Jaśliska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jaśliska
Herb
Herb Jaślisk
Stare domy (I. poł. XIX) o konstrukcji przysłupowej ustawione szczytem do placu w Jaśliskach
Stare domy (I. poł. XIX) o konstrukcji przysłupowej ustawione szczytem do placu w Jaśliskach
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat krośnieński
Gmina Jaśliska
Liczba ludności (2013) 455[1]
Strefa numeracyjna (+48) 13
SIMC 0349524
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Jaśliska
Jaśliska
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Jaśliska
Jaśliska
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Jaśliska
Jaśliska
Ziemia 49°26′34″N 21°48′13″E/49,442778 21,803611

Jaśliskawieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie krośnieńskim, w gminie Jaśliska, w Beskidzie Niskim nad rzeką Jasiołką przy ujściu potoku Bełcza (też: Bielcza), przy drodze wojewódzkiej nr 897.

Miasto biskupstwa przemyskiego w powiecie bieckim województwa krakowskiego w końcu XVI wieku[2]. W latach 1934-54 i 1973-1976 oraz od 2010 siedziba gminy Jaśliska (przed 2010 w granicach gminy Dukla). W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie krośnieńskim

We wsi liczącej 455 mieszkańców jest czynna restauracja, 2 sklepy spożywcze, sklep przemysłowy, poczta, ośrodek zdrowia oraz schronisko turystyczne. Miejscowość jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii św. Katarzyny Aleksandryjskiej, która jest celem pielgrzymek do cudownego obrazu Matki Boskiej Jaśliskiej koronowanego w 1997 przez Jana Pawła II[3].

Polska wyspa językowa wokół Jaślisk, na narodowej mapie grup etnicznych Podkarpacia (Galicja Środkowa, 1876)

Historia[edytuj kod]

Jaśliska są dawnym obronnym miasteczkiem przygranicznym, które strzegło drogi na trasie z południa Europy (szczególnie z Węgier: BudaMiszkolcKoszycePreszówStropkovPrzełęcz Beskid nad Czeremchą – Jaśliska – Przełęcz SzklarskaRymanówSanok, oraz do Dukli i Krosna). Świadczą o tym pozostałości murów obronnych.

Miasto lokowane 28 stycznia 1366 roku przez króla Kazimierza Wielkiego na trakcie handlowym prowadzącym na Węgry, pierwotnie pod nazwą Hohenstath (Wysokie Miasto)[4][5]. Dzierżawił je Jan Hanzelino, który dzięki przywilejowi królewskiemu w 1367 ponownie lokował miasto. W 1386 cały tzw. klucz jaśliski (Jaśliska, Zyndranowa, Jasionka, Lubatowa, Królik Polski) stały się własnością Zyndrama z Maszkowic w wyniku darowizny królewskiej Władysława Jagiełły. Pierwszymi znanymi wójtami Jaślisk byli Jan Wejss z Dębowca, Zyndram z Jaślisk, lub Jasła i Andrzej z Łubna.

W 1419 podróżował tędy król Władysław Jagiełło z Węgier do Sanoka. W 1434, gdy wójtem był tu Andrzej z Łubna - puszkarz królewski, Jaśliska zostały przydzielone przez Władysława Jagiełłę biskupstwu przemyskiemu. Od tej pory stanowiły one stolicę klucza dóbr biskupstwa przemyskiego, zwanego Państwem Biskupim. W 1436 w posiadanie wójtostwa jaśliskiego wszedł biskup przemyski Janusz z Lubienia.

W 1474 Jaśliska zostały napadnięte przez węgierskie wojska Tomasza Tharczaya. Po zniszczeniach wywołanych napadem w 1477. Jaśliska otrzymały potwierdzenie praw lokacyjnych. W 1506 Jaśliska otrzymały od Aleksandra Jagiellończyka potwierdzenie lokacji, zgodę na dwa doroczne jarmarki i cotygodniowe targi oraz zwolnienie mieszczan przez 8 lat z podatków i danin. Król ustanowił również w mieście komorę celną, z której część wpływów miała być obrócona na utrzymywanie w dobrym stanie traktu handlowego na Węgry. W 1559 miasto otrzymało prawo składu winnego: kupcy wiozący wino z Węgier musieli je w Jaśliskach przez określony czas wystawić na sprzedaż. Przywileje te potwierdził Stefan Batory w 1575 i Zygmunt III Waza w 1595. Przez całe wieki miasto, położone przy jednym z głównych traktów transkarpackich, żyło z handlu, zwłaszcza węgierskim winem. Rozwijało się rzemiosło: w XVI w. istniały tu cechy garncarzy, kowali, krawców, rymarzy i ślusarzy. W późniejszym okresie miasteczko było znane również z kamieniarstwa.

W XVI w. miasto było ośrodkiem administracyjnym dóbr biskupów przemyskich, tzw. klucza jaśliskiego, w skład którego wchodziły także wsie: Posada Jaśliska, Wola Niżna, Wola Wyżna, Rudawka Jaśliska, Lipowiec, Czeremcha, Daliowa, Szklary, Królik Polski, Królik Wołoski, Kamionka i Zawadka Rymanowska.

Pod koniec października 1619 r. w Jaśliskach zatrzymali się lisowczycy. Tu 11 listopada 1619 r. odbyło się Koło Generalne, na którym potwierdzono wybór i władzę pułkownikowską Walentego Rogawskiego i zatwierdzono artykuły wojskowe. Stąd lisowczycy ruszyli 19 listopada przez Przełęcz Łupkowską na Węgry (celowo okrężną drogą przez góry) przeciwko wojskom Jerzego I Rakoczego i zadali im dotkliwe straty w bitwach pod Závadą (21 listopada) i Humiennem (23 listopada). Siły główne pułku wracając ze Słowacji przeszły Karpaty przez Przełęcz Dukielską i około 10 grudnia 1619 roku zatrzymały się w okolicy Jaślisk, Dukli, Krosna.

W 1624 istniała szkoła parafialna w Jaśliskach, w której nauczycielem był pisarz gminny – Mikołaj Tworkowski. Przed 1651 utrzymywała się jeszcze nazwa Hanstad[6]. W 1657 r. król Jan Kazimierz zatwierdził tu Kongregację Współczującą Chrystusowi - militarno-porządkową organizację, zwaną potocznie krzyżakami (od białych krzyży na czerwonych płaszczach, noszonych przez jej członków), działającą do rozbiorów Polski.

W tym też 1657 r., w marcu, po wzmocnieniu murów obronnych i baszt, Jaśliska odparły najazd wojsk Rakoczego. Zapewne po tych wydarzeniach usypano tzw. mogiłę szwedzką.

W latach 1704-1708 stacjonowały tu wojska na zmianę popierające Augusta II Mocnego, albo Stanisława Leszczyńskiego i wojska szwedzkie lub rosyjskie, po zwycięstwie pod Połtawą. Jaśliczanie potrafili się czasem przed nimi obronić, np. w 1704.

Mieszkańcy Jaślisk wspierali konfederatów barskich, którzy tu często stacjonowali w latach 1768-1772. W 1772 po zajęciu miasta przez wojska austriackie, Jaśliska weszły w skład prowincji galicyjskiej.

W 1898 miasteczko liczyło 971 mieszkańców oraz 151 domów. Mieszkali tu głównie Polacy oraz niewielka społeczność żydowska.

Miasto bardzo ucierpiało w czasie I wojny światowej. W listopadzie 1914 wkroczyły do niego oddziały rosyjskie, odpychając wojska austro-węgierskie, które wróciły tu 26 grudnia 1914. Na przełomie 1914 i 1915 trwały walki w okolicy wzniesień Kamarki i Kamiennej.

Po gruntownej przebudowie na początku XIX w. traktu przez Przełęcz Dukielską, na który przeniosła się zdecydowana większość ruchu tranzytowego, miasto zaczęło podupadać. W 1934 r. Jaśliska utraciły prawa miejskie.

W latach 1772-1914 Jaśliska należały do powiatu sądowego Sanok, gmina Rymanów.

II wojna światowa w Jaśliskach[edytuj kod]

1 września 1939 nad miasteczkiem przeleciały w kierunku Krosna niemieckie samoloty. Natarcie Niemców powstrzymywały potyczki w niedalekiej Czeremsze i 2 września 1939 pod Barwinkiem. 10 września 1939 do Jaślisk wkroczyły oddziały 10 Słowackiej Dywizji Piechoty wraz z ukraińskim batalionem. W czasie II wojny światowej była tu placówka AK OP-15 podlegająca czasem Placówce Róża w Rymanowie. Tu był też m.in. kurierski punkt przerzutowy, wspomagany przez ks. Waleriana Rąpałę, o którego po aresztowaniu, upomnieli się nawet Łemkowie. Wspomagał też bł. ks. Władysław Findysz z Nowego Żmigrodu . 18 stycznia 1943 roku grupa partyzantów z oddziału Gwardii Ludowej dowodzonego przez Grzegorza Wodzika ps "Wyścig"obrzuciła granatami komisariat straży granicznej[7].

We wrześniu 1944 miejscowość przez pewien czas pozostawała w strefie frontowej i była wielokrotnie bombardowana. Spłonęła północna część wsi (40% zabudowań) i zginęło wielu mieszkańców. Walczyła tu m. in. Brygada I Korpusu Czechosłowackiego.

Demografia[edytuj kod]

Jaśliska według danych na koniec 2011 roku liczyły 455 mieszkańców w tym 230 kobiet i 225 mężczyzn. Było 256 osób w wieku produkcyjnym, 99 w wieku przedprodukcyjnym i 100 w wieku poprodukcyjnym[8].

Zabytki[edytuj kod]

Jedyny ocalały fragment murów miejskich w Jaśliskach
 Osobny artykuł: Rynek w Jaśliskach.
  • Drewniana zabudowa - najstarsze budynki o konstrukcji przysłupowej z ok. połowy XIX wieku, zachowały się w zachodniej pierzei Rynku. Pod niektórymi posesjami przy rynku przetrwały do dziś XVI-wieczne piwnice do przechowywania wina. Przykłady dawnej, drewnianej zabudowy małomiasteczkowej odnaleźć można również przy ul. Węgierskiej oraz ul. Wolańskiej. Powstały one pod koniec XIX w. oraz na początku XX wieku i nawiązują w konstrukcji, bryle oraz detalu architektonicznym do przyrynkowych budynków z połowy XIX w.
  • Zajazd z XIX wieku
  • Resztki murów obronnych z XVI-XVII w. Mury były wzniesione z łamanego kamienia i cegieł, natomiast trzy bramy miejskie z kamienia (Krakowska/Dalejowska, Węgierska, Sanocka/Wolańska)[9]. Zachował się niewielki relikt murów w południowo-wschodniej części dawnego miasta.
  • Kościół pw. św. Katarzyny – murowany, wybudowany w latach 1724-56 z inicjatywy ks. bp. Aleksandra Fredry, rozbudowany w 1912. W wyposażeniu m. in.
    • cudowny obraz Matki Bożej Królowej Nieba i Ziemi (Matka Boska Jaśliska), namalowany temperą na gruncie kredowym, na desce lipowej (121 cm x 81 cm), w XV w. na styku Czech i Węgier. Renowacji dokonał Piotr Burnatowicz z Brzozowa w 1634 (sygnatura na obrazie). Obraz ten, otaczany kultem i stanowiący cel pielgrzymek Słowaków i Łemków, został ukoronowany przez Jana Pawła II podczas mszy św. w Krośnie 10 czerwca 1997.

Religia[edytuj kod]

Kościół łaciński
Wnętrze świątyni

Parafia katolicka była założona razem z miastem w 1366 i tu wtedy istniał kościół drewniany. W 1732 postawiono tu kościół murowany. W 1756 poświęcono go nadając mu imię św. Katarzyny Aleksandryjskiej. Wewnątrz obraz Matki Bożej Jaśliskiej malowany na desce w 1634 – koronowany przez Jana Pawła II w 1997. W 1890 parafia łacińska obejmowała miejscowości: Czeremcha, Daliowa, Darów, Jasiel, Lipowiec, Moszczaniec, Polany Surowiczne, Posada Jaśliska, Puławy, Rudawka Jaśliska, Surowica, Wola Niżna, Wola Wyżna.

Ludzie związani z Jaśliskami[edytuj kod]

  • Marian z Jaślisk – polski dominikanin; filolog, teolog i autor słowników,
  • Walenty Chłędowski – polski literat, tłumacz, krytyk literacki, pisarz, filozof,
  • Kasper Gąsiorowski - polski duchowny katolicki, kanonik kapituły przemyskiej, proboszcz i dziekan jasielski, pedagog, dyrektor szkoły, profesor katechetyki, wykładowca w Seminarium Duchownym w Przemyślu, powstaniec,
  • Stanisław Warchołowski- polski duchowny katolicki z Jaślisk, pułkownik, po wkroczeniu AR był generalnym dziekanem Wojsk Polskich,
  • Franciszek Koperstyński Jarząbek - polski kapral, pracownik strażnicy, dowódca Placówki OP-11 i OP-15 AK Jaśliska[10],
  • Józef Bogdański – polski malarz, powstaniec, mieszkający tu od 1846,
  • Stanisław Hausner - polski pionier lotnictwa urodzony w Jaśliskach, oblatywacz, konstruktor i pilot w wytwórni filmowej braci Warnerów. Wielokrotnie próbował przelecieć nad Atlantykiem ze Stanów Zjednoczonych do Europy,
  • Józef Puchalik - polski profesor, teolog, pisarz, redaktor, przełożony klasztoru w Zamościu, w Bardo Śląskim,
  • Jan Piotr Baran – polski duchowny katolicki, wieloletni proboszcz parafii św. Katarzyny Aleksandryjskiej. Doprowadził do koronacji obrazu Matki Bożej Królowej Nieba i Ziemi, znajdującego się w ołtarzu głównym kościoła. Koronacji dokonał papież Jan Paweł II 10 czerwca 1997 podczas mszy św. w Krośnie. Od tego czasu Sanktuarium stało się ważnym obiektem kultu i pielgrzymowania wiernych z całej Polski, a także z terenów obecnej Słowacji, skąd, według podań, pochodzi Łaskami i Cudami słynący obraz,
  • Paweł Ossoliński – opiekun majątku Polanka (obecnie dzielnica Krosna), urodzony w Jaśliskach w czasie powstania krakowskiego w 1846.

Turystyka[edytuj kod]

Wieś leży na terenie założonego w 1992 roku Jaśliskiego Parku Krajobrazowego.

Szlaki piesze[edytuj kod]

Szlaki rowerowe[edytuj kod]

Ciekawostki[edytuj kod]

Na terenie Jaślisk został nakręcony w 2008 film Wino truskawkowe Dariusza Jabłońskiego.

Odbudowano również staromiejski ratusz w centralnej części rynku (obecnie sklep ogólnospożywczy).

Zobacz też[edytuj kod]

Przypisy

  1. GUS. Bank Danych lokalnych
  2. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 101.
  3. Strona sanktuarium
  4. Pierwszych osadników niemieckich na ziemie polskie zaczęto sprowadzać jeszcze za czasów króla Bolesława Chrobrego: A dlatego je (Niemców) Bolesław tam osadzał, aby bronili granic od Węgier i Rusi; ale że był lud gruby, niewaleczny, obrócono je do roli i do krów, bo sery dobrze czynią. Por. Władysław Sarna, Opis powiatu krośnieńskiego pod względem geograficzno-historycznym, Przemyśl 1898. str. 26. Kolejna fala osadników niemieckich na ziemie polskie dotarła z inicjatywy Kazimierza Wielkiego po ponownym przyłączeniu do Polski Grodów Czerwieńskich w I połowie XIV wieku
  5. "Z pośród obcych narodowości zamieszkujących ziemię sanocką, najliczniejszą i najbardziej wpływową, była niemiecka. Dość spojrzeć na mapę tej ziemi i odczytać nazwy takich miejscowości jak np. Frysztak, Zarszyn, Lobentanz (Nowotaniec), Zymbertowa, Kalbornia, Rytarowce, Brezen późniejszy Brzozów, Hochstadt (Jaśliska), Erenberg (Odrzykoń), Kunzendorf (Poraż), Bischofswalde (Jasionka), Michilsdorf (Michałówka), nawet niwy w obrębie pewnych wsi (pratum Cornslag in Iwanczepole, eger Kothkenhaw pod Krosnem), aby poznać jak znaczną rolę odgrywał ten żywioł w dziejach naszej ziemi. Mieszkali Niemcy po zamkniętych miastach, i po otwartych wsiach, po chatach i dworach wiejskich, zajmowali się handlem, rzemiosłem, pługiem, szablą i słowem bożym. Pracowici, zapobiegliwi i oszczędni, tworzyli oni element twórczy w gospodarstwie społecznym i byli dla ludności tubylczej przykładem i wzorem. [...]. Opierając się na zestawieniach indeksowych, którym jednakże bezwzględnie zaufać nie można, możemy przyjąć jako bliski rzeczywistości, 30% Niemców w Sanoku w stosunku do reszty ludności. Przez cały ciąg XV stulecia, dokumenty miejski były wystawiane także w języku niemieckim. [..]"op. cit. AGZ, Janusz Samolewicz, Sąd wyższy prawa niemieckiego, Lwów, 1903. [w:] Przemysław Dąbkowski. Stosunki narodowościowe ziemi sanockiej w XV stuleciu: Niemcy. Lwów. (1921) strony 4-17
  6. Eryka Lassoty i Wilhelma Beauplana Opisy Ukrainy. w: Zbigniew Wójcik, Erich Lassota von Steblau, Guillaume Le Vasseur Beauplan (sieur de). PWN. 1972. str. 57
  7. Józef Bolesław Garas „Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942 – 1945” Wydawnictwo MON 1971 str. 354
  8. Bank Danych Lokalnych: miejscowości
  9. Potocki A., W dolinie Górnego Wisłoka i od Rymanowa do Jaślisk i Dukli, Krosno 2004, str. 68
  10. A Memory of Franciszek Koperstyński (ang.). Polin. [dostęp 2014-12-14].
  11. Mapa - na stronie beskid-niski.pl
  12. Opis szlaku

Bibliografia[edytuj kod]

  • Benedykt Gajewski, Jaśliska 1366-1996. Zarys monograficzny, Muzeum Okręgowe w Krośnie, PUW Roksana, Krosno 1996
  • Leszek Kozakiewicz (red.), Jaśliska. Studium Historyczno-Urbanistyczne do planu zagospodarowania przestrzennego miasteczka, (red.), PP PKZ, O. Warszawa, mpis, Warszawa 1964
  • Leszek Kozakiewicz, Jaśliska – zarys dziejów miasta prywatnego, „Wierchy”, 1966, s.180-188
  • Andrzej Potocki, W dolinie Górnego Wisłoka i od Rymanowa do Jaślisk i Dukli, Krosno 2004, str. 68

Linki zewnętrzne[edytuj kod]