gen. M. Aleksiejewa, został gen. Anton Denikin. Doszło do zawarcia umowy między gen. L. Żeligowskim i gen. A. Denikinem, na podstawie której przystąpiono od jesieni 1918 do tworzenia nowej polskiej formacji pod nazwą 4 Dywizja Strzelców Polskich. Organizacyjnie wchodziła ona w skład Armii Polskiej we Francji (tzw. Błękitnej Armii), stąd wynikała jej numeracja. 4 Dywizja Strzelców Polskich była politycznie niezależna od Armii Ochotniczej. Składać się miała z brygady piechoty, dywizjonu ułanów, dywizjonu artylerii, samodzielnej kompanii inżynieryjnej, oddziału lotniczego i szpitala polowego. Na jej czele stanął płk Zieliński. W końcu stycznia 1919 stan osobowy jednostki wynosił ok. 2800 żołnierzy i oficerów oraz posiadała ona do dyspozycji 827 koni. We wszystkich pododdziałach nie było jednakże pełnej obsady etatów, chociaż siły formacji systematycznie rosły. Trzon dywizji stanowili żołnierze b. Oddziału Polskiego, a rekrutowała się ona także spośród żołnierzy I Korpusu Polskiego i miejscowych Polaków.

Tymczasem wobec coraz większego zagrożenia Polski przez spodziewaną ofensywę bolszewików, marszałek Józef Piłsudski interweniował u marszałka Ferdinanda Focha w celu sprowadzenia 4 Dywizji Strzelców Polskich do kraju. W rezultacie gen. A. Denikin otrzymał rozkaz wysłania całej formacji do Odessy i do stycznia 1919 przetransportowano tam wszystkich polskich żołnierzy. Po przybyciu do Odessy gen. L. Żeligowski rozwiązał Dowództwo Wojsk Polskich na Wschodzie i Samodzielną Brygadę Strzelców Polskich, a na ich miejsce utworzył dowództwo 4 Dywizji Strzelców Polskich, na czele której sam stanął. Doszło wówczas do poważnych zmian organizacyjnych. Sformowano trzy pułki piechoty: 2 pp (dla zachowania ciągłości i tradycji związanej z II Brygadą Legionów Polskich), 13 i 14 pp.

13 grudnia 1918 oddziały ukraińskie Symona Petlury zdobyły Odessę, w związku z czym 4 Dywizja Strzelców Polskich została zepchnięta do portu, gdzie broniła się do czasu przybycia 18 grudnia desantu francusko-greckiego, weszła wtedy w skład francuskiego korpusu interwencyjnego dowodzonego przez gen. d'Anselme'a. W wyniku wspólnej akcji miasto zostało w ciągu kilku dni odzyskane.

List Józefa Piłsudskiego do gen. Żeligowskiego z 2 stycznia 1919 (pisownia oryginalna):[1]

"Do Generała Żeligowskiego w Odesie.
Panie Generale! Przesyłam Panu Generałowi i wszystkim żołnierzom, walczącym pod Jego rozkazami, serdeczne pozdrowienia w imieniu armii polskiej. Dziękuję Wam za trudy wytworzenia polskiej siły zbrojnej, jakie podjęliście w mozole i wysiłku. Wierzę, że oficerowie i żołnierze dywizji Pana Generała będą dalej nieśli wysoko sztandar polski, i po walkach, jakie im przypadną w udziale, staną w szeregach czekającej ich niecierpliwie armii polskiej, przysporzywszy nowych wawrzynów starej sławie oręża polskiego.
Józef Piłsudski"

Na początku lutego 1919 Polacy ponownie wzięli udział w walkach. Wydzielony oddział kombinowany z dywizji walczył wspólnie z oddziałami francuskimi i greckimi z bolszewikami pod Tyraspolem. Miały one duże znaczenie polityczne, gdyż w tym czasie na forum paryskiej konferencji pokojowej rozstrzygała się sprawa polskich granic. W marcu dywizję przeorganizowano według wzorów francuskich. Składała się ona odtąd z 13, 14, 15 pułku strzelców (dawny 2 pp przemianowano na 15 pułk) oraz Legii Rycerskiej i oddziałów pomocniczych. Jej liczebność wynosiła 717 oficerów, 472 podoficerów, 1758 szeregowych i 617 koni. Ze względu na zbyt małą liczbę piechoty utworzono też szkoleniowy pułk marszowy. Ponadto rozpoczęto formowanie drugiego pułku jazdy, który został nazwany 6 pułkiem ułanów.

Gdy wojska bolszewickie pod koniec marca przeszły do ofensywy, atakując Odessę, a Francuzi i Grecy zostali ewakuowani, gen. L. Żeligowski skorzystał z praw alianckich przysługujących jego wojsku i podpisał umowę z wojskami "białych", na mocy której przeszedł w kwietniu przez Dniestr do Rumunii. Po wejściu do Besarabii dywizja otrzymała zadanie obrony odcinka Dniestru, z którego wywiązała się pomyślnie. W dniu 23 maja 1919 została zluzowana przez dywizję grecką, a 26 maja 1919 roku skierowana do Polski.

Na początku czerwca 1919 4 Dywizja Strzelców Polskich skoncentrowała się w rejonie Czerniowiec, skąd następnie przeszła w okolice Stanisławowa, gdzie skoncentrowała się 17 czerwca 1919. Pod koniec czerwca otrzymała rozkaz wzięcia udziału w polskiej kontrofensywie przeciwko wojskom Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. Dywizja walczyła do 17 lipca 1919, osiągając ostatecznie wespół z innymi polskimi formacjami linię rzeki Zbrucz i przechodząc na ziemie polskie. Była to jedyna wielka jednostka wojskowa, która zdołała wydostać się z Rosji w szyku bojowym i z bronią.

19 lipca dywizję przeformowano i włączono w skład odrodzonego Wojska Polskiego jako 10 Dywizję Piechoty. Ciekawostkę stanowi fakt, że obie jednostki posiadały przydomek "Dzikiej Dywizji".

Information icon.svg Osobny artykuł: 10 Dywizja Piechoty (II RP).

Poszczególne pułki dywizji, tj. 13, 14 i 15 otrzymały odpowiednie numery: 28, 29 i 31 p. strzelców Kaniowskich. Ze składu dywizji na początku sierpnia wyłączono 1 p. uł. i 6 p. uł. Zasiliły one szeregi tworzonej właśnie 3 Brygady Jazdy. 1 p. uł. otrzymał nazwę 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich, a 6 p. uł. został połączony z 6 p. uł. sformowanym w Małopolsce i otrzymał nazwę 6 Pułku Ułanów Kaniowskich.

Obsada personalna[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo

Sztab

2 Pułk Strzelców Polskich

13 Pułk Strzelców Polskich

14 Pułk Strzelców Polskich

Samodzielna Kompania Inżynieryjna

Oddział Awiacyjny

Kawaleria dywizyjna (w sztabie Armii polskiej we Francji określano ją jako I dywizjon 2 Pułku Szwoleżerów[2])

  • dowódca – rtm. Roman Węglowski (do sierpnia 1919), następnie por. Kazimierz Łada-Moczarski (do 18 października 1920)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. J. Piłsudski Pisma zbiorowe t. V, Instytut Józefa Piłsudskiego, Warszawa 1937 str. 48
  2. Henryk Smaczny: Księga kawalerii polskiej 1914-1947: rodowody, barwa, broń. s. 135.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Henryk Smaczny: Księga Kawalerii Polskiej 1914 – 1947. Warszawa: TESCO, 1989, s. 148. ISBN 83-00-02555-3.
  • 4 Dywizja Piechoty – Zmechanizowana 1808-1994. Zarys dziejów, red. nauk. Grzegorz Nowik, Tadeusz Rawski, Ministerstwo Obrony Narodowej, Departament Stosunków Społecznych, Wydawnictwo "Bellona", Warszawa 1994, ISBN 83-11-08377-0.
  • Księga chwały piechoty, praca zbiorowa, Warszawa 1992, reprint wydania z 1939 r.