3 Pułk Strzelców Konnych im. Hetmana Stefana Czarnieckiego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy 3 Pułku Strzelców Konnych im. Hetmana Stefana Czarnieckiego. Zobacz też: 3 Pułk Strzelców Konnych - stronę ujednoznaczniającą.
3 Pułk Strzelców Konnych
Ilustracja
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1921
Rozformowanie 1939
Patron Stefan Czarniecki
Tradycje
Święto 27 kwietnia
Nadanie sztandaru 1923
Rodowód Pułk 3-ci Strzelców Konnych
Kontynuacja batalion dowodzenia 4 Suwalskiej Brygady Kawalerii Pancernej
Dowódcy
Pierwszy płk Władysław Tomaszewicz
Ostatni ppłk dypl. Jan Małysiak
Działania zbrojne
kampania wrześniowa
bitwa pod Kockiem (2–6 X 1939)
Organizacja
Dyslokacja Garnizon Wołkowysk
Rodzaj sił zbrojnych Wojska lądowe
Rodzaj wojsk kawaleria
Podległość Suwalska Brygada Kawalerii
Brygada Kawalerii „Edward”
Nowogródzka BK w 1938

3 Pułk Strzelców Konnych im. Hetmana Polnego Koronnego Stefana Czarnieckiego[a] (3 psk) – oddział kawalerii Wojska Polskiego II RP.

Pułk stacjonował w garnizonie Wołkowysk, eksterytorialnie na obszarze Okręgu Korpusu Nr III[b]. Święto pułku obchodzone było 27 kwietnia, w rocznicę połączenia się wszystkich szwadronów w 1922, w Białymstoku.

W kampanii wrześniowej 1939 walczył w składzie Suwalskiej Brygady Kawalerii wchodzącej w skład Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Narew”. 20 września wchodzi w skład improwizowanej Dywizji Kawalerii „Zaza”, walcząc 21 i 22 września w Kalenkowiczach i 28 września nad Wieprzem.

29 września wszedł w skład Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” i wziął udział w bitwie pod Kockiem. 6 października 1939 stoczył ostatni bój w Kalinowym Dole.

Formowanie pułku[edytuj | edytuj kod]

Pułk 3 Strzelców Konnych sformowany został na podstawie rozkazu Ministra Spraw Wojskowych z 4 października 1921 r. i z połączenia:

  • I dywizjonu 1 psk, w składzie:
    • 1 szwadronu zorganizowanego w 1918, we Włocławku, który w kwietniu 1919 w składzie Grupy Jazdy ppłk. Beliny-Prażmowskiego wziął udział w zajęciu Wilna, w lipcu 1919 r. współdziałał z 1 DP Leg., w akcji na Kurzeniec – Mołodeczno, 5 sierpnia 1920 wziął udział w wypadzie na Nowy Dwór, a od 20 sierpnia 1920 prowadził walki nad Niemnem i wziął udział w zajęciu Lidy,
    • 2 szwadronu powstałego w 1918, w Lubomlu, który walczył z Ukraińcami na Wołyniu, w maju 1919 prowadził walki o Dąbrowicę i Sarny, w czerwcu tego roku nad Styrem i Stochodem, a od lutego 1920 walczy w składzie 1 DP Leg. na Ukrainie,
  • Dywizjonu Huzarów Śmierci (Dywizjonu Jazdy Ochotniczej) powstałego 23 lipca 1920 w Białymstoku,
  • 8 (5) szwadronu 3 psk sformowanego w 1920 w Tarnowie, który we wrześniu 1920, w składzie 15 Dywizji Piechoty walczył pod Kamieńcem Litewskim i Wołkowyskiem.

27 kwietnia 1922 w Białymstoku nastąpiło połączenie wszystkich szwadronów. Dowódcą pułku został płk Władysław Tomaszewicz z byłej armii rosyjskiej (dowodzący w boju z powozu).

Historia wojenna dywizjonów[edytuj | edytuj kod]

3psk 1.png

Szwadrony dywizjonu 1 pułku strzelców konnych, którego tradycje przejął późniejszy 1 szwadron 3 psk sformowano niezależnie od siebie. 1 szwadron jako „Szwadron Jazdy Ziemi Kujawskiej” sformowano w okolicach Włocławka. Stosowano wówczas tradycyjny w wojsku polskim sposób rekrutacji terytorialnej. Organizatorami szwadronu byli: rtm. Henryk Bzowski i ppor. Józef Głębocki. Materialnie wspierał ich właściciel ziemski Konstanty Morzycki[1]. Początkowo szwadron nosił numer 7 i wchodził w skład 2 pułku ułanów. W marcu 1919 liczył ok. 140 szabel.

Szwadron wziął udział w wyprawie wileńskiej w grupie ppłk. Władysława Beliny-Prażmowskiego. W czerwcu 1919 wydzielono szwadron z 2 puł i jako 1 szw wszedł on w skład 1 pułku dragonów. Po przemianowaniu pułków dragonów na pułki strzelców konnych – został 1 szwadronem 1 pułku strzelców konnych. 27 kwietnia 1922 przybył do Białegostoku, gdzie wszedł w skład 3 psk jako jego 1 szwadron.

Formowanie 2 szwadronu l dywizjonu rozpoczęto w listopadzie 1918 w Lubomlu na Wołyniu. Początkowo przyjął on nazwę „Lubomilski Szwadron Marszowy 1 Pułku Ułanów”. Jego organizatorem był pchor. Bolesław Niklewicz. W grudniu oddział liczył 50 szabel. Jego dowódcą został por. Gustaw Grzybowski. 21 marca 1919 do szwadronu wcielono oddział jazdy zorganizowany w Zamościu przez pchor. Dezyderiusza Zawistowskiego, a w kwietniu – pluton pod dowództwem ochotnika Gorzkowskiego z Włodzimierza Wołyńskiego. W tym czasie ppor. Bolesław Wolicki zorganizował pluton karabinów maszynowych na taczankach. Dowództwo szwadronu objął por. Zbigniew Brochwicz-Lewiński. W sierpniu 1919 szwadron detaszowany do 1 pułku szwoleżerów odszedł do Warszawy, a w październiku przemianowany został na szwadron 1 pułku dragonów[c]. W styczniu 1920 z 1 szwadronu wyodrębniono 2 szwadron 1 psk.

Odszedł wówczas na front łotewski nad Dźwiną, by ostatecznie utworzyć wraz z l szwadronem I dywizjon 1 psk. W maju 1921 weszła w życie pokojowa organizacja wojska. Dywizjon obejmujący 1 i 2 szwadron 1 psk został rozformowany, a jego żołnierze pod dowództwem rtm. Grzybowskiego weszli w skład 3 psk, stacjonując początkowo w Połoczanach, a później w Grodnie.

Dywizjon „Huzarów Śmierci” sformowano jako oddział jazdy ochotniczej w okresie Bitwy Warszawskiej latem 1920. Organizował go por. Józef Siła-Nowicki. W skład dywizjonu weszli żołnierze z oddziałów mjr. Jaworskiego, z pułku jazdy tatarskiej i ochotnicy. Zaprzysiężenie dywizjonu nastąpiło w Prostyni pod Małkinią. Liczył on wówczas 511 szabel i 20 karabinów maszynowych. Dywizjon walczył w dniach 14-16 sierpnia 1920 pod Radzyminem, a następnie kontynuował pościg za uchodzącymi oddziałami nieprzyjacielskimi, odznaczając się brawurowo wykonaną szarżą pod Myszyńcem. W wyniku pokojowej organizacji wojska wszedł w skład 3 psk.

Inne dywizjony[edytuj | edytuj kod]

Dywizjony, które w latach 1918/1921 nosiły numer i nazwę 3 pułku strzelców konnych, ale ostatecznie nie weszły w skład omawianej jednostki.

III dywizjon 3 psk nakazano sformować 31 października 1919[2]. W jego skład weszły dwa szwadrony konnych zwiadowców, wyłączonych z trzech pułków piechoty Dywizji Litewsko-Białoruskiej. 1 szwadron pod dowództwem por. Stanisława Czuczełowicza, liczący ok. 110 szabel, od grudnia 1918 działał jako „Szwadron Grodzieńskich Ułanów” i pełnił funkcje konnych zwiadowców grodzieńskiego pułku strzelców. 2 szwadron stanowili konni zwiadowcy mińskiego i wileńskiego pułku piechoty pod dowództwem rtm. Jerzego Ursyn-Niemcewicza. Dywizjon ten nie wszedł w skład 3 psk, lecz stał się zalążkiem 23 pułku ułanów.

W latach 1918/19 istniał też na terenie Małopolski „1 szwadron 3 pułku strzelców konnych”. Jego organizatorem był rtm. Józef Dunin-Borkowski. W skład szwadronu wchodzili ochotnicy z byłej armii austriackiej, korpusu gen. J. Dowbor-Muśnickiego, grupa studentów z SGGW z Warszawy oraz studenci z Krakowa. Szwadron ten stał się zalążkiem 9 pułku ułanów.

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

Stefan Czarniecki, patron pułku

3 pułk strzelców konnych powołany został do życia 4 października 1921 rozkazem MSWojsk. – Oddz. 1 Sztabu L. 2339/org. Połączenie wszystkich szwadronów, nastąpiło 27 kwietnia 1922 i dzień ten uznano za święto pułkowe. Jesienią 1921 dowództwo pułku dysponowało tylko 5 szwadronem (dawnym 8) jako oddziałem sztabowym. W owym czasie liczył on 60 kawalerzystów i 50 koni. W dalszej kolejności dołączył do pułku 1 szwadron rtm. Gustawa Grzybowskiego i 3 szwadron rtm. Władysława Kamińskiego z dywizjonu „Huzarów Śmierci”. Jako ostatni przybył 2 szwadron rtm. Wilhelma Wilczyńskiego. 8 grudnia 1922 pułk zajął koszary po rosyjskim oddziale artylerii w Wołkowysku.

W 1923 pułk spełniał rolę jazdy dywizyjnej, a jego dowódca podlegał bezpośredni dowódcy Okręgu Korpusu Nr III. W zakresie szkolenia pułk w tym czasie podlegał inspektorowi jady nr III[3]. W tym okresie w jego skład wchodziły trzy szwadrony strzelców konnych, oddział szkolny karabinów maszynowych, pułkowa szkoła podoficerska i kadra szwadronu zapasowego[4]. 17 maja 1924 sformowano 4 szwadron, szwadron karabinów maszynowych, szwadron zapasowy i pluton łączności.

7 listopada 1936 Minister Spraw Wojskowych nadał 3 psk nazwę „3 Pułk Strzelców Konnych imienia Hetmana Polnego Koronnego Stefana Czarnieckiego” oraz zarządził noszenie przez żołnierzy pułku na naramiennikach kurtek i płaszczy - w miejsce dotychczasowej numeracji - inicjałów „S.C.” z buławą hetmańską. Dla oficerów i chorążych inicjały i buława były haftowane nićmi metalowymi, oksydowanymi na stare srebro, natomiast dla podoficerów i strzelców wykonane były z białego matowanego metalu. Podoficerowie zawodowi mogli nosić inicjały i buławę haftowaną w czasie występowania w ubiorze poza służbowym[5].

Od 1932 dobierano konie jednolitej maści w poszczególnych szwadronach – w 1 szwadronie były to ciemnogniade, w 2, 3 i 4 szwadronie – gniade, w szwadronie karabinów maszynowych – kare, w plutonie łączności i dla trębaczy – siwe.

Święto pułkowe[edytuj | edytuj kod]

Z okazji święta pułkowego trębacze pułku występowali w historycznych mundurach z okresu powstania listopadowego. Obok marsza pułkowego, trębacze grali także „zawołanie pułkowe”. W przeddzień uroczystości organizowano wieczorny capstrzyk z pochodniami i apelem poległych.

27 kwietnia na placu apelowym odprawiano uroczystą mszę świętą. Msza kończyła się defiladą, po południu zaś odbywały się zawody konne połączone z woltyżerką, ścinaniem łozy i innymi popisami. W uroczystościach brały również udział plutony Krakusów wchodzące organizacyjnie w skład 3 szwadronu rtm. Wiktora Gosiewskiego.

Działania bojowe[edytuj | edytuj kod]

Sgo narew 1939.png
3pskonnych 1939.png

3 psk został zmobilizowany w ramach mobilizacji alarmowej w grupie czerwonej. Oprócz własnych etatowych pododdziałów zmobilizował w Wołkowysku; w grupie brązowej kompanię km plot. typ B nr 312, w czerwonej szwadron kolarzy nr 9, pluton sanitarny konny nr 89, kolumn taborową nr 358 i warsztat taborowy nr 344 wszystkie dla Nowogródzkiej BK. Dodatkowo w mobilizacji powszechnej w I rzucie własny szwadron marszowy[6]. 3 września 1939 transportem kolejowym przemieścił się w rejon Augustowa i Suwałk. Stanowił odwód Suwalskiej Brygady Kawalerii wchodzącej w skład Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Narew”. W dniach 1–4 września na odcinku Suwalskiej BK nie doszło do nawiązania styczności bojowej z nieprzyjacielem. 5 września pułk wspólnie z innymi oddziałami brygady przesunięty został w rejon Łomży. 6 września rozlokował się w Czerwonym Borze i został podporządkowany dowódcy 18 Dywizji Piechoty. Jego zadaniem była osłona południowego skrzydła dywizji Tu też pułk zanotował pierwsze straty. W czasie bombardowania stacji kolejowej poległ pierwszy żołnierz.

Następnego dnia zwiadowcy pułku prowadzili działania rozpoznawcze na kierunku zajętego przez Niemców Różana. Siły główne obsadziły Grodzisk, Dzwonek i Czerwin nad rzeką Orz. 8 września pułk przeszedł chrzest bojowy. Rano walczył z powodzeniem z ubezpieczeniami niemieckiej 1 BK płk. Feldta, a po południu zatrzymał natarcie wspieranej czołgami zmotoryzowanej piechoty z Dywizji Pancernej Kempf. W nocy z 8 na 9 września pułk wycofał się w rejon m. Tyszki gdzie miał stanowić osłonę południowego skrzydła 18 DP nad rzeką Ruż.

9 września po południu, zaatakowani przez jednostki DPanc Kempf żołnierze nie wytrzymali nagłego uderzenia i pułk wycofał się na Radogoszcz – Śniadowo – dalej na m. Duchny Młode. Zajął obronę na skraju lasu Czerwony Bór na zachód od miejscowości.

11 września rano pułk wrócił pod rozkazy dowódcy Suwalskiej BK. Stanowił wraz z 3 pułkiem szwoleżerów jej południową osłonę. Wraz z brygadą rozpoczął odwrót w kierunku na Osowiec. W ramach obrony okrężnej miasta zajął pozycje po jej zachodniej stronie. W nocy z 11 na 12 września wobec groźby okrążenia całej SGO „Narew”, pułk wycofywał się początkowo w kierunku południowym na Mroczki – Ciemne, a następnie na wschód na Święck Wielki.

Pułk rozpoczął marsz 12 września o 3:00 i stanowił ariergardę brygady lub osłaniał zgrupowania kawalerii od południa. Wieczorem 13 września minął Gogle, a po krótkim odpoczynku maszerował dalej wzmocniony 2 baterią 4 dak. Rano 14 września 3 psk przekroczył szosę Wysokie Mazowieckie – Brańsk w pobliżu dworu Wyliny-Ruś i o 9:00 dotarł do Hodyszewa. Część pułku zatrzymała się w Kiewłakach. W czasie marszu walczył z oddziałami zwiadowczymi niemieckiej 206 DP.

Gen. Podhorski wyznaczył Białowieżę jako nowy rejon koncentracji zgrupowania. W siłach głównych brygady maszerował tylko 4 szwadron. Pozostałe pododdziały maszerowały południowym szlakiem na Olędy. Pułk unikał walki z siłami głównymi niemieckich 206 DP i 10 DPanc. Ominął od zachodu Bielsk Podlaski i wszedł w lasy na północny zachód od miasta. W nocy z 14 na 15 września pułk przeprawił się przez Narew w rejonie wsi Puchły.

Wobec obsadzenia tego rejonu przez niemiecką 21 DP zdecydowano jednak na marsz w rejon Hajnówki. Osiągnąwszy rejon pułk zajął stanowiska obronne na skraju puszczy.

Następnego dnia o świcie Niemcy zaatakowali miasto. Wobec miażdżącej przewagi, pułk wycofywał się w kierunku na Budy i dalej zamierzał maszerować do Wołkowyska. W czasie walk poniósł duże straty w ludziach i sprzęcie. Właśnie w Wołkowysku planowano uzupełnienie i wypoczynek. Niestety, wiadomość o przekroczeniu przez Armię Czerwoną wschodnich granic Rzeczypospolitej spowodowała, że dalszy marsz stawał się bezcelowy. Pułk zawrócił, aby tego samego dnia stanąć wraz z pozostałymi pułkami Suwalskiej BK w Białowieży[d].

Właśnie w Białowieży pułki Suwalskiej i Podlaskiej BK utworzyły Zgrupowanie Kawalerii „Zaza” złożone z dwóch brygad: „Plis” i „Edward”. W składzie tej ostatniej, wraz z 3 pułkiem szwoleżerów, 1 pułkiem ułanów i 11 szwadronem pionierów, znalazł się 3 psk.

W składzie Dywizji Kawalerii Zaza
3pskonnych kock.png

21 września pułk wyruszył na południe w kierunku Lwowa, a dalej w myśl ogólnych rozkazów miał przebijać się do Rumunii lub na Węgry. Po przeprawieniu się przez Nurzec w rejonie Kleszczeli oddziały maszerowały w kierunku linii demarkacyjnej między Niemcami i Związkiem Radzieckim. W nocy 21/22 września 3 i 2 szwadrony pułku pod dowództwem rtm. Gosiewskiego zostały wyznaczone do przeprowadzenia wypadu w szyku pieszym na zajętą przez wojska niemieckie wieś Kalenkowicze. Wypad zaskoczył wrogi pododdział, w walce nocnej strzelcy konni zabili kilkunastu żołnierzy niemieckich, zdobyli kilkanaście pojazdów oraz wieś. Poległo 3 żołnierzy pułku kilku zostało rannych. Strzelcy z Wołkowyska otworzyli drogę Brygadzie Kawalerii "Edward" i Dywizji Kawalerii "Zaza"[7]. W nocy z 24 na 25 września sforsowano Bug, a 26 września osiągnięto rejon na południowy wschód od Białej Podlaskiej, gdzie zarządzono całodzienny postój. W nocy z 26 na 27 września pułk kontynuował marsz na Parczew i Ostrów Lubelski, osiągając 28 września prawy brzeg Wieprza. W czasie przeprawy przez rzekę w rejonie Zawieprzyce – Spiczyn – Kijany – Nowogród doszło do walk z niemiecką 4 DP gen. Hansena. 3 psk zabezpieczać miał przeprawy w rejonie Nowogrodu. 29 września gen. Podhorski zaniechał dalszego marszu. Dywizja otrzymała rozkaz gen. Franciszka Kleeberga – dowódcy utworzonej 27 września SGO „Polesie” przejścia do jego dyspozycji. Zgodnie z nowymi rozkazami pułk rozpoczął marsz na północ do rejonu w okolicach m. Czemierniki. Jego zadaniem było: prowadzenie rozpoznania na kierunku Radzynia i ubezpieczenie sił głównych od strony Kocka. 1 października pułk przegrupował się w rejon WojcieszkówAdamów, a 2 października przeszedł w rejon Talczyn – Leonardów – Wola Gułowska z zadaniem prowadzenia rozpoznania na kierunkach Ryki, Dęblin, Maciejowice. 3 października pułk stanowił odwód Brygady Kawalerii „Edward”, która 1 pułkiem ułanów i 3 pułkiem szwoleżerów w pierwszym rzucie uderzyła na Niemców. Natarcie brygady, mimo rozbicia jednej baterii niemieckiej, załamało się pod Poznaniem. Nieprzyjaciel okazał się zbyt silny. Brakowało już amunicji. 4 października pod Wolą Okrzejską pułk rozbił, wycofujący po starciu z kawalerią dywizyjną DP „Kobryń” płk. A. Eplera, jeden z pancernych podjazdów niemieckich. 5 października pozostawał w rejonie Grabowa Szlacheckiego i osłaniał kierunek na Ryki, gdzie XIV Korpus niemiecki gen. von Wietersheima utworzył zgrupowanie obronne. Będąc w składzie Brygady „Edward” wziął udział w uderzeniu przez Wolę Gułowską na Serokomlę. Potem został przesunięty do osłony Grabowa Szlacheckiego. 5 października, wobec wyczerpania amunicji oraz przemęczenia żołnierzy i koni znajdujących się od wielu dni w walce, gen. Kleeberg podjął decyzję o przerwaniu walki. Jego ostatni rozkaz kończył się słowami: [...] Dziękuję Wam za Wasze męstwo i Waszą karność – wiem, że staniecie, gdy będzie potrzeba. Jeszcze Polska nie zginęła i nie zginie! Niestety, rozkaz ten nie dotarł do pułku. Oficer łącznikowy ppor. Ludwik Szulc-Holnicki nie znalazł swego dowódcy. Łączność radiowa nie działała. Późną nocą pułk wszedł w opłotki położonej wśród lasów wioski Kalinowy Dół. Wpadł w zasadzkę zorganizowaną przez niemiecką 13 DZmot. Ocaleli z pogromu żołnierze wycofali się w pobliskie lasy. Por. Zbigniew Makowiecki tak napisał opisując kapitulację Dywizji „Zaza”: „No, mamy 3 psk, Panie Generale […] ale dlaczego oni tak spieszą do niewoli? […] Nagle ktoś krzyknął z szeregu: - To same konie! Nie ma ani jednego jeźdźca!” 3 pułk strzelców konnych był ostatnim pułkiem, który kończył kampanię 1939 w szyku konnym.

Działania Oddziału Zbierania Nadwyżek 3 psk

Po ogłoszeniu mobilizacji powszechnej i odejściu 3 pułku strzelców konnych do Suwalskiej BK, SGO "Narew". W koszarach w Wołkowysku z pozostałej kadry i napływających rezerwistów i koni z poboru rozpoczęto organizować Oddział Zbierania nadwyżek mobilizacyjnych 3 psk. Rozpoczęto formować szwadrony, zorganizowano ostatecznie 5 szwadronów w liczbie ok. 620 żołnierzy. Z pozostałości umundurowania, uzbrojenia i wyposażenia, wyekwipowano 1 szwadron z 1 rkm i 80 granatami, ponadto częściowo wyekwipowano 2 szwadron. Dowódcą OZN 3 psk był wyznaczony rtm. Bronisław Korzon, kwatermistrzem rtm. Bazyli Nieczaj. Szwadrony sukcesywnie po zorganizowaniu odeszły na przejściowe kwatery do m. Wola, gdzie rozpoczęto szkolenie. Z 5 dniowym opóźnieniem 12 września został podstawiony transport kolejowy do przewiezienia oddziału do Ośrodka Zapasowego Kawalerii Nowogródzkiej BK w Łukowie. OZN 3 psk poprzez Baranowicze dotarł 13 września do Brześcia n/Bugiem, 14 września po ataku powietrznym lotnictwa niemieckiego transport dotarł w pobliże Łukowa. Następnie z uwagi na uszkodzenie torów transport został rozkazem dowódcy OZ Kaw. Łuków skierowany do Żabinki. Tam po wyładowaniu szwadronów, 15 września transport był atakowany przez lotnictwo poniósł straty 4 zabitych i 7 rannych strzelców. 16 września z uwagi na zagrożenie atakiem przez niemieckie oddziały zmotoryzowane, po stoczeniu potyczki z niemieckim pododdziałem motocyklistów, oddział podjął marsz w kierunku miejscowości Dywin, staczając podczas przeprawy przez Muchawiec 1 szwadronem potyczkę z niemieckimi motocyklistami w Załuziu, gdzie poległ jeden strzelec, a 4 zostało rannych. Po osiągnięciu 18 września miejscowości Dywin, rtm. Korzon nawiązał kontakt z wojskami SGO "Polesie", w dniu 19 września OZN 3 psk w Lubieszowie podporządkował się gen. bryg. F. Kleebergowi. 20 września oddział dotarł do Kamienia Koszyrskiego, gdzie otrzymał 100 uzbrojonych kawalerzystów, wyposażenie, mundury, częściowo broń oraz 200 koni zmobilizowanych do OZ Kaw. "Łuków". Rtm. Korzon sformował szwadron konny i 2 szwadrony piesze. Po dołączeniu Podlaskiej i Suwalskiej BK (DK "Zaza") do SGO "Polesie" szwadron konny wszedł w skład 9 psk, część do macierzystego 3 psk, nadwyżkę koni skierowano do Podlaskiej BK, żołnierze nieuzbrojeni i nieumundurowani zostali zwolnieni ze służby[8].

Strzelcy konni z Wołkowyska[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy pułku
Zastępcy dowódcy pułku (od 1938 roku – I zastępca dowódcy)

Obsada personalna w marcu 1939[edytuj | edytuj kod]

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939[17][e]:

  • dowódca pułku – płk dypl. Julian Filipowicz
  • I zastępca dowódcy – ppłk Stefan Jan Józef Platonoff
  • adiutant – rtm. Antoni Grzegorz Nowakowski[f]
  • naczelny lekarz medycyny – kpt. dr Zygmunt Drohocki
  • lekarz weterynarii – kpt. Bronisław Jan Lubieniecki
  • komendant rejonu PW Konnego – rtm. Bronisław Korzon[g]
  • w dyspozycji dowódcy – rtm. Wiktor I Gosiewski
  • II zastępca dowódcy (kwatermistrz) – mjr Jerzy Florkowski
  • oficer mobilizacyjny – rtm. Bronisław Korzon
  • zastępca oficera mobilizacyjnego – rtm. Witold Wasiutyński
  • oficer administracyjno-materiałowy – rtm. Bazyli Nieczaj
  • dowódca szwadronu gospodarczego – rtm. Antoni Grzegorz Nowakowski
  • oficer gospodarczy – por. int. Jan Kapuściński
  • oficer żywnościowy – por. Wiktor Ciechanowicz
  • dowódca plutonu łączności – rtm. Antoni Kossakowski
  • dowódca plutonu kolarzy – por. Stanisław Kryda
  • dowódca plutonu ppanc. – vacat
  • dowódca 1 szwadronu – p.o. por. Zbigniew Marian Naborowski
  • dowódca plutonu – ppor. Kazimierz Jerzy Cent
  • dowódca 2 szwadronu – rtm. Wacław Bogucki
  • dowódca plutonu – ppor. Jerzy Stanisław Dudek
  • dowódca 3 szwadronu – por. Stanisław Dionizy Łapczyński
  • dowódca plutonu – ppor. Władysław Stanisław Kwiecień
  • dowódca plutonu – ppor. Tadeusz Bogusław Adam Zieliński
  • dowódca 4 szwadronu – por. Lucjan Lewandowski
  • dowódca plutonu – ppor. Henryk II Kulesza
  • dowódca szwadronu km – rtm. Dionizy Boniewicz
  • dowódca plutonu – ppor. Anatol Buczarski
  • dowódca plutonu – ppor. Antoni Trzeciak
  • dowódca szwadronu zapasowego – rtm. Edward Marian Śniegocki
  • zastępca dowódcy szwadronu zapasowego – por. adm. (kaw.) Antoni Kowza
  • odkomenderowany – por. Mieczysław Łączyński
  • odkomenderowany – rtm. adm. (kaw.) Jan III Kwiatkowski
  • na kursie – rtm. Julian Grodzicki

Obsada personalna we wrześniu 1939[edytuj | edytuj kod]

Obsada personalna we wrześniu 1939[19]

dowództwo
  • dowódca pułku – ppłk dypl. kaw. Jan Małysiak
  • zastępca dowódcy - ppłk kaw. Stefan Platonoff
  • kwatermistrz - mjr kaw. Jerzy Florkowski
  • adiutant - rtm. Wacław Bogucki
  • oficer ordynansowy - ppor. kaw. rez. inż. Zdzisław Janota Bzowski
  • oficer broni – por. rez. inż Jerzy Wysocki
  • oficer p.gaz. - ppor. Władysław Kwiecień
  • oficer żywnościowy - por. Wiktor Ciechanowicz
  • lekarz - por. lek. Stanisław Sikora
  • lekarz wet. - kpt. lek. wet. Bronisław Lubieniecki
  • kapelan - ks. kpt. Adam Gieczyc
  • płatnik - por. int. Jan Kapuściński
  • dowódca szwadronu gospodarczego - por. rez. Jerzy Antoni Łempicki
1 szwadron
  • dowódca 1 szwadronu - rtm. Mieczysław Roman Pająk
  • dowódca I plutonu - por Zbigniew Naborowski
  • dowódca II plutonu - por. Kazimierz Cent
  • dowódca III plutonu - ppor. Jan Rumas
  • wachmistrz szef - st. wachm. Stefan Paduch
2 szwadron
  • dowódca 2 szwadronu - rtm. Antoni Kossakowski
  • dowódca I plutonu - por. rez. Stanisław Tołłoczko
  • dowódca II plutonu - ppor. Jerzy Tadeusz Dudek
  • dowódca III plutonu - ppor. Jan Karpiński
  • wachmistrz szef - st. wachm. Józef Dzięciołowski
3 szwadron
  • dowódca 3 szwadronu - rtm. Wiktor Gosiewski
  • dowódca I plutonu - ppor. Tadeusz Bogusław Zieliński
  • dowódca II plutonu - ppor. rez. Zbigniew Makowiecki
  • dowódca III plutonu - ppor. Wacław Jan Tokarz
  • wachmistrz szef - st. wachm. Stanisław Tarnowski †8 IX 1939 Dzwonek[20]
4 szwadron
  • dowódca 4 szwadronu - por. Lucjan Lewandowski
  • dowódca I plutonu - por. Henryk Kulesza
  • dowódca II plutonu - ppor. rez. Stanisław Jurkowski
  • dowódca III plutonu - ppor. rez. Gołaszewski
  • wachmistrz szef - wachm. Czesław Nowakowski
szwadron ckm
  • dowódca szwadronu ckm - rtm. Witold Wasiutyński
  • dowódca I plutonu - ppor. Anatol Buczarski
  • dowódca II plutonu - ppor. rez. Ludwik Szulc-Holnicki
  • dowódca III plutonu - ppor. rez. Wiesław Schmalhoffer
  • wachmistrz szef - wachm. Niemirowski
pododdziały specjalne
  • dowódca plutonu łączności - ppor. rez. Jerzy Sołtan
  • dowódca plutonu kolarzy - ppor. rez. Włodzimierz Teodor Sawczuk
  • dowódca plutonu przeciwpancernego - por. Mieczysław Łączyński

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918-1920[21]

Ag virtuti.jpg
  1. plut. Julian Czuczeło nr 3793[h]
  2. rtm. Stanisław Czuczełowicz nr 2134[i]
  3. por. Władysław II Kamiński nr 2136[23][j]
  4. por. Bolesław Kochanowski nr 4070[k]
  5. kpr. Jan Kosiorowski * nr 431[24][l]
  6. kpr. Józef Maziec[25] nr 4157[m]
  7. plut. Rudolf Neugebauer nr 2181[n]
  8. ś.p. strzelec Klemens Pichel nr 8061
  9. ppor. Jan Pietraszko nr 3795
  10. wachm. Stanisław Piotr Skarzyński nr 4115[26][o]
  11. ś.p. ppor. Stanisław Sołtan * nr 4925[26][p]
  12. ś.p. kpr. Czesław Strzelecki nr 2546[q]
  13. plut. Michał Tuczkowski nr 2154[26][r]
  14. wachm. Bronisław Wąsowicz nr 165[26][s]
  15. kpr. Andrzej Węgrzyn * nr 2127 [27]
  16. strzelec Kazimierz Więckowski nr 4286[26][t]
  17. por. Dezyderiusz Zawistowski nr 7580

Ponadto 16 oficerów i 72 szeregowych zostało odznaczonych Krzyżem Walecznych[28].

Żołnierze odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za kampanię wrześniową 1939[29]:

  1. rtm. Mieczysław Pająk
  2. ś.p. rtm. Witold Wasiutyński
  3. por. kaw. Mieczysław Łączyński
  4. ś.p. ppor. kaw. Jerzy Dudek
  5. ppor. kaw. rez. Ludwik Holnicki-Szulc
  6. ppor. kaw. rez. Jerzy Sołtan
  7. st. wachm. Stefan Paduch
  8. ś.p. st. wachm. Stanisław Tarnowski
  9. ppor. kaw. rez. Wacław Jan Tokarz[30]

Symbole pułkowe[edytuj | edytuj kod]

Sztandar
 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.

27 kwietnia 1923 w Wołkowysku, w dniu święta pułkowego, dowódca Okręgu Korpusu Nr III gen. Juliusz Tarnawa-Malczewski, w imieniu Prezydenta RP, wręczył dowódcy pułku sztandar ufundowany przez ziemian powiatu pińczowskiego. Rodzicami chrzestnymi byli: Maria Wojciechowska i margrabia Wielopolski z Chrobrza[31][32].

Na czterech rogach przedniej strony płata widniała cyfra „3”, a w środku znak orła według wzoru 1919. Na drzewcu orzeł wsparty na puszce z napisem „S 3 K”. Cyfra „3” widnieje również na czterech rogach płata na jego rewersie. W środku w wieńcu napis Honor i Ojczyzna.

Sztandar towarzyszył pułkowi w działaniach wojennych 1939 roku. W momencie zagrożenia wachm. Wacław Stasiewicz owinął go wokół siebie pod mundurem i 12 października 1939 zakopał pod Żelechowem. Niespełna rok później odkopał jednak sztandar, poddał częściowej renowacji i we wrześniu 1940 w majątku Józefa Bispinga w Zagórkach w pow. puławskim już w metalowej tubie ponownie go zakopał. 5 lipca 1980 odnaleziono sztandar, a 5 października przekazany został przez przedstawicieli Koła Pułkowego do Muzeum WP w Białymstoku.

Odnaleziony sztandar nie był jednak identycznym z tym wręczonym pułkowi w 1923. Na rewersie płata w prawym zewnętrznym dolnym rogu w miejscu dotychczasowej cyfry „3” znajduje się wizerunek Matki Boskiej Kodeńskiej[u].

Prawdopodobnie w „starym” sztandarze wypruto w jednym rogu cyfrę „3” i wyhaftowano na tym miejscu wizerunek Matki Boskiej, albo nieoficjalnie - podmieniono cały sztandar nie organizując uroczystej ceremonii.

Odznaka pamiątkowa

21 stycznia 1927 minister spraw wojskowych rozkazem G.M. 31319/26 zatwierdził odznakę pamiątkową 3 psk[33]. Przedstawia tarczę herbową z literami „S”, „K” i cyfra „3” oraz trzy rozchodzące się promieniście proporczyki w barwach pułku. W środku orzełek z układem skrzydeł ku dołowi nawiązujący do orzełka Dywizji Litewsko-Białoruskiej, z której to wywodziły się dwa szwadrony pułku.

Daty: 1807 – 1921 nawiązują do wydarzeń związanych z historią pułku. Rok „1807” miał nawiązywać do tradycji Armii Księstwa Warszawskiego[v]. Druga data - „1921” - nawiązuje do powołania pułku do życia już na stopie pokojowej Wojska Polskiego. W 1930 czyniono starania o zmianę daty z 1921 na 1918. Chciano tym nawiązać do utworzenia we Włocławku „Szwadronu Ziemi Kujawskiej”. MSWojsk. nie wyraziło jednak zgody na zmianą.

W pułku noszono również nieformalne odmiany odznak z datami 1815 - 1919. Rok „1815” nawiązywał do tradycji z lat Wojska Polskiego królestwa Kongresowego, natomiast data „1919” miała wykazać wojenną przeszłość szwadronów. Zarówno odznaki, jak i ich miniatury często różniły się układem barw proporczyków. Kolejność prawidłowa to: (od góry) szmaragdowa - żółta – amarantowa.

Barwy

Prop 3psk.png Proporczyk szmaragdowo-amarantowy z żółtym paskiem

Otok amarantowy.png Czapka rogatywka – otok amarantowy[34].

Spod 1psk.png Szasery ciemnogranatowe, lampasy amarantowe, wypustka amarantowa.

Prop dow 3psk.png proporczyk dowództwa w 1939

Prop 1szw 3psk.png proporczyk 1 szwadronu w 1939

Prop 2szw 3psk.png proporczyk 2 szwadronu w 1939

Prop 3szw 3psk.png proporczyk 3 szwadronu w 1939

Prop 4szw 3psk.png proporczyk 4 szwadronu w 1939

Prop 5szwckm 3psk.png proporczyk 5 szwadronu ckm w 1939

Prop plutlaczn 3psk.png proporczyk plutonu łączności w 1939

Żurawiejka
 Osobny artykuł: Żurawiejka.

Wyszkolenie w pułku było na wysokim poziomie co komentowano stwierdzeniem „tyle zysku co w Wołkowysku”.

Do rozróby zawsze skłonni,
wołkowyscy strzelcy konni
Słabi w szabli, mocni w pysku
to są strzelcy w Wołkowysku.
Goła d. zamiast pyska
to są strzelcy z Wołkowyska.
Kto ostrogą, szablą błyska?
To są strzelcy z Wołkowyska.
A kto Pułku nie szanuje
niech nas w d ... pocałuje!

Tradycje pułku[edytuj | edytuj kod]

Ryngraf bdow 4 BKPanc

Barwy i tradycję 3 pułk strzelców konnych im. Hetmana Polnego Koronnego Stefana Czarnieckiego w latach 19952000 kontynuował batalion dowodzenia 4 Suwalskiej Brygady Kawalerii Pancernej w Orzyszu.

Tradycję pułku po dzień dzisiejszy kontynuuje Szwadron Toporzysko w barwach pułku 3 strzelców konnych im. Hetmana Polnego Koronnego Stefana Czarnieckiego działający na prawach sekcji w Stowarzyszeniu Klub Sportowy „Bór”. Powstał w 2005 jako kontynuacja drużyny harcerskiej noszącej barwy P3SK, działającej od 1991 roku – najpierw w Krakowie, a potem w Toporzysku. Barwy pułkowe zostały oficjalnie nadane drużynie przez Koło Pułkowe Pułku 3 Strzelców Konnych w dniu święta pułkowego 27 kwietnia 1992. Aktu nadania barw dokonał ówczesny dowódca Koła płk dr Bronisław Lubieniecki. Od tego momentu członkowie drużyny stali się automatycznie członkami Koła Pułkowego uczestnicząc w jego pracach i działaniach. Po raz drugi fakt otrzymania barw pułkowych potwierdził rtm. Ryszard Dembiński - Prezes Zrzeszenia Kół Pułkowych Kawalerii w Londynie, a aktu powtórnego przekazania barw dokonał oficer naszego pułku - mjr Zbigniew Makowiecki, w dniu Święta Pułkowego 27 kwietnia 2007. Szwadron zrzesza ok. 20 członków. Od 1992 roku czternastu strzelców szwadronu otrzymało prawo noszenia Odznaki Pułkowej.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Według innych źródeł oddział używał nazwy wyróżniającej „Pułk 3 Strzelców Konnych im. Hetmana Polnego Koronnego Stefana Czarnieckiego”, co było nawiązaniem do tradycji Pułku 3-go Strzelców Konnych. Podobnej nazwy wyróżniającej używać miał także Pułk 4 Ułanów Zaniemeńskich.
  2. Pozostałe oddziały wchodzące w skład Nowogródzkiej BK stacjonowały na terenie Okręgu Korpusu Nr IX.
  3. Faktycznie wszedł w skład istniejącego już w pułku szwadronu o tym numerze
  4. Marian Porwit w Komentarzach do historii polskich działań obronnych we wrześniu 1939 uważa, że pułk zmylił drogę.
  5. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[18].
  6. rtm. Antoni Grzegorz Nowakowski pełnił jednocześnie funkcję dowódcy szwadronu gospodarczego.
  7. rtm. Bronisław Korzon pełnił jednocześnie funkcję oficera mobilizacyjnego.
  8. Plut. rez. Julian Czuczeło został również wymieniony wśród kawalerów VM – żołnierzy 23 puł.[22].
  9. Rtm. Stanisław Czuczełowicz został również wymieniony wśród kawalerów VM – żołnierzy 23 puł.
  10. Por. Władysław II Kamiński (ur. 18 grudnia 1893) został również wymieniony wśród kawalerów VM – żołnierzy 23 puł.
  11. Por. Bolesław Kochanowski został również wymieniony wśród kawalerów VM – żołnierzy 23 puł.
  12. Kpr. Jan Kosiorowski został również wymieniony wśród kawalerów VM – żołnierzy 3 psp.
  13. Kpr. Józef Maziec został również wymieniony wśród kawalerów VM – żołnierzy 23 puł.
  14. Plut. Rudolf Neugebauer został również wymieniony wśród kawalerów VM – żołnierzy 23 puł.
  15. Wachm. Stanisław Piotr Skarzyński został również wymieniony wśród kawalerów VM – żołnierzy 23 puł.
  16. Ś.p. ppor. Stanisław Sołtan został również wymieniony wśród kawalerów VM – żołnierzy 23 puł.
  17. Ś.p. kpr. Czesław Strzelecki został również wymieniony wśród kawalerów VM – żołnierzy 14 puł.
  18. Plut. Michał Tuczkowski został również wymieniony wśród kawalerów VM – żołnierzy 23 puł.
  19. Wachm. Bronisław Wąsowicz został również wymieniony wśród kawalerów VM – żołnierzy 23 puł.
  20. Strzelec Kazimierz Więckowski został również wymieniony wśród kawalerów VM – żołnierzy 23 puł.
  21. Matka Boska Kodeńska uznana została za patronkę pułku po roku 1927, kiedy to jej obraz z Częstochowy przez Warszawę przywieziono na stare miejsce do kościoła w Kodniu.
  22. Wydaje się, że projektant odznaki popełnił błąd. W owym czasie nie istniał 3 psk, a numer „3” posiadał jeden z pułków ułanów. Nie popełnił błędu, projektant nawiązał do odrodzenia Wojska Polskiego w 1807 roku.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Ziemianie Polscy XX wieku, t.3, s.121
  2. Rozkaz 13508/1 dowódcy Frontu Litewsko-Białoruskiego. Szwadrony utworzyły dywizjon dopiero w lutym 1920 działając do tego czasu oddzielnie
  3. Almanach oficerski 1923/24 ↓, s. 57-58.
  4. Almanach oficerski 1923/24 ↓, s. 57.
  5. Dziennik Rozkazów M.S.Wojsk. Nr 16 z 07.11.1936 r., poz. 192.
  6. Rybka i Stepan 2010 ↓, s. 218.
  7. Kukawski, Tym i Waligórski 2013 ↓, s. 60-72.
  8. Wesołowski (red.) 2015 ↓, s. 349-352.
  9. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 27 z 29 listopada 1927, s. 346.
  10. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 5 z 3 sierpnia 1931, s. 226.
  11. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 5 z 3 sierpnia 1931, s. 245.
  12. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 10 z 4 lipca 1935, s. 96.
  13. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 16 z 11 czerwca 1927 roku, s. 162.
  14. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 16 z 11 czerwca 1927 roku, s. 163.
  15. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 4 z 14 lutego 1929 roku, s. 78.
  16. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 6 z 23 marca 1932 roku, s. 236.
  17. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 711–712.
  18. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  19. Janota Bzowski 1981 ↓, s. 161-162.
  20. Janota Bzowski 1981 ↓, s. 166.
  21. Piotrowski 1930 ↓, s. 35-36, lista niekompletna.
  22. Księga Jazdy Polskiej 1938 ↓, s. 408.
  23. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 54 z 23 grudnia 1926 roku, s. 452.
  24. Księga Jazdy Polskiej 1938 ↓, s. 413.
  25. Piotrowski 1930 ↓, s. 35, jako kpt. Józef Mazicz.
  26. a b c d e Księga Jazdy Polskiej 1938 ↓, s. 421.
  27. Księga Jazdy Polskiej 1938 ↓.
  28. Piotrowski 1930 ↓, s. 36.
  29. Janota Bzowski 1981 ↓, s. 165-166 wg danych Ministerstwa Obrony Narodowej.
  30. Janota Bzowski 1981 ↓, s. 166 na podstawie weryfikacji Komisji Kombatantów 1939 r. przy Zarządzie Okręgowym ZBoWiD w Warszawie, w lipcu 1970 r..
  31. Piotrowski 1930 ↓, s. 34.
  32. Poświęcenie sztandaru 3 p. Strzelców. „Polska Zbrojna”. 118, s. 8, 1923-05-02. Warszawa. , tu podano, że matką chrzestną sztandaru była p. Pugowska.
  33. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 2 z 21 stycznia 1927, poz. 10.
  34. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 6 z 24 lutego 1928, poz. 66.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]