76 Lidzki Pułk Piechoty

76 Lidzki Pułk Piechoty im. Ludwika Narbutta
Odznaka 76 Lidzkiego Pułku Piechoty
Historia
Państwo	Polska
Sformowanie	1919
Rozformowanie	1939
Patron	Ludwik Narbutt
Tradycje
Święto	5 stycznia (1920-1925), 2 sierpnia (1926-1939)
Tradycje jednostki kontynuuje lub kontynuowały	29 Brygada Zmechanizowana
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka, kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja	Grodno
Rodzaj sił zbrojnych	Wojska lądowe

76 Lidzki Pułk Piechoty im. Ludwika Narbutta (76 pp) – oddział piechoty Samoobrony Litwy i Białorusi i Wojska Polskiego II RP.

Świętem pułkowym był w latach 1920—1925 dzień 5 stycznia, na honor decyzji III batalionu o nieoddaniu broni Niemcom, w latach 1926—1939 dzień 2 sierpnia, na honor obrony Łomży.

Przed 1939 pułk stacjonował w Grodnie.

Formowanie

Pułk początek bierze w samoobronie Litwy i Białorusi. Trzeci batalion piechoty z tej samoobrony na początku stycznia 1919 wszedł w skład oddziału mjr. Władysława Dąbrowskiego, gdzie przemianowano go na pierwszy batalion zwany "Wileńskim". Pod koniec stycznia utworzono drugi batalion zwany "Lidzkim".

6 czerwca 1919 dowódca Frontu Litewsko Białoruskiego z oddziału mjr. Dąbrowskiego utworzył dwa pułki:z piechoty – Lidzki Pułk Strzelców, a z jazdy – Wileński Pułk Ułanów. Batalion piechoty "lidzki" otrzymał nr I a bp "wileński" nr II. Dowództwo pułku objął ppłk Zubrzycki.

Po 1922-10-21 zmieniono nazwę na 76 Lidzki Pułk Piechoty i włączono go do 29 Dywizji Piechoty. Pełną nazwę nadano pułkowi w Dzienniku Rozkazów MSWojsk. nr 2 z 1938, poz. 26.

Pułk w walce o granice

Po reorganizacji pułk wyruszył na front biorąc udział w ofensywie na Mińsk. Osiągnąwszy w walkach linię Berezyny, w początkach września 1919 pułk został zluzowany, przerzucony na zachód i pełnił służbę patrolową na polsko-litewskiej linii demarkacyjnej.

Tereny działań bojowych pułku w latach 1919-1920

Dopiero w lipcu 1920 jego dwa bataliony wzięty udział w obronie Wilna, po czym wycofały się do Klepacz. Tu dołączył do nich I batalion będący do tej pory na linii demarkacyjnej. Pod Klepaczami pułk stoczył zaciętą walkę z Litwinami i wycofał się do Oran. Tu walczył już z wojskami rosyjskimi, wspomaganymi przez oddziały litewskie.

Narew w okolicach Łomży – tu toczyły się walki

Oderwawszy się od nieprzyjaciela, pułk dotarł do Marcinkaniec i dalej transportem kolejowym do Grodna. Po walkach w okolicach Kuźnicy i Nowego Dworu pułk przeszedł do Ostrowi Mazowieckiej, a stąd został przetransportowany pod Łomżę. 1 sierpnia 1920 pułk odrzucił nieprzyjaciela z przedpola fortu IV z południowego brzegu Łomżyczki. Następnego dnia zaciekłe walki toczyły się już u bram Łomży, przy mostach na Narwi i w samym mieście. W nocy musiano Łomżę opuścić. W dalszych bojach odwrotowych pułk doszedł nad Wkrę. Tu zreorganizowano jego pododdziały i sformowano na ich bazie jedynie jeden batalion piechoty.

W okresie kontrofensywy pułk działał w składzie 5 Armii. Wraz z innymi oddziałami doszedł pod Chorzele. W końcu sierpnia pułk został skierowany do Modlina na odpoczynek i uzupełnienie.

21 października 1920 pułk w sile jednego batalionu złożonego z kresowców wszedł w skład wojsk generała Żeligowskiego.

Pułk brał udział ogółem w 41 bitwach. W latach 1919-1920 zginęło w walkach 116 oficerów i szeregowych.

Za bohaterstwo w walce 11 żołnierzy odznaczono Srebrnym Krzyżem Orderu Wojennego "Virtuti Militari", a 128 Krzyżem Walecznych. Krzyżem Zasługi Wojsk Litwy Środkowej odznaczono 28 żołnierzy.

Pułk w okresie pokoju

Na podstawie rozkazu wykonawczego MSWojsk. o wprowadzeniu organizacji na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930, pułk zaliczony został do typu II pułków piechoty (tzw. wzmocnionych). Na czas wojny przewidywany był do pierwszego rzutu mobilizacyjnego. W okresie zimowym posiadał dwa bataliony starszego rocznika i batalion szkolny. W okresie letnim zaś trzy bataliony strzeleckie. Jego stany były wyższe od pułku "normalnego" (typ I) o ok. 400-700 żołnierzy.

Wojna obronna 1939

Tablica z koszar 29 BZ

We wrześniu 1939 walczył w składzie macierzystej dywizji w odwodowej armii Prusy.

3 września pułk osiągnął rejon koncentracji w Lasach Sulejowskich nad Pilicą. W kolejnych dniach poszczególne bataliony pułku maszerowały celem poprawy położenia.

O świcie 6 września 2 batalion mjr. Eugeniusza Justyniaka działając jako straż przednia natknął się w Milejowie na niemiecką kompanię i gwałtownym uderzeniem odrzucił ją od miasta. Kwaterujący we dworze sztab niemieckiej 1 Dywizji Pancernej został zaskoczony i ratował się ucieczką.

Jednak silny ogień artylerii oraz pospiesznie ściągnięte posiłki zatrzymały polskie natarcie.

Na północy od 2 bp maszerowała kolumna 1 batalionu, przy której znajdował się ppłk dypl. Stanisław Sienkiewicz, dowódca pułku. Ta kolumna również natknęła się na oddziały niemieckie. Brawurowy atak piechoty spowodował duże straty wśród Niemców (ok. 200 zabitych i rannych)

Po początkowych sukcesach i walkach wręcz (min. w obronie sztandaru pułku), pododdziały polskie znalazły się w okrążeniu. Koncentryczne uderzenie niemieckich czołgów i piechoty zmotoryzowanej 1 DPanc (N) spowodowało całkowite zniszczenie sił głównych pułku. Zginął dowódca pułku ppłk Sienkiewicz, ponad 20 oficerów i ok. 426 żołnierzy.

Wielu jeńców oraz 89 mieszkańców wsi Milejów oraz Longinówka żołnierze niemieckiej 1 Dywizji Pancernej spalili lub zastrzelili w jednym z zabudowań w odwet za duże straty jakie ponieśli w walce.

Odtworzenie pułku w ramach Armii Krajowej

W ramach Akcji Burza 76 pułk piechoty AK był odtwarzany na bazie obwodu AK Wysokie Mazowieckie. Wobec szybkich postępów sowietów pułk nie zdążył się skoncentrować. Do walki weszło kilka pojedynczych plutonów i kompanii. Pododdziały pułku rozbrajały mniejsze grupy wycofujących się Niemców, kilka potyczek stoczonyła m.in. kompania ppor. "Topora", a oddział por. Romana Ostrowskiego – "Wichra" stoczył krwawe walki pod Bogutami, Nurem i Czyżewem. Żołnierze pułku wspomagali też 33 Pułk Piechoty AK w akcji na niemiecką kolumnę ewakuacyjną pod wsią Czarnowo-Undy. Uwolniono 150 jeńców sowieckich. 3 VIII 1944 pododdział ppor. "Dziadka" przy współudziale Armii Czerwonej zajął Łapy. W połowie sierpnia cały teren działania pułku był już wolny od Niemców.

Część oddziałów po pierwszym kontakcie z Armią Czerwoną była rozbrajana, niektóre zdołano rozformować, a żołnierze rozeszli się do domów, lub od razu zaczęli się ukrywać, innych, ujawnionych w czasie akcji zatrzymano i aresztowano lub skierowano do jednostek armii Berlinga.

Symbole pułku

Sztandar

Nowy, przepisowy sztandar, ufundowany przez Koło Polek w Lidzie, wręczył pułkowi marszałek Józef Piłsudski w Grodnie 11 lutego 19231.

W czasie walk pułku pod Sulejowem sztandar na krótko dostał się w rękach Niemców. Adiutant pułku, kpt. Józef Malinowski, tak opisuje ten epizod:

"O 2:40, 6 września, 200 m przed Longinówką samochód nasz został ostrzelany silnym ogniem karabinów maszynowych. Natychmiast stanęliśmy i wszyscy wyskoczyliśmy do rowu przy szosie [...] Rowem cofnęliśmy się do szpicy [ ... ] Wysłane patrole do Longinówki zostały zatrzymane około 60 m w kartofliskach przed Longinówką przez silny ogień karabinów maszynowych z czołgów [ ... ] O świcie, gdy nasze patrole cofnęły się, wyskoczyło kilkudziesięciu Niemców z pobliskich zabudowań Longinówki, skoczyło do opuszczonego samochodu. Widzieliśmy, jak z niego wyciągali nasze walizki i w pewnej chwili zobaczyliśmy z przerażeniem, że wyciągają nasz sztandar pułkowy. Widząc to, dowódca pułku [...] wraz z mjr. Kosińskim, poderwali około 60 szeregowych z oddziału przedniego straży przedniej i rzuciliśmy się na Niemców celem wyrwania sztandaru. Walka wręcz toczyła się nie tylko bagnetem na karabinie, ale łopatkami [...] duszono się rękami […] Walka toczyła się około 15 minut. Sztandar przechodził z rąk do rąk, w końcu ja rzuciłem go do tyłu. Pochwycił go sierżant Stanisław Biela i odskoczył. W tym momencie nadeszła straż przednia batalionu, tj. pozostałe dwie kompanie. Niemcy [...] wyginęli wszyscy. Naszych żołnierzy poległo 16, a rannych zostało około 20. Ja byłem dwukrotnie ranny. Po skończonej walce cofnęliśmy się do miejsca, skąd wykonaliśmy skok do samochodu. Tu sztandar wręczyłem kapelanowi pułku ks. Worobiejowi, przydzielając do osłony 6 zwiadowców konnych z zadaniem odwiezienia go do sztabu dywizji w Sulejowie".

Dalsze dzieje sztandaru opisuje relacja ze zbioru w Banknock. Po rozbiciu pułku pod Sulejowem, sztandar został przywieziony przez ppor. Batko do Ośrodka Zapasowego 76 pp do Grodna. 14 września sztandar przewieziony został do Wilna. Tu trafił do rodziny kpt. Leśniewskiego, która to zakopała sztandar w ziemi. W 1940 r. sztandar został odkopany i dostarczony do polskiej placówki dyplomatycznej przy poselstwie brytyjskim w Kownie i dalej do ambasady RP przy Watykanie. W sierpniu 1944 sztandar został przywieziony do Wielkiej Brytanii i przekazany Muzeum PSZ. Sztandar znajduje się w zbiorach Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. W zbiorach Muzeum WP w Warszawie przechowywany jest pierwszy sztandar 76 pp, z 1919 r. .

Odznaka

Pierwszy wzór odznaki zatwierdzony Dz. Rozk. MSWojsk. nr 16, poz. 159 z 18 maja 1929 roku. Wykonana w kształcie krzyża o wydłużonym dolnym ramieniu pokrytego białą emalią z czarną obwódką wokół krzyża. Na górnym ramieniu krzyża napis WILNO, na dolnym data powstania pułku 5 ST. 1919. Na krzyż nałożony jest srebrny stylizowany orzeł typu jagiellońskiego, trzymający w szponach zerwany łańcuch. Oficerska - czteroczęściowa, wykonana w tombaku złoconym i srebrzonym, emaliowana, orzeł łączony czterema drutami. Wymiary: 65x44 mm. Wykonanie: Teodor Filipski - Wilno

Drugi wzór zatwierdzony Dz. Rozk. MSWojsk. nr. 5, poz. 51 z 14 maja 1938 roku. Odznaka ma kształt krzyża o wydłużonym dolnym ramieniu. Na krzyż nałożony jest herb dwupolowy z Orłem i Pogonią, zwieńczony zamkniętą koroną i rokiem 1863. Herb ujęty został w cierniową koronę. Na górnym ramieniu krzyża wpisano DUBICZE, na dolnym inicjały LN i 1919 WILNO. Jednoczęściowa - wykonana w srebrze, bez emalii. Wymiary: 43x31 mm. Wykonanie: Józef Michrowski - Warszawa.

Strzelcy lidzcy

Dowódcy pułku:

• mjr Dąbrowski
• kpt. Wilhelm Zagórski
• ppłk Władysław Zubrzycki
• płk Bronisław Wędziagolski
• ppłk Radosław Dzierżykraj-Stokalski
• ppłk Witold Hubert
• ppłk Edward Nowak
• płk SG Kordian Józef Zamorski 1924-X.1925
• płk piech. Ignacy Oziewicz X 1925-X 1935
• ppłk dypl. Stanisław Sienkiewicz
• mjr Stanisław Żukowski 1944

Oficerowie pułku:

• Walerian Młyniec
• Władysław Raginis
• Zygmunt Reliszko
• Antoni Szacki

Podoficerowie i szeregowcy:

• Janusz Brochwicz-Lewiński

Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918-1920

kpt. Bąkowski Leon kpt. Chmielewski Witold kpt. Mienicki Piotr kpt. Ogiński Jan

kpt. Zagórski Wilhelm por. Dmochowski Jan por. Wolski Wacław ppor. Gliński Władysław

plut. Nogat Stefan plut. Tomkiewicz Stefan szer. Laskarys Jerzy

Bibliografia

• "Zarys historji wojennej 76-go Lidzkiego pułku piechoty", Warszawa, 1930.
• Wspomnienia mjr Władysława Dąbrowskiego pt. "Śladami Kmicica" Dziennik Wileński, 1919.
• Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4. 
• "Księga chwały piechoty": komitet redakcyjny pod przewodnictwem płk. dypl. Bolesława Prugara Ketlinga, Departament Piechoty MSWojsk, Warszawa 1937-1939. Reprint - Warszawa: Bellona, 1992.
• "Armia "Prusy"", Jan Wróblewski, Warszawa, 1986.
• Zdzisław Sawicki: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siy Zbrojne Na Zachodzie. Pantera Books. ISBN 83-204-3299-5.