Brunei

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Brunei Darussalam)
Skocz do: nawigacja, szukaj
نڬارا بروني دارالسلام
Negara Brunei Darussalam

Państwo Brunei Darussalam
Flaga Brunei
Godło Brunei
Flaga Brunei Godło Brunei
Dewiza: (mal.) Sentiasa membuat kebajikan dengan petunjuk Allah
(Zawsze na służbie prowadzeni przez Boga)
Hymn:
Allah Peliharakan Sultan
(Boże chroń Sułtana)
Położenie Brunei
Język urzędowy malajski
Stolica Bandar Seri Begawan
Ustrój polityczny monarchia absolutna
Głowa państwa sułtan Hassanal Bolkiah
Szef rządu sułtan Hassanal Bolkiah
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
164. na świecie
5765 km²
8,6%
Liczba ludności (2015)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

417 200[1]
osób/km²
PKB (2016)
 • całkowite 
 • na osobę

15,450 mld USD[a][2]
36,508 USD[2]
PKB (PSN) (2016)
 • całkowite 
 • na osobę

32,536 mld dolarów międzynar.[2]
76,884 dolarów międzynar.[2]
Jednostka monetarna dolar Brunei[3] (BND)
Niepodległość od Wielkiej Brytanii
1 stycznia 1984
Religia dominująca islam (78,8%)[3]
Strefa czasowa UTC +8
Kod ISO 3166 BN
Domena internetowa .bn
Kod samochodowy BRU
Kod samolotowy V8
Kod telefoniczny +673
Mapa Brunei

Brunei (mal. Brunei, Brunei Darussalam), oficjalnie Państwo Brunei Darussalam (mal. Negara Brunei Darussalam)[4] – państwo położone w Azji Południowo-Wschodniej, na północnym wybrzeżu wyspy Borneo. Brunei graniczy z Malezją. Ma dostęp do Morza Południowochińskiego.

Etymologia[edytuj]

Pochodzenie nazwy Brunei nie jest znane[3]. Według legendy, po odkryciu Brunei jej późniejszy pierwszy sułtan Muhammad Shah miał zawołać Baru nah (pol. „to jest to” lub „tam”)[3] i od tego okrzyku ma wywodzić się nazwa Brunei[5].

Ustrój polityczny[edytuj]

Brunei to monarchia absolutnasułtanat[3]. Obowiązuje konstytucja z 29 września 1959 (znowelizowana w 1984, 2004 i 2011), przy czym niektóre jej zapisy pozostają zawieszone od 1962 roku a inne od 1984 roku (stan na 2016)[3]. Najważniejszą osobą w państwie jest sułtan, który jest jednocześnie głową państwa i szefem rządu[3]. Od 6 października 1967 roku 29. sułtanem Brunei jest Hassanal Bolkiah[6]. Doradzają mu: Rada Religijna, Tajna Rada ds. Konstytucji, Rada Sukcesji oraz 36-osobowa Rada Legislacyjna (mal. Majlis Mesyuarat Negara Brunei), która obraduje raz w roku przez dwa tygodnie[3]. Jedną z trzech legalnych partii jest Zjednoczona Partia Narodowa Brunei (BNUP).

Brunei należy do organizacji: ASEAN, EAS, ONZ, WTO, MFW i Banku Światowego[7] a także do APEC, NAM, OIC i WHO.

Podział administracyjny[edytuj]

Brunei jest podzielone na 4 dystrykty (daerah): Belait, Brunei-Muara, Temburong i Tutong[8]. Belait jest największym dystryktem, który zamieszkuje 97% ludności sułtanatu[8]. Stolicą kraju jest Bandar Seri Begawan położone w dystrykcie Brunei-Muara[9]. Główne ośrodki administracyjne dystryktów to: Kuala Belait (Belait), Pekan Tutong (Tutong) i Bangar (Temburong)[8]. Ok. 41 km na północny wschód od stolicy leży Muara, gdzie znajduje się port lotniczy, oraz Seria – centrum przemysłu gazowego[9].

Geografia[edytuj]

 Osobny artykuł: Geografia Brunei.

Brunei leży w północno-zachodniej części wyspy Borneo w Azji Południowo-Wschodniej nad Morzem Południowochińskim i podzielone jest na dwa osobne terytoria graniczące od strony lądu z malajskim stanem Sarawak[8]. Z powierzchnią 5765 km²[3] Brunei jest jednym z najmniejszych państw na świecie[8]. Jego granica z Malezją wynosi 266 km a łączna długość linii brzegowej to 161 km[3].

Brunei leży to terenie nizinnym (średnia wysokość n.p.m. to 478 m) o charakterze płaskiej równiny przechodzącej w teren górski na wschodzie[3]. Najwyższe wzniesienie Brunei to Pagonprick (1850 m n.p.m.)[3]. Na wschodnim wybrzeżu rozciągają się bagna, reszta wybrzeża jest piaszczysta. W Brunei występuje wiele krótkich rzek.

Klimat kraju jest równikowy, wilgotny[3], charakteryzujący się stałą wysoką temperaturą ok. 23–32°C, dużą wilgotnością powietrza i obfitymi opadami – od ok. 2500 mm rocznie na wybrzeżu do 7500 mm w głębi lądu W Brunei nie występuje pora sucha[9].

75% powierzchni Brunei zajmują lasy równikowe[8]. Na wybrzeżu występują zarośla mangrowe. W kraju występuje wiele gatunków małp i ptaków.

Najdłuższe rzeki[edytuj]

Największe jezioro[edytuj]

Warto zobaczyć[edytuj]

Historia[edytuj]

Prehistoria[edytuj]

Pierwsze ślady osadnictwa na Borneo, pochodzące sprzed 38 tys. lat p.n.e., odkryto w pobliżu miejscowości Niah na terenie Sarawaku, a pojawienie się kultur prehistorycznych na Archipelagu Malajskim datuje się na 8000 lat p.n.e.[10]. Rozkwit kultury brązu i żelaza w tym regionie przypada na 300 p.n.e., a 200 lat p.n.e. zapoczątkowano wymianę handlową z terenami Indii i Chin[10].

Rozwój królestw w Archipelagu Malajskim[edytuj]

Pierwsze państwa–królestwa Archipelagu Malajskiego rozwinęły się na terenach przesmyku Kra pomiędzy Zatoką Tajlandzką a Morzem Andamańskim pomiędzy 100 p.n.e. a 200 n.e.[10] W okresie VI–IX w. funkcjonowało wiele ośrodków handlowych znajdujących się pod wpływem hinduizmu i buddyzmu[10]. W VII–X w. powstało buddyjskie państwo Śriwidźaja[10].

Powstanie Brunei[edytuj]

Od XIII w. istniało na terytorium dzisiejszego Brunei państewko malajskie, którego władcy w XV w. przyjęli islam. W 1363 roku Alak Betatar został pierwszym sułtanem Brunei i przyjął imię Muhammad Shah[10]. Pochodząca z 1365 roku Nagarakretagama autorstwa Mpu Prapancy wspomina Brunei – wówczas Buruneng – jako państwo wasalskie imperium Majapahitu[11]. Źródła chińskie z 1370 roku wspominają o trybucie przysłanym Chinom przez Muhammada Shaha[10]. W 1402 roku drugim sułtanem Brunei został Abdul Madżid Hassan[10]. W 1405 roku Brunei odwiedził podczas swojej podroży po regionie chiński admirał Zheng He (1371–1433)[10]. W 1408 roku tron objął sułtan Ahmad, po którym władzę sprawowali kolejno Szarif Ali (panujący w latach 1426–1432) i Sulajman (panujący w latach 1432–1485)[10]. Okres panowania 5. sułtana Bolkiaha w latach 1485–1524 określany jest mianem „złotego wieku” Brunei[10].

XVI–XX wiek[edytuj]

W 1521 roku Brunei zostało odkryte przez Portugalczyków podczas wyprawy Ferdynanda Magellana (1480–1521) – kronikarz wyprawy Antonio Pigafetta (1491–1534) odwiedził dwór sułtana Bolkiaha[10]. W 1524 roku sułtanem został Abdul Kahar (panujący w latach 1524–1530) a portugalski kapitan Malakki Afonso de Albuquerque (1453–1515) przysłał do Brunei misję, po czym w 1526 roku Portugalczycy podpisali z Brunei traktat handlowy[10].

14 kwietnia 1578 roku Brunei zaatakowali Hiszpanie dowodzeni przez gubernatora Filipin Francisco de Sande (1540–1602), którym udało się zająć stolicę sułtanatu[10]. Musieli jednak się wycofać po wybuchu epidemii[10]. W 1580 roku podjęli kolejna próbę zajęcia stolicy pod dowództwem kapitana [[Juan Acre de Sadornil]Juana Acre de Sadornila]], która również się nie powiodła[10].

W 1661 roku w stolicy wybuchła wojna domowa – Abdul Mubin, sprawujący funkcję bendahary, zabił sułtana Muhammada Alego i zajął tron jako 14. sułtan Abdul Hakkul Mubin[10].

W 1774 roku do Brunei przybył agent Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, by wynegocjować umowę handlu pieprzem[10]. Wpływy brytyjskie zaczęły się umacniać – powstawały faktorie Kompanii Wschodnioindyjskiej, a w końcu w 1888 roku sułtanat Brunei stał się protektoratem brytyjskim[12].

W 1807 roku, po śmierci 21. sułtana Muhammada Tadżuddina doszło do kolejnego konfliktu zbrojnego o tron, z którego zwycięsko wyszedł teść zmarłego władcy Muhammad Kanzul Alam[10]. Po odkryciu złóż antymonitu w Sarawaku, Brunei zajęło Sarawak, by czerpać korzyści z handlu tym surowcem z Singapurem[10]. Gubernatorem Sarawaku z ramienia Brunei został Indera Mahkota, który prowadził rządy represji[10]. W 1835 roku wybuchło powstanie w Sarawaku przeciwko okupantowi, którego stłumienie powierzono bendaharze Brunei Mudzie Hassimowi[10]. W 1839 roku Hassim spotkał Brytyjczyka James'a Brooke'a (1803–1868), którego poprosił w 1840 roku o wsparcie w walce z rebeliantami, proponując mu w zamian objecie urzędu gubernatora Sarawaku oraz poparcie dla powrotu Hassima do stolicy[10]. Po stłumieniu rebelii, Brook został mianowany przez Hassima gubernatorem Surawaku w 1841 roku, a sułtan wydal stosowną nominację w roku 1842[10].

W latach 1942–1945 kraj był okupowany przez Japończyków. W 1959 roku Wielka Brytania przyznała Brunei częściową autonomię, a w 1971 roku całkowitą autonomię wewnętrzną.

Powstanie w Brunei[edytuj]

 Osobny artykuł: Powstanie w Brunei.

W przeprowadzonych w Brunei w sierpniu 1962 roku wyborach do Rady Legislacyjnej zdecydowane zwycięstwo odniosła lewicowa Partia Ludowa (PRB) pod wodzą Azahariego (1928–2002), który sprzeciwiał się wstąpieniu Brunei do Federacji Malezyjskiej i postulował utworzenie niezależnego państwa skupiającego trzy brytyjskie kolonie znajdujące się w północnej części Borneo, tj. Brunei, Sarawak i Sabah[13]. W grudniu 1962 roku Azahari stanął na czele Narodowej Armii Północnego Borneo (która miała prawdopodobnie wsparcie materialne Indonezji) i przeprowadził pucz w celu obalenia sułtana — zwolennika przystąpienia do Federacji. Sułtan wezwał na pomoc Brytyjczyków stacjonujących w Singapurze i powstanie zostało szybko stłumione, a PRB rozwiązana. Sułtan wyciągnął jednak wnioski z wydarzeń i wycofał zgodę na wstąpienie Brunei do Federacji. Sam Azahari po nieudanym zamachu stanu znalazł azyl w Indonezji. Brunei uzyskało niepodległość 1 stycznia 1984 roku.

28 października 1985 roku w Brunei założono pierwszy uniwersytet – Universiti Brunei Darussalam[14].

Demografia[edytuj]

(2005)
Liczba ludności 372 361
Ludność według wieku (%)
0 – 14 lat 28,6
15 – 64 lat 68,4
ponad 64 lata 3
Wiek (mediana)
W całej populacji 27,04 lat
Mężczyzn 27,63 lat
Kobiet 26,4 lat
Przyrost naturalny 1,9%
Współczynnik urodzeń 19,01 urodzeń/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 3,42 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji 3,45 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,06 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,04 mężczyzn/kobiet
15 – 64 lat 1,13 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,9 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
W całej populacji 12,61 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 15,93 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 9,1 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji 74,8 lat
Mężczyzn 72,36 lat
Kobiet 77,36 lat
Rozrodczość 2,3 urodzeń/kobietę

Grupy etniczne[edytuj]

65,7% Malajowie, 10,3% Chińczycy, 3,4% ludność rdzenna, 10,6% inni (szacowane w 2011 r.)[3].

Religie[edytuj]

 Osobny artykuł: Wikariat apostolski Brunei.
 Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy w Brunei.

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center[15][16]:

Uwagi

  1. Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2016.

Przypisy

  1. Population (ang.). W: Prime Minister's Office [on-line]. 2016. [dostęp 2017-07-03].
  2. a b c d International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2017 (ang.). [dostęp 2017-07-06].
  3. a b c d e f g h i j k l m n Brunei (ang.). W: The CIA Factbook 2017 [on-line]. [dostęp 2017-07-05].
  4. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych: Urzędowy Wykaz Polskich Nazw Geograficznych Świata. Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2013, s. 390. ISBN 978-83-254-1988-2. [dostęp 2017-07-05]. (pol.)
  5. ibp inc: Brunei Country Study Guide Volume 1 Strategic Information and Developments. Int'l Business PublicationsInt'l Business Publications, 2015, s. 12. ISBN 9781438774015. [dostęp 2017-07-03].
  6. Prime Minister (ang.). W: Prime Minister's Office [on-line]. 2016. [dostęp 2017-07-03].
  7. U.S. Relations With Brunei Share (ang.). W: US Department of State [on-line]. [dostęp 2017-07-06].
  8. a b c d e f Barbara A. West: Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania. Infobase Publishing, 2010, s. 123. ISBN 9781438119137. [dostęp 2017-07-30]. (ang.)
  9. a b c ibp inc: Brunei Country Study Guide Volume 1 Strategic Information and Developments. Int'l Business PublicationsInt'l Business Publications, 2015, s. 21. ISBN 9781438774015. [dostęp 2017-07-08].
  10. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Jatswan S. Sidhu: Historical Dictionary of Brunei Darussalam. Rowman & Littlefield, 2016, s. xxviii. ISBN 9781442264595. [dostęp 2017-07-08]. (ang.)
  11. Jatswan S. Sidhu: Historical Dictionary of Brunei Darussalam. Rowman & Littlefield, 2016, s. xxvii. ISBN 9781442264595. [dostęp 2017-07-08]. (ang.)
  12. Jatswan S. Sidhu: Historical Dictionary of Brunei Darussalam. Rowman & Littlefield, 2016, s. xxxi. ISBN 9781442264595. [dostęp 2017-07-08]. (ang.)
  13. Michael Leifer: Dictionary of the modern politics of South-East Asia. Taylor & Francis, 2001. ISBN 9780415238755.
  14. Jatswan S. Sidhu: Historical Dictionary of Brunei Darussalam. Rowman & Littlefield, 2016, s. 315. ISBN 9781442264595. [dostęp 2017-07-02]. (ang.)
  15. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-20].
  16. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-20].