63 Toruński Pułk Piechoty

63 Pułk Piechoty
Historia
Państwo	Polska
Sformowanie	1919
Rozformowanie	1939
Nazwa wyróżniająca	Toruński
Tradycje
Święto	3 maja
Nadanie sztandaru	1922 i 1938
Dowódcy
Ostatni	ppłk Stefan Kaczmarczyk
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka, kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja	Toruń
Podporządkowanie	4 Dywizja Piechoty
Rodzaj wojsk	piechota

63 Toruński Pułk Piechoty (63 pp) – oddział piechoty Wojska Polskiego II RP.

Pułk stacjonował w garnizonie Toruń.

W czasie wojny obronnej 1939 wchodził w skład 4 Dywizja Piechoty walczącej w Armii Pomorze.

Toruński Pułk Strzelców

Zawiązek 63 Pułku Piechoty tworzyli ochotnicy z Pomorza, którzy na początku 1919 r przechodzili granicę niemiecką, by wstępować w szeregi oddziałów polskich na terenie wolnej już od Niemców Wielkopolski. Na wzór Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) w Królestwie Kongresowym utworzono Organizację Wojskową Pomorza (OWP), także o charakterze konspiracyjnym. W Inowrocławiu, dokąd przybyło najwięcej ochotników (63) sformowała się kompania, która sprawiła sobie chorągiew z napisem: Pierwsza Kompania Zachodnio - Pruska i przyłączyła się do 5. Pułku Wielkopolskiego jako 4. kompania zapasowa. Dowództwo Główne w Poznaniu (gen. Dowbor-Muśnickiego) 30 maja 1919 r wydało rozkaz o formowaniu Toruńskiego Pułku Strzelców. Już 18 czerwca 1919 roku pułk posiadał dwa bataliony strzelców i dwie kompanie ciężkich karabinów maszynowych a dowództwo pułku objął kapitan Władysław Koczorowski. W dniu 7 sierpnia 1919 r, z rąk gen. Dowbor-Muśnickiego pułk otrzymał nową chorągiew. Na prawej stronie, na białym adamaszku widniał krzyż z napisem virtuti military, nad nim w półkolu napis Wspólna Moc Tylko Zdoła Nas Ocalić, pod krzyżem, również w półkolu Toruński Pułk Strzelców. W sierpniu tegoż roku pułk składał się z 3. batalionów po 4. kompanie piechoty, czterech kompanii ciężkich karabinów maszynowych, plutonu telefonicznego i taborów. Z powodu braku kwater rozlokowano każdy batalion oddzielnie w różnych miastach - w Inowrocławiu, Poznaniu i Gnieźnie. Przy batalionie w Gnieźnie utworzono szkołę podoficerską, pluton techniczny i orkiestrę. Z niecierpliwością oczekiwano powrotu do Torunia i zajęcia Pomorza. Hasłem pułku była piosenka marszowa autorstwa por. Kowalskiego:

Twierdza Toruń - w tym mieście stacjonował pułk

„

Toruński my hufiec do boju gotowy Gotowe już nasze bagnety, By skruszyć ostatnie krzyżackie okowy i wziąć za ich zbrodnie odwety. Że polskie są Prusy Zachodnie, Zaświadczym na froncie my godnie, Ołowiem i krwią paragrafy spiszemy, Że z Polską połączyć się chcemy Co Prusak zdradziecką zagarnął grabieżą To odda wolności nam zorza. Granice nam strzelcy bagnetem odmierzą, Nie damy im Gdańska, ni morza. Że polskie są Prusy Zachodnie,...

”

W dniu 15 stycznia 1920 r wszystkie bataliony spotkały się w Inowrocławiu i szosą Inowrocław - Toruń, marszem ubezpieczonym, pułk ruszył do Torunia staczając zwycięski bój pod Gniewkowem. Już 18 stycznia, przy dźwiękach własnej orkiestry, pułk wkroczył do miasta i zajął kwatery w koszarach. Niedługo kwaterował w Toruniu - 21 stycznia bataliony pułku ruszyły do Wejherowa, Sierakowic i Lipusza obsadzając całą zachodnią granicę Pomorza. Przybywszy na Kaszuby, zarządzeniem Ministerstwa Spraw Wojskowych, zmienił nazwę na 63. Pułk Piechoty (toruński).

Udział w wojnie polsko-bolszewickiej

Na granicy Kaszub, pułk podporządkowany operacyjnie 2.Dywizji Piechoty, chronił granic Polski przed ewentualnym wtargnięciem Niemców. Od 19 kwietnia 1920 r trwało przebazowanie batalionów do Warszawy, by następnie, 30 kwietnia, wyruszyć do Łunińca. Pułk został rozmieszczony w Strakowicach i Ostaszkiewiczach i został taktycznie podporządkowany dowódcy 22. Pułku Piechoty wchodzącemu w skład 9. Dywizji Piechoty. Pierwszy zwycięski bój pułk stoczył 8 maja 1920 r pod Jełaniem, po czym przez Borowiki i Szwed odszedł na linię Berezyny by następnie, zająć Horwal miasteczko leżące przy ujściu Berezyny do Dniepru. Przez następne dni pułk pełnił służbę patrolową, pluton techniczny wybudował dwa mosty tworząc przyczółek mostowy Horwal. Od 14 maja pułk wchodzi w skład XXXI Brygady Piechoty (wraz z 64. Grudziądzkim Pułkiem Piechoty), której dowódcą został podpułkownik Kazimierz Fabrycy. Do 18 czerwca pułk prowadził zaczepno – obronną walkę nad Berezyną i Dnieprem starając się przez częste i energiczne wypady uniemożliwić nieprzyjacielowi zorientowanie się w częściowym osłabieniu frontu 9. Dywizji Piechoty spowodowanym wysłaniem części oddziałów na południe celem odciążenia 3. Armii. Wobec konieczności skrócenia frontu i uzyskania potrzebnych odwodów zapadła decyzja o wycofaniu pułku. Po wysadzeniu mostów na Berezynie pułk wycofał się na linię: Łuki - Jełań – Szwed – Borowiki a potem rzeki Tremla – jezioro Tremla, którą osiągnął 3 lipca. Boje nad Tremlą trwały do następnego dnia. Wobec generalnej ofensywy wojsk sowieckich i znaczącej przewadze nieprzyjaciela wojska frontu północno-wschodniego były zmuszone do odwrotu. Pułk, w czasie odwrotu, pomimo ataków nieprzyjaciela nie stracił ani jednego żołnierza i został wymieniony w rozkazie pochwalnym pułkownika Władysława Sikorskiego - dowódcy Grupy Poleskiej:

„

...odwrót … można nazwać klasycznym – duża zasługa w tem twardych, nieustępliwych pułków XXXI brygady pomorskiej. Major Koczorowski ze swoim wypróbowanym 63-im pułkiem piechoty może być dumny ze swoich akcyj w ostatnich tygodniach, które wszędzie doprowadziły do klęski Sowietów.

”

Wykonując dalsze rozkazy, pułk wycofuje się wzdłuż Kanału Ogińskiego, wzdłuż rzeki Jesiołdy w kierunku Horodca nad Kanałem Dniepr - Bug do Kobrynia. Następnie, współdziałając z pociągami pancernymi ”Poznańczyk” i „Danuta” rozgromił poważne siły nieprzyjaciela zagrażające Brześciowi nad Bugiem i zajął odcinek wzdłuż Bugu od ujścia rzeki Krzny aż po Derło, na południe od Janowa nad Bugiem. W dniu 2 sierpnia nieprzyjaciel sforsował Bug i nastąpiło frontalne natarcie na całym odcinku obsadzonym przez pułk, którego dwa bataliony poniosły ogromne straty sięgające 50% swojego stanu osobowego. Już 5 sierpnia pułk rozpoczął przeciwnatarcie, odrzucił przeciwnika za Bug i zajął poprzedni odcinek. Dwa dni później pułk otrzymał rozkaz wycofania się na linię rzeki Wieprz w okolice Łysobyków.W dniu 6 sierpnia 1920 r Naczelny Wódz Marszałek Józef Piłsudski wydał rozkaz do rozstrzygającej Bitwy nad Wisłą. Grupa manewrowa znad Wieprza, pod bezpośrednim dowództwem Naczelnego Wódza, miała za zadanie uderzyć na skrzydło i tyły wojsk sowieckich stojących pod Warszawą. Pułk bierze udział w tej ofensywie nacierając na kierunku: Seroczyn, Nur, Łomżę i Nowogród, gdzie przybywa 24 sierpnia. W związku z przegrupowaniem 4. Armii, w dniu 1 września w składzie 16 Dywizji Piechoty, pułk zostaje skierowany w rejon jezior Pulemiec – Świteź – Łuki, obsadzając ważne drogi pod Piszczą. W bojach zdobywa Szack i Piszczę a następnie Mielnik i po zaciętych walkach Kobryń. Nieprzyjaciela wyparto za rzekę Muchawiec. Kolejne zdobyte w boju miejscowości to: Horodec, Antopol i wreszcie Drohiczyn. Bój o Drohiczyn zakończył krwawe walki. Nieprzyjaciel cofnął się za Ptycz. Z linii rozejmowej pułk 26 października przybywa do Baranowicz, gdzie pozostaje do 7 listopada a następnie wyrusza do Wołkowyska skąd zostaje odesłany do rodzinnego Torunia. Serdecznie witany przybywa tam 19 listopada 1920 r.

Pułk w okresie pokoju

Po wprowadzeniu w 1930 nowej organizacji piechoty na stopie pokojowej, pułk szkolił rekrutów dla potrzeb batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza.

Żołnierze pułku

Pułk walczył w składzie 4 DP

Dowódcy:

• kpt. Władysław Koczorowski (18 VI 1919 - 30 VIII 1920)
• ppłk Leon Bernacik (31 VIII - † 23 IX 1920)
• kpt. Władysław Koczorowski (23 IX 1920 - 16 III 1922)
• ppłk Włodzimierz Kryński - 1923
• ppłk Stefan Jan Leukos-Kowalski (od 1933)
• ppłk dypl. Władysław Winiarski (zachorował w trakcie mobilizacji 1939)
• ppłk Stefan Kaczmarczyk - wrzesień 1939

zastępca dowódcy:

• ppłk SG Tadeusz Kalina-Zieleniewski (1929-1930)
• ppłk Alfred Grefner (do 1933)
• ppłk Przemysław Nakoniecznikoff-Klukowski (1933-1936)

Oficerowie pułku:

• kpt. Aleksander Tomaszewski
• ks. Józef Wrycza (kapelan)

Obsada etarowa we wrześniu 1939

• dowódca pułku

ppłk dypl. Władysław Winiarski (zachorował w trakcie mobilizacji)

ppłk Stefan Kaczmarczyk

• dowódca I batalionu - mjr Zygmunt Bagnowski
• dowódca II batalionu - kpt. Teodor Wargocki, od 11.09 - mjr Adam Fleszar
• dowódca III batalionu - mjr Jan Józef Nawrat

Odznaczeni srebrnym krzyżem Orderu „Virtuti Militari” V klasy za wojnę 1918-1920

ppor. Józef Abryszyński ppłk Leon Bernacik szer. Antoni Brzeski sierż. Jan Frąckowiak ppor. Stanisław Ignasiak plut. Ludwik Jackowski ppor. Józef Jasiński ppor. Edmund Kamrowski kpr. Adam Keller

mjr Władysław Koczorowski sierż. Antoni Koprowski kpr. Jan Kruża ppor. Władysław Lange ppor. Aleksander Lubik chor. Franciszek Narożny plut. Stanisław Pilarski ppor. Bogdan Piskorski st. szer. Teofil Prusakowski

ppor. Michał Śmigielski ppor. Aleksander Tomaszewski sierż. Jan Urbański ppor. Antoni Wandtke sierż. Walenty Więckowski st. szer. J. Wierzchowski st. szer. Feliks Wiśniewski szer. Mieczysław Zabielski

Symbole pułku

Sztandar

Mieszkańcy Torunia ufundowali pułkowi nowy sztandar nazywany wówczas chorągwią. Za zgodą Naczelnego Wodza Marszałka Józefa Piłsudskiego, na lewej stronie sztandaru, pomiędzy ramionami krzyża kawaleryjskiego umieszczono tarcze, na których wyhaftowano orły chełmińskie (herb dawniejszego województwa chełmińskiego) - noszone jako odznaka pułku na kołnierzach kurtek i płaszczy, na przemian z herbem Torunia. W ramionach krzyża wypisano szereg stoczonych przez pułk bojów:

• "Jełań - 8.V.1920 r"
• "Tremla - 3.VII.1920 r"
• "Bug - 25.VII.1920 r"
• "Horodec - 23.IX.1920 r"

Uroczystość poświęcenia i wręczenia sztandaru odbyła się w dniu święta pułkowego 3 maja 1922 r . Sztandar w imieniu Naczelnego Wodza Marszałka Józefa Piłsudskiego wręczył, pełniącemu obowiązki dowódcy pułku kapitanowi Antoniemu Wandtke, gen. Władysław Sikorski.

Pierwszą chorągiew, weterankę walk, przekazano do Muzeum Wojska Polskiego.

Nadanie nowego sztandaru i zatwierdzenie jego wzoru ujęte zostało w Dzienniku Rozkazów MSWojsk. z 1937, nr 5, poz. 60. Sztandar ufundowało społeczeństwo pomorskie. Wręczył go pułkowi 19 czerwca 1938 w Toruniu marszałek Edward Śmigły-Rydz.

Odznaka

Zatwierdzona Dz. Rozk. MSWojsk. nr 9, poz. 80 z 18 marca 1929 roku. Odznaka ma kształt miecza z ażurowym napisem przy rękojeści 19 29. Na głowni miecza tarcza pokryta żłobkowaną, czerwoną emalią z nałożonym orłem - herbem dawnego województwa chełmińskiego. Tarcza otoczona jest złotym wieńcem laurowym. Po bokach miecza numer i inicjały 63 PP, pokryte granatową emalią. Oficerska - dwuczęściowa, wykonana w srebrze, emaliowana. Na rewersie próba srebra i imiennik grawera WG. Wymiary: 55x25 mm. Wykonanie: Wiktor Gontarczyk - Warszawa

Bibliografia

• Satora, Kazimierz: Opowieści wrześniowych sztandarów. Satora, Kazimierz. Warszawa: "Pax", 1990. ISBN 83-211-1104-1. 
• Kapitan Aleksander Tomaszewski - z polecenia Wojskowego Biura Historycznego, "Zarys Historii Wojennej 63-go Toruńskiego Pułku Piechoty"; Warszawa 1929;
• "Almanach oficerski": praca zbiorowa, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1923
• "Księga chwały piechoty": komitet redakcyjny pod przewodnictwem płk. dypl. Bolesława Prugara Ketlinga, Departament Piechoty MSWojsk, Warszawa 1937-1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1992
• Zdzisław Sawicki: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siy Zbrojne Na Zachodzie. Pantera Books. ISBN 83-204-3299-5. 

Linki zewnętrzne

• Grupa Rekonstrukcji Historycznej 63 Pułku Piechoty