68 Pułk Piechoty (II RP)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy 68 Pułku Piechoty (II RP). Zobacz też: 68 Pułk Piechoty – inne pułki piechoty z numerem 68.
68 Pułk Piechoty
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1919
Rozformowanie 1939
Tradycje
Święto 16 sierpnia
Nadanie sztandaru 1919 i 1928
Rodowód 1 Pułk Rezerwowy Strzelców Wielkopolskich
10 pułk Strzelców Wielkopolskich
Kontynuacja 17 Brygada Zmechanizowana
Dowódcy
Ostatni płk dypl. Adolf Tytus Nykulak
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Krotoszyn
Września[1], Jarocin
Rodzaj sił zbrojnych wojsko
Rodzaj wojsk piechota
Podległość 3 Dywizja Strzelców Wielkopolskich
17 Wielkopolska Dywizja Piechoty

68 Pułk Piechoty (68 pp) – oddział piechoty Armii Wielkopolskiej i Wojska Polskiego II RP.

Formowanie pułku i działania wojenne w latach 1919-1920[edytuj | edytuj kod]

21 stycznia 1919 w Poznaniu, w koszarach na Jeżycach rozpoczęto formowanie jednostki 1 Pułku Rezerwowego Strzelców Wielkopolskich. Pod tą nazwą brał udział w walkach powstańczych w ramach 3 Dywizji Strzelców Wielkopolskich.

9 marca 1919 z Poznania do Sądowej Wiszni wyjechała kompania ochotnicza pod dowództwem ppor. Jana Ciaciucha. Kompania wzięła udział w wojnie z Ukraińcami. 6 sierpnia 1919 powróciła do Wielkopolski i wcielona została do 9 Pułku Strzelców Wielkopolskich[2].

15 marca 1919 jednostka przemianowana została na 10 Pułk Strzelców Wielkopolskich[3]. 5 maja 1919 wymaszerował na front wielkopolski. 22 czerwca 1919 pułk wyjechał koleją z Szubina do Bóbrki w Małopolsce Wschodniej. W nocy z 27 na 28 czerwca pułk rozpoczął natarcie na Brzeżany, które zajął 29 czerwca. 17 lipca oddział zajął Husiatyn i przedmoście na wschodnim brzegu Zbrucza. 19 września 1919 jednostka powróciła do Krotoszyna[4].

1 lutego 1920 jednostka otrzymała nazwę – 68 pułk piechoty. Jednocześnie 3 Dywizja Strzelców Wielkopolskich przemianowana została na 17 Wielkopolską Dywizji Piechoty. W składzie tej dywizji pułk pozostawał do 1939 . Następnego dnia pułk wyjechał do Mołodeczna, na front litewsko-białoruski by wziąć udział w wojnie z bolszewikami.

16 sierpnia, na początku Bitwy Warszawskiej, pułk w ciężkich walkach zdobył Nasielsk. 18 grudnia 1920 pułk powrócił do Wielkopolski.

Okres międzywojenny[edytuj | edytuj kod]

W Jarocinie stacjonował II batalion[5]

7 września 1922 dowódca OK VII, gen. Kazimierz Raszewski pożegnał pułk, który opuścił Poznań i udał się do garnizonu we Wrześni[6] (II batalion piechoty stacjonował od 1933 w Jarocinie)[7]. W październiku tego w jednostce przeprowadzona została częściowa demobilizacja. Kadra batalionu zapasowego stacjonowała w Koninie[8].

W maju 1926 podczas zamachu stanu pułk opowiedział się po stronie rządowej i wziął udział w walkach.

 Osobny artykuł: Święta wojskowe w Polsce.

19 maja 1927 Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 16 sierpnia, jako datę święta pułkowego[9]. Pułk obchodził swoje święto w rocznicę zdobycia Nasielska w 1920 [10].

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 , w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 68 pułk piechoty zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. „normalnych”). W każdym otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych[11]. Po wprowadzeniu w 1930 nowej organizacji piechoty na stopie pokojowej, pułk szkolił rekrutów dla potrzeb batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza[12]. W pułku zorganizowano też specjalną kompanię dla opóźnionych, która szkoliła rekrutów dla potrzeb całego DOK. Żołnierze ci wcześniej z różnych przyczyn opóźnili swoje stawiennictwo w macierzystej jednostce[13].

W sierpniu 1939 pułk uczestniczył w manewrach 17 DP w rejonie Iwno-Kostrzyn. W nocy z 22 na 23 sierpnia wszystkie oddziały odwołano do garnizonów, a 24 sierpnia o godz. 4 do dywizji przyszedł rozkaz o rozpoczęciu mobilizacji.

Kampania wrześniowa 1939[edytuj | edytuj kod]

Bitwa lomianki 1939.png
 Osobny artykuł: Kampania wrześniowa.

Początkowo 68 pułk piechoty (bez II batalionu) wraz z II dywizjonem 17 pułku artylerii lekkiej obsadził linię rzeczki Wrześnicy w rejonie Wrześni. Jednak już 1 września 1939 odszedł do miejscowości Staw-Wólka.

2 i 3 września pułk przemieścił się na linii Strzałkowo-Słupca-Ląd-Zagórów-Trabczyn i ostatecznie staje w lesie na zachód od Szetlewa. 4 i 5 września zatrzymał się w Dąbrowice-Częściowe. Jego batalion marszowy został zbombardowany we wsi Wilczna przez lotnictwo niemieckie. Poległo 26 żołnierzy. Następnie pułk odszedł nocnymi marszami w kierunku operacyjnym na Łęczycę. W nocy z 8 na 9 września oddziały pułku doszły bez większych strat w rejon zgrupowania. Po południu pułk wszedł do walki wraz z innymi jednostkami Armii „Poznań” w rejonie Łęczyca-Piątek. Uderzenie gen. Kutrzeby na lewe skrzydło nacierającej Armii niemieckiej kompletnie ją zaskoczyło i odrzuciło nieprzyjaciela. Wieczorem pułk zajął wyznaczoną mu jako kierunek natarcia Górę św. Małgorzaty. 10 września pułk kontynuował pościg za nieprzyjacielem. Z marszu zajął Małachowice. 11 września poniósł znaczne straty w wyniku ponawiających się kontruderzeń niemieckich. W nocy z 12 na 13 września na rozkaz gen. Kutrzeby pułk przerwał natarcie i rozpoczął odejśce na północny brzeg Bzury, a stamtąd - w ogólnym kierunku operacyjnym na Warszawę. W dniach 17 i 18 września pułk dostał się w okrążenie w rejonie Puszczy Kampinoskiej i poniósł ciężkie straty, głównie od ognia artyleryjskiego i zmasowanych nalotów. 23 września ocalałe elementy pułku (pod dowództwem mjr. Stanisława Culica) przebiły się do Warszawy i zostały włączone do broniących się tam jednostek. Pułk bronił stolicy aż do jej kapitulacji 28 września 1939.

Za bohaterskie czyny podczas w kampanii wrześniowej orderem Virtuti Militari zostało odznaczonych 15 żołnierzy pułku, a 60 otrzymało Krzyż Walecznych.

Strzelcy wrzesińscy[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy pułku
Zastępcy dowódcy pułku
Kwatermistrzowie
  • kpt. piech. Jan Stefan Mikułowski (p.o. 10 VII 1922[20] – 1923 → przeniesiony do rezerwy[21])
  • ppłk piech. Józef Ekkert (1923[15] – 1924 → dowódca II baonu[17])
  • mjr piech. Wacław II Wierzbicki (1924[17] – 1925[18])
  • mjr piech. Roman Tadeusz Bowbelski (od 11 X 1926[22])
  • mjr piech. Aleksander I Wójcicki (1928)
  • kpt. Julian Ruper Judziński (IX 1939)
Oficerowie pułku

Obsada personalna we wrześniu 1939[edytuj | edytuj kod]

Obsada personalna pułku we wrześniu 1939 [23]

Dowództwo
  • dowódca pułku – płk dypl. piech. Adolf Tytus Nykulak
  • I adiutant – kpt. Lucjan Jankowski
  • II adiutant – kpt. Aleksander Salwa
  • oficer informacyjny – por. Zygmunt Barciszewski
  • oficer łączności – por. Władysław Skrzydło
  • kwatermistrz – kpt. Julian Ruper Judziński
  • oficer płatnik– ppor. rez. Franciszek Jaworowski
  • oficer żywnościowy – ppor. rez. Mieczysław Dylong
  • naczelny lekarz – por. rez. Lek. Stanisław Jakubowski
  • kapelan – ks. Jan Jankowski
I batalion
  • dowódca I batalionu – mjr Stanisław Culic
  • adiutant batalionu – ppor. rez. Józef Krzywania
  • dowódca 1 kompanii strzeleckiej – ppor. rez. Stefan Czarliński
  • dowódca 2 kompanii strzeleckiej – por. Franciszek Hybza
  • dowódca 3 kompanii strzeleckiej – kpt. Bronisław Magdziarski
  • dowódca 1 kompanii ckm – por. Marian Duczmal
II batalion
  • dowódca II batalionu – ppłk Ignacy Pilwiński
  • adiutant batalionu – ppor. rez. Antoni Dąbrowski
  • dowódca 4 kompanii strzeleckiej – por. Ignacy Rębiasz
  • dowódca 5 kompanii strzeleckiej – por. Szczepan Langner
  • dowódca 6 kompanii strzeleckiej – ppor. Zbigniew Czerniak
  • dowódca 2 kompanii ckm – ppor. Jerzy Lewandowski
III batalion
  • dowódca III batalionu – mjr Wojciech Krajewski
  • adiutant batalionu – ppor. rez. Roman Ignacy Roszak
  • dowódca 7 kompanii strzeleckiej – por. Walerian Chaja
  • dowódca 8 kompanii strzeleckiej – ppor. Jan K. Szybczyński
  • dowódca 9 kompanii strzeleckiej – ppor. rez. Henryk Rzeźnik
  • dowódca 3 kompanii ckm – por. Lech Kantecki
pododdziały specjalne
  • dowódca kompanii gospodarczej – por. rez. Franciszek Podemski
  • dowódca kompanii przeciwpancernej – por. Czesław Falak
  • dowódca plutonu artylerii piechoty – kpt. Ludwik Głowacki
  • dowódca kompanii zwiadowców – ppor. Rudolf Turber
  • dowódca plutonu pionierów – ppor. Zbigniew Chechłowski
  • dowódca plutonu przeciwgazowego – ppor. Józef Michalak

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918–1920[24]:

Order Virtuti Militari
  1. kpt. Edward Banaszak
  2. sierż. Franciszek Byczyński
  3. st. szer. Wawrzyn Dyczek
  4. kpr. Stanisław Gawron
  5. st. szer. Ludwik Giszczyński
  6. st. szer. Leopold Gołąbek
  7. kpt. Andrzej Kopa
  8. sierż. Stanisław Kordus
  9. sierż. Kazimierz Lis
  10. ppor. Aleksander Mroczkowski
  11. ś.p. kpr. Włodzimierz Miklaszewski
  12. mjr Wincenty Nowaczyński
  13. sierż. Franciszek Paczkowski
  14. szer. Stanisław Świejkowski
  15. ś.p. kpt. Wojciech Wężyk
  16. ś.p. por. Mieczysław Wieczorek
  17. ś.p. chor. Nepomucen Wieczorek

Ponadto 32 oficerom i 67 szeregowych zostało odznaczonych Krzyżem Walecznych[24].

Symbole pułku[edytuj | edytuj kod]

Sztandar

30 grudnia 1918 oddział Wojsk Polskich powiatu poznańskiego zachodniego otrzymał sztandar wykonany przez Zofię Plucińską i Wiktorię Wojciechowską z Lusówka. 1 stycznia 1919 sztandar został poświęcony w kościele św. Marcina w Konarzewie. 9 stycznia 1919 oddział kapitana Kopy złożył przysięgę na sztandar. 23 września 1919 sztandar, jako nieprzepisowy, został przekazany Sekcji Naukowej Dowództwa Głównego Sił Zbrojnych Polskich w byłym zaborze pruskim celem złożenia w muzeum wojskowym. Był to pierwszy sztandar w Armii Wielkopolskiej[25].

4 lutego 1919 1 Pułkowi Rezerwowemu Strzelców Wielkopolskich uroczyście wręczono chorągiew ufundowaną przez pp. Wadzyńskich z Poznania, a żołnierze złożyli przysięgę[26].

28 maja 1928 we Wrześni Prezydent Prezydent RP Ignacy Mościcki wręczył pułkowi chorągiew, ufundowaną przez społeczeństwo powiatów wrzesińskiego, konińskiego, kolskiego i słupeckiego oraz miasta Wrześni. Na płatach chorągwi, wykonanej przez Zakład SS. Magdalenek w Warszawie, umieszczone zostały herby wymienionych miast powiatowych. Uroczystość wręczenia chorągwi połączona została z otwarciem „Domu Żołnierza”, ofiarowanego przez hr. Ponińską[7]. Orzeł sztandaru znajduje się obecnie w Muzeum Ziemi Sochaczewskiej[27]

Odznaka pamiątkowa

20 stycznia 1930 Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 68 Pułku Piechoty[28]. Odznaka ma kształt tarczy, pokrytej białą emalią ze złoconymi promieniami. Na tarczy czarny krzyż wielkopolski z nałożonym mieczem. Na mieczu znajduje się okrągła granatowo emaliowana tarcza z numerem „68” w otoku złotego wieńca laurowego. Większy wieniec, pokryty zieloną emalią, łączy trzy ramiona krzyża. Odznaka oficerska - dwuczęściowa, wykonana w srebrze, emaliowana. Na rewersie próba srebra, imiennik AN i nazwisko grawera NAGALSKI i SKA[1].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

We Wrześni, miejscu stacjonowania pułku w latach 1922-1939, jednostkę upamiętnia:

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 114.
  2. Plasota 1929 ↓, s. 9-10.
  3. Plasota 1929 ↓, s. 10.
  4. Plasota 1929 ↓, s. 12.
  5. Zdjęcie koszar z 2010
  6. Żołnierz Wielkopolski Nr 22 z 21 września 1922 r.
  7. a b Satora 1990 ↓, s. 131.
  8. Almanach Oficerski 1923/24 ↓, s. 52.
  9. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927 , poz. 174.
  10. Plasota 1929 ↓, s. 22.
  11. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  12. Jagiełło 2007 ↓, s. 64.
  13. Jagiełło 2007 ↓, s. 67.
  14. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 22 z 22 lipca 1922 , s. 544.
  15. a b Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 320.
  16. Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 262, 342.
  17. a b c Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 284.
  18. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 55 z 22 maja 1925 , s. 274.
  19. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 42 z 11 października 1926 , s. 335.
  20. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 22 z 22 lipca 1922 , s. 552.
  21. Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 321, 477.
  22. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 42 z 11 października 1926 , s. 340.
  23. Janicki 2017 ↓, s. 30.
  24. a b Plasota 1929 ↓, s. 27.
  25. Rozkaz dzienny Nr 227 Dowództwa Głównego Sił Zbrojnych Polskich w byłym zaborze pruskim z 23 września 1919 .
  26. Plasota 1929 ↓, s. 7-8, 22.
  27. Satora 1990 ↓, s. 132.
  28. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 3 z 20 stycznia 1930 , poz. 25.
  29. Sekcja historyczna (pol.). Wrzesiński Ośrodek Kultury. [dostęp 2018-02-06].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]