Archikolegiata w Tumie
![Ziemia](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Geographylogo.svg/20px-Geographylogo.svg.png)
![]() 89-V-13 z 15.03.1961 r. oraz 63 z 25.07.1967 r.[1] | |||||||||||||
archikolegiata, kościół parafialny | |||||||||||||
![]() Widok od południowego zachodu | |||||||||||||
Państwo | |||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Miejscowość | |||||||||||||
Wyznanie | |||||||||||||
Kościół | |||||||||||||
Parafia | |||||||||||||
Wezwanie | |||||||||||||
Wspomnienie liturgiczne | |||||||||||||
| |||||||||||||
| |||||||||||||
Położenie na mapie gminy Góra Świętej Małgorzaty ![]() | |||||||||||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||||||||||
Położenie na mapie województwa łódzkiego ![]() | |||||||||||||
Położenie na mapie powiatu łęczyckiego ![]() | |||||||||||||
![]() |
Archikolegiata NMP i św. Aleksego w Tumie (archikolegiata łęczycka) – kościół wzniesiony w XII wieku, znajdujący się w pobliżu dawnej lokalizacji wczesnośredniowiecznego grodu[a]. Należy do najlepszych przykładów architektury romańskiej w Polsce i ma status pomnika historii[2].
Opactwo
[edytuj | edytuj kod]Według starszych badań z fundacji Bolesława Chrobrego i z udziałem świętego Wojciecha powstało tu pierwsze w Polsce (założone prawdopodobnie w 997) opactwo benedyktynów pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny i św. Aleksego. W świetle nowszych studiów założenie to najwcześniej wiązać można z II poł. XI w. i być może z szerszą akcją misyjną związaną z odnową monarchii piastowskiej za czasów Kazimierza Odnowiciela. Zgromadzenie zakonne przypuszczalnie zostało przeniesione, a budowla została rozebrana w związku z realizacją nowego kościoła w latach 40 XII w.
Budowa romańskiej kolegiaty
[edytuj | edytuj kod]Nie jest znana dokładna data rozpoczęcia budowy świątyni w stylu romańskim. Być może nastąpiło to w roku 1149 z inicjatywy metropolity gnieźnieńskiego Janika[3]. Żywe w średniowieczu na ziemi łęczyckiej legendy i podania dotyczące diabła Boruty związane są także z budową kolegiaty; jedno z nich mówi, że widoczne na krawędziach ścian wieży wgłębienia to ślady pazurów Boruty, który nie chciał pozwolić na postawienie kościoła i próbował przewrócić jego wieże. Konsekracja kościoła, być może jeszcze w pełni nieukończonego, odbyła się 21 maja 1161; wzięli w niej udział m.in. następca zmarłego około 1148 arcybiskupa Jakuba, arcybiskup Janik, a także wszyscy polscy biskupi i książęta. Kościół jako patronów otrzymał – tak jak znajdujące się tu wcześniej benedyktyńskie opactwo – Najświętszą Marię Pannę i św. Aleksego.
Od tego czasu w kolegiacie tumskiej odbyło się 21 synodów prowincjonalnych, nazywanych synodami łęczyckimi. Pierwszy z nich zwołano w 1181, ostatni odbył się w 1547.
Romańska budowla, zbudowana z granitu, piaskowca i kamienia polnego, prócz oczywistej funkcji religijnej, mogła służyć za schronienie dla okolicznej ludności (funkcja refugialna). Wskazuje na to między innymi częściowa inkastelacja świątyni. W 1241 oparła się najazdowi Tatarów, ale w Zielone Świątki 1293 (albo 1294) Litwini pod wodzą Witenesa zdołali ją zdobyć; część ludności, która się schroniła w kościele powiedli ze sobą w niewolę, a pozostałych zabili lub wraz z kolegiatą spalili (w tym czasie spłonął też gród łęczycki[a]), czego ślady widoczne są do dziś na południowy zachód od kolegiaty).
Kilkanaście lat później, w 1306 Łęczycę najechali Krzyżacy, którzy wrócili tu raz jeszcze w 1331. Przez kilka dziesięcioleci kolegiata pozostawała zrujnowana.
Podczas późniejszych prac nad jej odbudową zacierano częściowo jej dotychczasowy romański charakter.
Przebudowa gotycka
[edytuj | edytuj kod]W XIV wieku pod arkadą empory w zachodniej absydzie postawiono ścianę tworząc za nią kapitularz[4]. Zmieniono pierwotne filary i arkady poziomu empor oraz międzynawowe, gdzie wschodnie otwory zamurowano - przez co wydłużono prezbiterium. Wygrodzone przęsło południowej nawy zaadaptowano na zakrystię[4]. Zapewne w tym czasie przemurowano cegłą ścianę okienną nawy głównej oraz inne fragmenty uszkodzonych murów, a także sklepienia naw bocznych, zmienione na krzyżowo-żebrowe[4]. Między innymi po pożarze w 1473, przy okazji zakończonej w 1487 kolejnej odbudowy, pojawiły się zachowane do dziś, gotyckie ostrołukowe arkady i filary międzynawowe z cegły oraz sklepienie krzyżowo-żebrowe w nawach bocznych.
W 1569 wybudowano przed wejściem głównym renesansową kruchtę – przedsionek osłaniający romański portal, w tym też czasie powstały we wnętrzu tynki z freskami.
W 1705 Łęczycę najechali Szwedzi, niszcząc przy tym także kolegiatę.
Przebudowa klasycystyczna
[edytuj | edytuj kod]W latach 1765–1785 z inicjatywy prymasa Łubieńskiego i na koszt biskupa Kajetana Sołtyka kościół został przebudowany w stylu klasycystycznym. Prace wykonano pod kierunkiem architekta Efraima Szregera przebudowując wieże, główną nawę, zachodnią fasadę, szczyty, a także okna i wnętrze. Obniżono o 2 metry zewnętrzne mury naw bocznych w partii empor, aby je odciążyć[4]. Zamurowano arkady empor oraz obmurowano filary międzynawowe. Wieże otrzymały klasycystyczne hełmy. W czasie przebudowy kolegiaty powstał stojący obok niej niewielki drewniany kościół św. Mikołaja.
W 1818 lub 1819 car rosyjski Aleksander I Romanow zarządził kasatę łęczyckiej kapituły i kolegiata straciła swoją rangę. Od tego momentu aż do 1915 pozostawała kościołem parafialnym[b].
II wojna światowa
[edytuj | edytuj kod]Ta sekcja od 2022-06 wymaga zweryfikowania podanych informacji. |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/Saint_Mary_and_Saint_Alexius_collegiate_church_in_Tum%2C_interior%2C_W%C5%82odzimierz_Pfeiffer%2C_002.jpg/240px-Saint_Mary_and_Saint_Alexius_collegiate_church_in_Tum%2C_interior%2C_W%C5%82odzimierz_Pfeiffer%2C_002.jpg)
Podczas bitwy nad Bzurą we wrześniu 1939 w północnej wieży archikolegiaty ukrył się niemiecki obserwator kierujący ogniem artylerii niemieckiej. Artyleria polska ostrzelała kościół skutecznie likwidując ten punkt obserwacyjny, ale wieża uległa zniszczeniu, a w kościele wybuchł pożar. Po przejściowym zajęciu okolic Łęczycy przez Wojsko Polskie, archikolegiata została zbombardowana przez Luftwaffe bądź Wojsko Polskie[c][11], co spowodowało dalsze zniszczenia murów i stropów oraz kolejny pożar. Z kolegiaty pozostały już tylko mury bez dachu. Resztki wyposażenia przysypały gruz i odłamki z dachówek dachu, które wpadły do wnętrza.
Odbudowa
[edytuj | edytuj kod]W roku 1947 rozpoczęto odbudowę kościoła, którą na polecenie Jana Zachwatowicza kierował Jan Witkiewicz Koszczyc, chociaż był plan by budowlę, ze względu na znaczne zniszczenia, uznać za nienadającą się do odbudowy i rozebrać. 20 lipca tego roku ordynariusz łódzki odprawił we wstępnie oczyszczonych z gruzu murach świątyni pierwszą po wojnie mszę. Postanowiono ją odbudować jako znaczący przykład architektury romańskiej. Przez następne kilkanaście lat trwały prace budowlane.
Istotą koncepcji odbudowy było przywrócenie w maksymalnej możliwości kościołowi pierwotnego stylu, czyli stylu romańskiego, chociaż w nawach bocznych zachowano elementy gotyku. Strop nad nawą główną wykonany jest z betonu. Rozwiązanie to stabilizuje ściany zapobiegając ewentualnemu zawaleniu się sędziwych murów. Nową więźbę dachową wykonano z żelbetowych więzarów, które pokryte miały zostać dachówką rzymską, ale ze względu na spękanie obciążonych już murów, zdecydowano o pokryciu dachy gontem a potem blachą miedzianą (w tym przypadku jest to całkowicie ahistoryczne pokrycie)[4]. W 1952 przystąpiono do prac wewnątrz kościoła usuwając barokowe tynki i dekoracje, wraz z ołtarzem głównym i epitafiami, zawieszonymi na filarach międzynawowych. Dzięki temu podczas prac w zachodniej absydzie na konsze sklepienia pod emporą, odnaleziono dobrze zachowaną XII-wieczną romańską polichromię z Chrystusem Pantokratorem[4]. W czasie remontu kościoła odkryto w 1954 r. fundamenty znajdującej się pod nim budowli opactwa benedyktynów.
W 800-lecie pierwszej konsekracji kościoła, które przypadło w 1961, poświęcono trzy jego ołtarze i przywrócono go do funkcjonowania. Na remont wnętrz nie wystarczyło jednak już pieniędzy i kościół pozostawał przez następne lata nie w pełni wykończony.
Czasy współczesne
[edytuj | edytuj kod]25 marca 1992 bullą Totus Tuus Poloniae populus parafia w Tumie włączona została do diecezji łowickiej, kościół podniesiono do rangi archikolegiaty, a w 1993 erygowana została ponownie kapituła łęczycka. W tym czasie także rozpoczął się kolejny etap odbudowy kościoła, który niedawno się skończył.
W 1999 sprowadzono z Gniezna do Tumu relikwię św. Wojciecha. Na pamiątkę tego wydarzenia ufundowano ołtarz w nawie głównej (projekt A. Koss, rok 2000), a w ogrodzie otaczającym sąsiadujący z kolegiatą kościółek św. Mikołaja zasadzono poświęcony świętemu Wojciechowi dąb.
W latach 1995–2008 przeprowadzone zostały ponownie kompleksowe prace konserwatorskie (dr Zenon Duda AGH Kraków – odwodnienie-konstrukcja, prof. Andrzej Koss ASP-Warszawa – konserwacja bryły archikolegiaty i wystroju rzeźbiarskiego, prof. Maria Roznerska i córka Ewa – konserwacja malowideł ściennych).
22 maja 2011 roku obchodzono uroczystości związane z 850-leciem konsekracji archikolegiaty. Po uroczystej mszy świętej celebrowanej przez kardynała Józefa Glempa dokonano uroczystego odsłonięcia kamienia pamiątkowego związanego z tą rocznicą. Odsłonięcia kamienia dokonali Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Bronisław Komorowski oraz Nuncjusz Apostolski w Polsce arcybiskup Celestino Migliore.
W kolegiacie znajduje się brązowy odlew krucyfiksu wykonanego w 1943 przez Józefa Gosławskiego[12] (projekt krzyża procesyjnego – A.Koss).
Odniesienia w kulturze
[edytuj | edytuj kod]Zbigniew Nienacki swój opis fikcyjnej, książkowej „kolegiaty w Opornej” oparł na archikolegiacie w Tumie. Pisze o tym w posłowiu powieści Pan Samochodzik i święty relikwiarz (pierwotny tytuł Uroczysko). W książce występuje również Czartoryja[13].
Pierwszym przewodnikiem po archikolegiacie jest publikacja z 1930 r. autorstwa miejscowego proboszcza księdza Emila Gielca, pt. Archikolegjata Łęczycka w narodowo-królewskiej wsi Tumie. Poza opisem kolegiaty tumskiej autor przekazał garść informacji o pobliskim wczesnośredniowiecznym grodzie.
Galeria zdjęć
[edytuj | edytuj kod]-
Widok od północy
-
Elewacja południowo-wschodnia
-
Elewacja wschodnia
-
Wnętrze kościoła z prezbiterium (widok z chóru muzycznego)
-
Wnętrze kościoła z absydami zachodnimi (widok z prezbiterium)
-
Romański tympanon portalu północnego
-
XII-wieczna polichromia w apsydzie zachodniej
-
„Ślady Boruty” na ścianie wieży
-
Krucyfiks (proj. J. Gosławski, 1943)
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Gród ten, położony w bezpośrednim sąsiedztwie dzisiejszej Łęczycy, był jej poprzednikiem do czasu jego zniszczenia pod koniec XIII w. i nosił nazwę Łęczyca (teren wsi Tum), a w szczególności XI-wieczne opactwo i powstała na jego miejscu kolegiata zaliczane były do Łęczycy.
- ↑ Wcześniej siedzibą parafii był wybudowany obok drewniany kościółek św. Mikołaja.
- ↑ Występuje rozbieżność w informacjach co do bombardowanego obiektu. Niektóre źródła podają, że kolegiat został zbombardowany przez Luftwaffe[5], natomiast proboszcz w filmiku informuje, że został zniszczony przez ostrzały artyleryjskie Wojska Polskiego. Inne źródła nie wchodzą w szczegóły, informując, że „został zniszczony w trakcie II wojny światowej”[6][7][8][9][10].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo łódzkie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024 [dostęp 2010-05-13] .
- ↑ Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 kwietnia 2022 (Dz.U. z 2022 r. poz. 808)
- ↑ J. Szymczak, Pierwsze cztery wieki Archikolegiaty Łęczyckiej, [w:] „850 lat w służbie Bogu i ludziom. Archikolegiata Łęczycka w Tumie”, Łódź 2011
- ↑ a b c d e f Odbudowa Rekonstrukcją Pogania [online], Odbudowa Rekonstrukcją Pogania [dostęp 2019-12-18] (pol.).
- ↑ Kolegiata w Tumie – Świadek dziejów. Sekulada. (pol.).
- ↑ Agata: Kolegiata w Tumie. pomyslynawyprawy.pl. (pol.).
- ↑ Romańska kolegiata w Tumie. ilecimydalej.pl. (pol.).
- ↑ Jakub: Kolegiata w Tumie – jeden z najlepszych przykładów architektury romańskiej w Polsce. tymrazem.pl, 24 listopada 2020. (pol.).
- ↑ Kamila Florczak: Kolegiata w Tumie i legenda związana z diabłem Borutą. Ready for Boarding, 16 czerwca 2021. (pol.).
- ↑ Izabela Kopania: Bryła świątyni romańskiej na przykładzie kolegiaty Najświętszej Marii Panny i św. Aleksego w Tumie pod Łęczycą. isztuka.edu.pl. (pol.).
- ↑ Obywatel JC , Tu rodziła się Polska - Archikolegiata w Tumie, patrz temat bombardowania od 14'00'' [online] [dostęp 2022-06-29] .
- ↑ Anna Rudzka: Sacrum. W: Anna Rudzka: Józef Gosławski. Rzeźby, monety, medale. Wyd. 1. Warszawa: Alegoria, 2009, s. 37. ISBN 978-83-62248-00-1.
- ↑ Zbigniew Nienacki: Uroczysko. Wydawnictwo Łodzkie, 1968, s. 311.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- M. Walicki, Kolegiata w Tumie pod Łęczycą, Łódź 1938
- T. Sawicki, Dziesięć lat pracy konserwatorskiej w Tumie pod Łęczycą, Łódź 1939
- Z. Ciekliński, Odbudowa i rekonstrukcja kolegiaty romańskiej w Tumie pod Łęczycą, „Biuletyn Historii Sztuki” XIX (1957)
- T. Orłowski, Próba rekonstrukcji wnętrza romańskiej kolegiaty w Tumie pod Łęczycą, Kwartalnik Architektury i Urbanistyki 28 (2) 1983
- S. Sawicki, Tumskie Refleksje, Ochrona Zabytków 52 2 (205) 1999
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Parafia Archikolegiacka NMP i Św. Aleksego w Tumie
- sekulada.com: Kolegiata w Tumie – Gniazdo orła białego. [dostęp 2015-08-11]. (pol.).
- Publikacje i archiwalne zdjęcia kościoła w bibliotece Polona
- Architektura I Rzeczypospolitej (województwo łęczyckie)
- Kapituła kolegiacka łęczycka
- Kolegiaty w Polsce
- Świątynie pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny
- Świątynie pod wezwaniem św. Aleksego
- Kościoły obronne w Polsce
- Zabytkowe kościoły w powiecie łęczyckim
- Architektura romańska w województwie łódzkim
- Kościoły rzymskokatolickie w Tumie (województwo łódzkie)