Kopanica (województwo wielkopolskie)
52°05′44″N 15°55′05″E/52,095556 15,918056| wieś | |
 Centrum miejscowości (2008) | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Powiat | |
| Gmina | |
| Liczba ludności (2019) |
912[2] |
| Strefa numeracyjna |
68 |
| Kod pocztowy |
64-225[3] |
| Tablice rejestracyjne |
PWL |
| SIMC |
0913195 |
Położenie na mapie gminy Siedlec  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego  | |
Położenie na mapie powiatu wolsztyńskiego  | |
| 52°05′44″N 15°55′05″E/52,095556 15,918056[1]
| |
Kopanica – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie wolsztyńskim, w gminie Siedlec. Dawniej miasto.
Obecnie
[edytuj | edytuj kod]We wsi znajdują się dwa rynki: stary i nowy, który jest pozostałością dawnego miasta Lampartopol.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Wieś pierwotnie związana była z Wielkopolską. Istnieje od pierwszej połowy XV wieku i ma metrykę średniowieczną. Po raz pierwszy odnotowana została jako miasto w języku staropolskim w łacińskim dokumencie z 1432 we fragmencie „civitas Copanica" (pol. „miasto Kopanica”). Z 1438 pochodzi inny zapis łaciński o miejscowości „oppidum regale Copanicza” (pol. „miasto królewskie Kopanica”), który świadczy o tym, że Kopanica była wówczas miastem królewskim należącym do uposażenia króla polskiego czyli królewszczyzną. Uzyskała lokację miejską w średniowieczu, a zdegradowana została w 1934 w okresie II Rzeczpospolitej[4][5][6].
Miejscowość istniała być może już wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. Pieczęć miejską z 1432 opisał i sklasyfikował jako czternastowieczną polski numizmatyk, sfragistyk oraz historyk Marian Gumowski w swojej pracy pt. „Najstarsze pieczęcie miast polskich XIII i XIV wieku”. Widnieje na niej średniowieczny herb miasta - ryba ustawiona głową w lewo, nad głową ryby widnieje trójlistna korona, a obok poziomo ułożony jest róg jeleni. Autor uważa, że Kopanica miała własny samorząd miejski już w 1319. Pieczęć tą w 1432 miasto Kopanica opatrzyła akt, w którym panowie i miasta województwa poznańskiego zobowiązali się, że po śmierci króla polskiego Władysława II Jagiełły obiorą królem Polski jednego z jego synów[4][7].
Miejscowość była początkowo miastem królewskim należącym do uposażenia króla polskiego czyli tzw. „królewszczyzną”. W 1507 leżała w starostwie kopanickim w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Koronie Królestwa Polskiego. Od 1408 była siedzibą własnej parafii[8].
Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi ze źródeł kościelnych. W 1408 kancelaria biskupa poznańskiego Wojciecha Jastrzębca odnotowała kościół już dawniej wybudowany w Kopanicy ustanawiając go kościołem parafialnym oraz erygowała nową parafię kopanicką, do której włączyła obie wsie Kopanica - Kopanicę Wielką i Kopanicę Małą, a także Kargowę, Chwalim i Wąchabno, które dotąd miały utrudniony dostęp przez rozlewiska Obry do swego dotychczasowego kościoła parafialnego w Niałku Wielkim oraz wieś Jaromierz, z której „droga do tegoż kościoła prowadziła przez lasy pełne niebezpieczeństw”. Kościół parafialny w Kopanicy z woli króla polskiego Władysława II Jagiełły otrzymał uposażenie w postaci: dwóch łanów roli, placu na dom rektora, ogrodu, łąki i jazu na rzece Obrze, rybaka z wolnym ogrodem, 60 pni sosnowych na barcie pszczele ustawiane w borach kopanickich oraz jeden wierteł mąki żytniej z młyna kopanickiego. Ponadto odnotowano, że pleban będzie otrzymywał dziesięcinę z folwarków w Jaromierzu, Kargowie i Chwalimiu. Dokument wspomniał także miejscowego plebana Jana, dotąd plebana w Komorowie koło Wolsztyna, którego na to stanowisko wyznaczył biskup[8].
W Kopanicy już w średniowieczu istniała szkoła. W 1408 odnotowano dom rektora, a w 1429 wspomniany został Andrzej rektor szkoły kopanickiej, który pozwany został do sądu przez Andrzeja rektora szkoły w Kiebłowie (obecnie Kębłowo) o to, że siłą uprowadził z Kiebłowa kleryka Pawła. Andrzej rektor z Kopanicy zeznał natomiast, że Paweł przebywa w Kopanicy z własnej woli [8].
W 1418 Mikołaj pleban kopanicki obiecał zapłacić 16 skudów Janowi zwanemu Sędzia, kmieciowi z Wierzenicy. W 1425 Michał Żmudek witryk kościoła parafialnego w Niałku dopominał się o 10 grzywien zapisanych mu w testamencie przez zmarłego Wawrzyńca plebana w Kopanicy na budowę kościoła w Niałku. W 1426 witrycy kościoła parafialnego w Kopanicy pozwali opata z Obry o kamień wosku, który należał się ich kościołowi na mocy zawartej ugody. W 1428 Jan pleban kopanicki toczył spór sądowy z braćmi Burchardem i Mikołajem z Kargowy o meszne od wszystkich wieśniaków z tej wsi. W 1498 po procesie o zniesławienie w kościele parafialnym w Kopanicy Michał pleban z Obry miał publicznie odwołać obraźliwe zarzuty (łac. „se facere compurgacionem – publice”) przeciw pani Katarzynie Jaromirskiej z Jaromierza[8].
W 1510 do parafii kopanickiej należały miasto Kopanica, Wielka Wieś i Mała Wieś, Wąchabno, Kargowa i Jaromierz. Pleban kopanicki otrzymywał po 7 ternarów z każdego domu w mieście Kopanicy oraz opłatę zwaną meszne z wszystkich wsi po jednym korcu (łac „coretum”) żyta i jednym korcu owsa oraz 4 grosze z każdego półłanka, a połowę tych świadczeń z kwart roli w Jaromierzu, jeden korzec mąki co sobotę z młyna zbożowego w Kopanicy oraz dziesięciny z folwarku w Kargowie. W 1519 król polski Zygmunt I Stary zaprezentował Wojciecha z Kiebłowa (obecnie Kębłowo) jako kandydata na plebana kopanickiego po rezygnacji plebana Jana z Grodziska[8].
Miejscowość odnotowały również historyczne rejestry podatkowe. W latach 1463-1464 Kopanica zapłaciła podatek miejski zwany cyzą w 7 ratach: 8 groszy, 8 gr, 6 gr, 7 gr, 6 gr, 4,5 gr, 6,5 gr - razem 46 groszy. W 1507 miasto zapłaciło jedną grzywnę szosu. W 1521 oraz w 1524 miasto Kopanica zostało zobowiązane do wysyłania wozów wojennych na wyprawy pospolitego ruszenia jednak liczby wozów w dokumencie nie podano. W 1563 miejscowość zapłaciła dwa floreny podwójnego szosu od 20 rybaków, dwóch komorników, 10 rzemieślników, dwóch kotłów gorzałki oraz od młynarza, który miał dwa koła walne, a ponadto jedne koło nieczynne. W 1581 miasto Kopanica zapłaciło 3 floreny 6 groszy podwójnego szosu. Ponadto podatki zapłacili szewc, dwaj krawcy, jeden kuśnierz, kowal, dwie piekarki, 4 rybacy, dwóch komorników. We wsi stał młyn walny o 2 kołach wodnych. Mieszkańcy palili gorzałkę ale nie podano liczby kotłów. Całkowity dochód z miasta wynosił 10 florenów i 17 groszy[8].
W 1542 odnotowano skład rady miejskiej w Kopanicy. Wiosną w radzie zasiadali: burmistrz Stanisław Liczba oraz rajcy: Wojciech Pipa, Kasper Świergot, Wacław Lisek. Marcin Garwona. W okresie Adwentu: burmistrz Błażej Deczki, rajcy: Kasper Świerkot, Walenty Storzon, Bednar lub Bernard Banczec, Bartosz Pizda[8]. Z pierwszej połowy XVI wieku zachował się dokument opisujący miejscowość i okolicę. W 1543 tenutariuszem kopanickim był Piotr Opaliński, który na prośbę mieszczan z Kopanicy wydał przywileje w miejsce dokumentów wydanych przez jego poprzedników, a które zniszczone zostały przez pożar. Przywilej zawiera wykaz czynszów z ról mieszczańskich: „Sczilyna” zapłacił 0,5 grzywny bez 2 groszy od trzech róznych kawałków roli położonych pod wzgórzem, za groblą albo Gacią po lewej stronie drogi do boru oraz na przedmieściu w stronę Zbąszynia. Z kolei Jan Dudek płacił 0,5 grzywny bez 2 groszy od dwóch folwarków roli położonych na prawo pod borem oraz za kościołem parafialnym pomiędzy wodami rzek. Kasper rajca zapłacił 8 groszy od folwarku roli i ogrodu położonych na przedmieściu. Wacław zapłacił 9 groszy od ogrodu oraz od roli zwanej Górka przy drodze do Małej Wsi (łac. „Pagus Novus”). Nipa zapłacił 8 groszy od fołwarku położonego przy Olszy. Chalasta zapłacił 3 grosze od ogrodu położonego na przedmieściu. Stanisław burmistrz (łac. „archiconsul”) zapłacił 3 grosze od ogrodu, Sebastian syn Dudka zapłacił dwa grosze od łąki położonej za ogrodem. W dokumencie odnotowano jako świadków: burmistrza Stanisława Liczbę oraz rajców: Kaspra zwanego Acialis (Konieczny), Wacława Lorka, Pawła Pabisza, Marcina Garwona oraz Jana Dudka[8].
Pod koniec XVI wieku leżała w powiecie kościańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim[9].
W styczniu 1919 stoczono tu bitwę powstania wielkopolskiego. W okresie międzywojennym stacjonowała tu placówka 17 batalionu celnego, a później placówka Straży Granicznej I linii „Kopanica”[10].
Do 1934 roku Kopanica posiadała prawa miejskie. Była najmniejszym miastem II RP, licząc w 1931 roku zaledwie 640 mieszkańców[11]. Prawa miejskie utraciła 13 czerwca 1934 roku[12]. W latach 1934–1954 istniała zbiorowa gmina Kopanica. Do 1939 roku znajdował się w Kopanicy posterunek graniczny, mieszczący się w okazałym ostatnim domu po prawej stronie drogi z Poznania do Zielonej Góry. Pozostałości budynków celnych, strażniczych po dawnej niemieckiej stronie granicy są zachowane częściowo (m.in. fundamenty po budynku strażniczym bezpośrednio przy drodze krajowej 32).
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa zielonogórskiego.
1 stycznia 2013 część obszaru administracyjnego Kopanicy (1,23 ha)[13] przyłączono do gminy Kargowa w województwie lubuskim.
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]W kościele parafialnym znajduje się tablica pamiątkowa z 1930 roku poświęcona tragicznym wydarzeniom w Kargowej z 1793 roku[14]. Wówczas – w tym położonym 5 km na zachód od Kopanicy miasteczku – miał miejsce czynny zbrojny opór skierowany przeciw zaborcom[15], w tym wypadku wojskom pruskim. W 2004 roku do rejestru zabytków został wpisany dawny kościół ewangelicki z lat 1858-59 oraz kościół Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej[16].
Konkurs Muzyki Ludowej
[edytuj | edytuj kod]W Kopanicy odbywa się (reaktywowany w 2001 roku) Konkurs Muzyki Ludowej. Pierwsza edycja miała miejsce w 1937 roku. Jest to jeden z największych przeglądów muzyki koźlarskiej i dudziarskiej w Polsce, mający bogatą oprawę programową m.in.: przejazd zabytkowym pociągiem z parowozem z Poznania przez Wolsztyn do Kopanicy, który dowozi uczestników festiwalu, msza koźlarska w Kościele NMP w Wolsztynie (najstarszy wizerunek koźlarza w Wielkopolsce znajduje się na plafonie nawy głównej).
VI Konkurs Muzyki Ludowej – w 70. rocznicę pierwszego spotkania muzyków odbył się w dniach 15–17 czerwca 2007. Udział wzięli artyści m.in. z Podhala (Kapela Góralska Jana Karpiela Bułecki z Zakopanego, Zespół Regionalny „Połanioki” z Kościeliska), Czech (Kapela Dudziarska „Prdus” z Pragi) oraz Anglii („Horseplay” z Durham). Muzycy zaprezentowali swój kunszt na Szlaku Koźlarskim im. Tomasza i Walentego Brudłów (Kopanica-Wąchabno-Wojnowo-Stare Kramsko), w czasie Dudziarskiego Pleneru i Nocy Świętojańskiej nad jeziorem w Wąchabnie, a także na trasie przejazdu specjalnego pociągu 16 czerwca 2007 relacji Wolsztyn-Kopanica (na stacjach Wolsztyn, Powodowo, Żodyń i Kopanica) oraz „Dudziarskiego Pociągu” na trasie Poznań-Wolsztyn 17 czerwca 2007. Wykonano także pamiątkową fotografią uczestników Konkursu pod kościołem w Kopanicy – na wzór fotografii z 1937 roku.
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 57631.
- ↑ Ludność Gminy Siedlec [online], 2 stycznia 2020 [dostęp 2020-05-16].
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 513 [zarchiwizowane 2022-10-26].
- ↑ a b Chmielewski 1988 ↓, s. 315-317.
- ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 40–41.
- ↑ Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 12.
- ↑ Gumowski 1957 ↓, s. 114.
- ↑ a b c d e f g h Chmielewski 1982 ↓, s. 873-874.
- ↑ Atlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 243.
- ↑ Marek Jabłonowski, Bogusław Polak: Polskie formacje graniczne 1918−1839. Dokumenty organizacyjne, wybór źródeł. T. II. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Koszalińskiej, 1999, s. 22. ISBN 83-87424-77-3.
- ↑ Drugi Powszechny Spis Ludności, GUS
- ↑ Dz.U. z 1934 r. nr 48, poz. 422
- ↑ Uchwała Nr Xix [online], bip.umww.pl [dostęp 2024-04-23].
- ↑ Zarchiwizowana kopia. [dostęp 2014-04-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-09-24)].
- ↑ Obrona ratusza w Kargowej • Odkryj Wielkopolskę • sprawdź ciekawe miejsca w Twojej okolicy [online], regionwielkopolska.pl, 21 lipca 2011 [dostęp 2020-12-09] (pol.).
- ↑ Plan Odnowy Sołectwa Kopanica [online], Biuletyn Informacji Publicznej Urząd Gminy Siedlec [dostęp 2020-10-19].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Stefan Chmielewski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. II (I-Ł) z.1, hasło: „Kopanica”. Wrocław: Ossolineum, 1988, s. 315-317.
- Marian Gumowski. Najstarsze pieczęcie miast polskich XIII i XIV wieku,. „„Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, r. 62”, s. 114, 1957. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Kopanica, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014.
- Kopanica 3, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IV: Kęs – Kutno, Warszawa 1883, s. 371.
- Kopanica 2, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 2: Januszpol – Wola Justowska, Warszawa 1902, s. 119.
| Wsie | |
|---|---|
| Kolonie | |
| Osada | |
| Osady leśne | |
| Integralne części wsi |
