Nowa Huta (część Krakowa)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy części Krakowa. Zobacz też: Dzielnica XVIII Nowa Huta.
Układ urbanistyczny dzielnicy
Nowa Huta
Obiekt zabytkowy nr rej. A-1132, 30.12.2004 r.
Centralna część Nowej Huty.Po lewej al. Solidarności i w tle Centrum Administracyjne HTS, pośrodku os. Centrum A, po prawej al. Jana Pawła II
Centralna część Nowej Huty.
Po lewej al. Solidarności i w tle Centrum Administracyjne HTS, pośrodku os. Centrum A, po prawej al. Jana Pawła II
Państwo  Polska
Miejscowość Kraków
Architekt Tadeusz Ptaszycki i inni
Rozpoczęcie budowy 23 czerwca 1949
Położenie na mapie Krakowa
Mapa lokalizacyjna Krakowa
Układ urbanistyczny dzielnicyNowa Huta
Układ urbanistyczny dzielnicy
Nowa Huta
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Układ urbanistyczny dzielnicyNowa Huta
Układ urbanistyczny dzielnicy
Nowa Huta
Ziemia 50°04′27″N 20°02′16″E/50,074167 20,037778Na mapach: 50°04′27″N 20°02′16″E/50,074167 20,037778
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Obszar dzielnicy Nowa Huta do 1990. Widoczny jest również zarys nowego podziału na dzielnice samorządowe

Nowa Huta – północno-wschodnia część Krakowa. Zaprojektowane i zbudowane od podstaw miasto, którego budowę rozpoczęto w 1949 roku. W latach 1949–1951 samodzielne, od 1 stycznia 1951 włączone do Krakowa jako jedna z jego dzielnic.

Zbudowano je dla pracowników mającego powstać kombinatu metalurgicznego - Huty im. Lenina, która od powstania w 1954 jest największym zakładem przemysłowym Nowej Huty. W kolejnych latach Kombinat Metalurgiczny zmieniał nazwy na Huta im. Tadeusza Sendzimira (1990), Ispat Polska Stal S.A. Oddział Kraków (2004), Mittal Steel Poland S.A. Oddział Kraków (2005) i ArcelorMittal Poland S.A. Oddział Kraków (od 2 października 2007).

W 1950 gminę Mogiła wyłączono z powiatu krakowskiego[1], w 1951 utworzono dzielnicę Nowa Huta[2]. W 1990 wprowadzono nowy podział administracyjny Krakowa i na obszarze dzielnicy Nowa Huta utworzono 5 dzielnic samorządowych: Dzielnica XIV Czyżyny, Dzielnica XV Mistrzejowice, Dzielnica XVI Bieńczyce, Dzielnica XVII Wzgórza Krzesławickie i Dzielnica XVIII Nowa Huta.

Historię budowy Nowej Huty dokumentuje muzeum Dzieje Nowej Huty, oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.

Liczba mieszkańców historycznego obszaru: ok. 300 tys. Powierzchnia: 110,7 km²

Rozwój terytorialny Nowej Huty[edytuj | edytuj kod]

W momencie przyłączenia do Krakowa, 1 stycznia 1951 roku, miasto Nowa Huta obejmowało obszar następujących miejscowości: część Batowic na południe od linii kolejowej, Mistrzejowice, Bieńczyce, Mogiła, Krzesławice, Grębałów, Zesławice, Kantorowice, Lubocza, Pleszów, Branice, Ruszcza, Wadów.

Tworząc w 1951 dzielnicę Nowa Huta włączono do niej : Łęg, Czyżyny, wschodnią część Dąbia, wschodnią część Rakowic oraz wschodnią część Prądnika Czerwonego. Obszary te formalnie od 1945 stanowiły część Krakowa a faktycznie zostały do niego przyłączone jeszcze podczas niemieckiej okupacji w 1941 roku.

W dniu 1 stycznia 1973 roku do dzielnicy (a więc do miasta Krakowa) zostały włączone: część Dziekanowic położona na południe od linii kolejowej, Łuczanowice, Kościelniki, Wyciąże, Wolica, Przylasek Wyciąski, Przylasek Rusiecki.

Ostatnia zmiana granic dzielnicy nastąpiła w dniu 1 stycznia 1986 roku. Przyłączono wtedy miejscowości: Węgrzynowice oraz Wróżenice.

w 1990 Nową Hutę podzielono na mniejsze dzielnice.

Historia Starej Nowej Huty[edytuj | edytuj kod]

Kapliczka w Pleszowie i aglomerownia Huty,
widok-symbol Nowej Huty

Potoczna nazwa Stara Huta czy też Stara Nowa Huta odnosi się do najstarszego fragmentu Nowej Huty. Obszar ów, w kształcie trójkąta, łatwo rozpoznawalny na zdjęciach satelitarnych Krakowa ograniczony był: od południa skarpą wiślaną i dawnym traktem prowadzącym z Krakowa do Sandomierza (dzisiaj al. Jana Pawła II), od północnego zachodu linią kolejową nr 111 tzw. kocmyrzówką (dzisiaj ul. Kocmyrzowska) i od północnego wschodu rzeką Dłubnią. Aktualnie większość tego obszaru wchodzi w skład Dzielnicy XVIII Nowa Huta, niewielka część także w skład Dzielnicy XVI Bieńczyce. Najbardziej znanymi i charakterystycznymi miejscami miasta są Plac Centralny i Aleja Róż. Wyżej określony układ urbanistyczny został wpisany do rejestru zabytków Krakowa[3].

Decyzja o budowie Nowej Huty miała głównie podłoże ekonomiczne, ale i polityczne. Pobudki ekonomiczne leżały w idei tzw. planu sześcioletniego (1950-1955), który zakładał, że warunkiem „budowy podstaw socjalizmu” jest przede wszystkim gwałtowne uprzemysłowienie kraju, a także potrzeby odbudowującego się po wojnie kraju. Rozwijano więc hutnictwo i przemysł maszynowy. Powołano specjalną grupę, która miała się zająć znalezieniem odpowiedniej lokalizacji, przy czym Rosjanie prowadzili również poszukiwania na własną rękę. Rozważano trzy możliwości: teren między Gliwicami a Pyskowicami (jednak tereny te należały kiedyś do Niemiec i obawiano się ich utraty podczas ewentualnego wybuchu wojny), drugim był teren koło Skawiny (ale wiatry zachodnie spychałyby zanieczyszczenia na Kraków). Ostatnią lokalizacją były okolice kopca Wandy. Pojawił się także pomysł umieszczenia Huty nad morzem u ujścia Wisły, ale słona woda nie nadawałaby się do zastosowania w hutnictwie. Ostateczna lokalizacja, zatwierdzona w dniu 1 lutego 1949, mówiła o okolicach Mogiły i Pleszowa.

Koncepcja lokalizacji kombinatu w rejonie Krakowa zwyciężyła między innymi z powodów komunikacyjnych, ze względu na możliwość łatwego pozyskania węgla ze Śląska i rudy z Krzywego Rogu. Nie bez znaczenia było położenie nad Wisłą pozwalające na uzyskanie wody technologicznej i planowanie transportu rzecznego surowców i gotowych wyrobów – w związku z czym na krakowskich Kujawach powstał port rzeczny (ale nie został dokończony). Teren przeznaczony pod budowę miasta i kombinatu był praktycznie niezamieszkały (mapa[4]), płaski i nienarażony na wylanie Wisły. Bliskość dużego ośrodka, jakim jest Kraków, gwarantowała zaplecze kadrowe, mieszkaniowe i kulturowe.

Decyzję o budowie największego w Polsce kombinatu metalurgicznego podjęto 17 maja 1947 roku, gdy powołano Komisję do Spraw Budowy Nowej Huty przy Centralnym Zarządzie Przemysłu Hutniczego. W następstwie tej decyzji nastąpiły wywłaszczenia chłopów, którzy otrzymali bardzo niskie odszkodowanie (5-10% wartości utraconego majątku). Największe autochtoniczne skupiska osadnicze takie jak Bieńczyce, Krzesławice, Czyżyny i Mogiła pozostały jednak nienaruszone[4] i wkomponowano je w nowe miasto. Straty poniesione przez autochtoniczną ludność pośrednio pokryte zostały przez pojawienie się w okolicy nowych miejsc pracy, edukacji, komunikacji, służby zdrowia i terenów rekreacyjnych. Wartość posiadłości rosła wraz z rozwojem dzielnicy. Dla zubożałej ludności Małopolski i okolic Krakowa, posiadającej rozdrobnione gospodarstwa, był to paradoksalnie swego rodzaju awans społeczny.

Zanim opracowano ogólny plan dla Nowej Huty, rozpisano konkurs, w wyniku którego 23 czerwca 1949 roku na terenie wsi Mogiła zaczęto wznosić pierwsze, niewielkie dwupiętrowe bloki mieszkalne bez parteru handlowo-usługowego, pokryte czterospadowymi dachami zaprojektowane przez Franciszka Adamskiego. Obok parafialnego cmentarza mogilskiego zaczęto stawiać pierwszy blok mieszkalny, to obecny blok nr 14 na Osiedlu Wandy. Nawiązywały one do budynków Mariensztatu. Początkowo na budowie pracowały dwie grupy, przez co realizacja postępowała szybko. Po rozpoczęciu wznoszenia osiedli Wandy i Na Skarpie, przystąpiono do budowy dalszych osiedli „zewnętrznych”: Teatralnego, Krakowiaków, Górali, Sportowego i Zielonego. Spowodowane to było przygotowaniem załogi do realizacji skomplikowanego planu zabudowy w centrum. Dyrektywa Komitetu Centralnego PZPR zakazująca stawiania spadzistych dachów (chodziło o ochronę lasów przetrzebionych przez Niemców w okresie okupacji) przyczynia się do łatwego rozpoznania, które domy wystawiono najwcześniej, gdyż późniejsze mają już płaskie dachy.

Wraz z rozpoczęciem wielkich robót ziemnych przystąpiono również do zakrojonych na szeroką skalę badań archeologicznych, których największa intensyfikacja przypada na l. 1949 - 1957. Wykopaliska prowadzono na terenie samego kombinatu i powstającego miasta oraz w następujących miejscowościach: Bieńczyce, Branice, Cło, Kościelniki, Krzesławice, Kujawy, Mogiła, Pleszów, Ruszcza, Wyciąże, Zesławice. Od 1949 r. opiekę nad wykopaliskami sprawowało Muzeum Archeologiczne w Krakowie, podlegające wówczas Polskiej Akademii Umiejętności. Na wiosnę 1951 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki powołało Kierownictwo Prac Wykopaliskowych w Nowej Hucie, które przejęło całość działań badawczych i zabezpieczających. Siedzibą placówki był lokal w jednym z nowych domów w Nowej Hucie. Prace wykopaliskowe prowadzono bez względu na porę roku i warunki atmosferyczne; kontynuowano je nawet w nocy. W ich wyniku udało się dokonać wielu interesujących, a nawet rewelacyjnych odkryć, które dotyczyły okresu 5 tys. lat. Ujawniono ponad 30 miejsc ze śladami działalności człowieka i zgromadzono kilkadziesiąt tysięcy przedmiotów z gliny, kamienia, kości, krzemienia, metali kolorowych, rogu i żelaza[5].

Kombinat i nowe osiedla powstały na terenie liczącym 76,42 km². Budowa zaplecza mieszkaniowego miała wyprzedzić powstanie kombinatu o dwa lata. Postanowiono przystąpić do budowy nie czekając na projekty architektoniczne. Generalnym projektantem Nowej Huty mianowano w 1949 roku Tadeusza Ptaszyckiego. Fakt, że plan pojawił się długo po rozpoczęciu budowy wielu budynków, spotęgował liczne komplikacje. Dość późno, bo w 1950 roku opracowano założenia programowe dla miasta.

W maju 1952 ukończono projekt centralnej części miasta. Wiadomość o planie generalnym przygotowanym przez Tadeusza Ptaszyckiego ukazała się w „Architekcie” jednocześnie z nekrologiem Józefa Stalina (plac Centralny nazwano jego imieniem). Zaprojektowano budynki mieszkalne mierzące do ośmiu kondygnacji, przy czym najniższe dwie przeznaczono na cele handlowo–usługowe. Budownictwo administracyjne mieszczące siedziby partii, związki zawodowe i organizacje społeczne miało się koncentrować wokół placu Ratuszowego, a budynek Ratusza przewidywano dla siedziby Dzielnicowej Rady Narodowej. Przy placu Centralnym zogniskowano życie kulturalne, a w środkowej jego części projektowano monument (podobny do monumentu Waszyngtona) mający podkreślać charakter miasta i więź z kombinatem. W Domu Kultury, który zamykał plac od południa, planowano umieszczenie biblioteki, sali teatralnej, świetlicy, księgarni i restauracji. Dom Kultury i wkomponowana weń podwójna kolumnada stanowiły wejście na teren planowanego w miejscu dzisiejszych Łąk Nowohuckich ogromnego zalewu rekreacyjnego. Dużą wagę przywiązywano do urządzeń sportowych.

Arterie wyznaczają najważniejsze kierunki miasta: „oś huty”, dzisiejsza Aleja Solidarności jest „osią pracy”, „oś śródmieścia”, czyli Aleja Róż łączyć miała Plac Centralny z placem Ratuszowym. Dalszy, północny odcinek dzisiejszej Alei Róż stanowi promenadę spacerową. Pozostałe osie miały pełnić funkcję komunikacyjną łączącą centrum z peryferyjnymi osiedlami i Starym Krakowem. W listopadzie 1953 nadano nazwy najważniejszym arteriom: Lenina (dzisiejsza aleja Solidarności), Przodowników Pracy, Planu 6-letniego (dzisiejsza aleja Jana Pawła II), Rewolucji Październikowej (dzisiejsza aleja Andersa).

U progu lat 50. powstało techniczne i przemysłowe zaplecze placu budowy (zakłady betoniarskie, ceramiczne, drogi, kolej). Kończące się zapasy cegły rozbiórkowej z Wrocławia wymusiły uprzemysłowienie budownictwa. Nową Hutę włączono do Krakowa jako jego dzielnicę, a ilość jej mieszkańców osiągnęła zamierzoną liczbę 21,2% mieszkańców Krakowa. W 1960 obliczono, że w ciągu dziesięciu lat wybudowano 50 tysięcy izb mieszkalnych w 18 tysiącach mieszkań, 90 kilometrów ulic o trwałych nawierzchniach, 550 kilometrów sieci wodociągowej, kanalizacyjnej i cieplnej, 15 budynków szkolnych, szpital na 840 łóżek.

Budowa nowego miasta spowodowała osiedlanie się w nim w dużej mierze mieszkańców wsi, którzy przyjechali tu w nadziei na wyższe zarobki. Cyganie zmuszani do osiedlenia na osiedlach Willowym i Wandy i pracowania na rzecz Huty rozpalali w mieszkaniach ogniska. Nową społeczność budowała między innymi biedota ze wsi i kryminaliści przymusowo ściągnięci na plac budowy. Związki robotników ze starym miastem były słabe i dodatkowo, początkowo utrudnione przez złą komunikację, przez co ograniczały się jedynie do niedzielnych wyjazdów na mszę świętą czy na spacery, połączone często ze zwiedzaniem Wawelu. Kobiety jeździły na zakupy do Krakowa, chociaż Nowa Huta była znacznie lepiej zaopatrzona. Istniało paradoksalne przeświadczenie, że w mieście można kupić więcej.

Ujawnił się również konflikt mieszkańców z władzami na tle religijnym. W Nowej Hucie, w początkach jej budowy, były cztery kościoły. Dwa w Mogile Kościół Matki Boskiej Wniebowziętej i św. Wacława i Kościół św. Bartłomieja, w Czyżynach Kościół św. Judy Tadeusza oraz w Pleszowie Kościół św. Wincentego i Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Zaplanowano także budowę nowego kościoła na dzisiejszym osiedlu Teatralnym.W 1957 roku postawiono nawet na placu gdzie miał stanąc krzyż. Nastąpiło jednak zaostrzenie polityki władz wobec kościoła i zamiast świątyni komunisci postanowli wybudować w tym miejscu szkołę. Niespełnienie obietnic odnośnie świątyni doprowadziło do wybuchu masowych zamieszek 27 kwietnia 1960 roku. Rozruchy stłumiła milicja, ale upór mieszkańców przyniósł ostatecznie efekt - w 1967 rozpoczęto budowę szóstego (a pierwszego nowego) nowohuckiego kościoła, dzisiejszej Arki Pana. Kościół na miejscu planowanego w początkach budowy Nowej Huty, stanął dopiero w 2001 roku.

Wzmożona industrializacja związana z planem sześcioletnim przebiegała mając w tle stalinowski terror oraz ascetyzm materialny narzucony obywatelom. Zaowocowała eksplozją przestępczości na gruncie chaosu i zerwania więzi społecznych, jakie niosła wymuszona „barakowa” urbanizacja wczesnego okresu. Były to zjawiska powszechne w całej Polsce, ale początkowe lata budowy pierwszego pomnika socjalizmu jakim była Nowa Huta stały się symbolem dewiacji i patologii całego tamtego okresu. Z raportów wynikało, że w pierwszych latach budowy Nowej Huty panowała ciasnota, panoszyli się dzicy lokatorzy, postępowała dewastacja mienia, dochodziło do zaniedbań w służbie zdrowia, kwitła prostytucja i pijaństwo, korupcja i kradzieże towarzyszyły nowym inwestycjom, a ludzie nie stawiali się do pracy.

Ład przestrzenny i architektura Starej Nowej Huty[edytuj | edytuj kod]

Architektura Nowej Huty

Centrum Nowej Huty zabudowane jest, w głównej mierze, bardzo jednorodnie i harmonijnie i pomimo zmieniających się planów utrzymana została nadrzędna koncepcja głównego projektanta Tadeusza Ptaszyckiego. Projekt łączy w sobie najważniejsze cechy miasta idealnego i miasta ogrodu. Plac Centralny, pobliskie osiedla, budynki C.A.H.T.S., a także obiekty kulturalne nawiązują swoją architekturą i urbanistyką do renesansu, baroku, klasycyzmu a także modernizmu. Wokół Placu Centralnego budynki osiągają stałą wysokość 4, 5 kondygnacji. Wysokość zabudowy maleje w miarę oddalania się od serca dzielnicy. Na peryferyjnym os. Sportowym spotykamy już 1 piętrowe, czterorodzinne domy.

Pod względem stylistycznym architektura „staromiejskiego” zespołu Nowej Huty jest bardzo zróżnicowana i odpowiada charakterowi poszczególnych kwartałów i osiedli. Ciągi zwartej zabudowy placu Centralnego i najbliższe mu odcinki alei Andersa i Solidarności odwołują się wprost do postulatów architektury socrealistycznej. Pomiędzy zabudowaniami Centrum a prostymi domkami osiedli peryferyjnych wybudowano trzykondygnacyjne bloki o prostych bryłach, o niewiele różniącym się standardzie mieszkań. Ówczesne komentarze podkreślają, że zabudowa Nowej Huty nawiązuje do architektury Krakowa i stanowi pomost pomiędzy starym grodem a wielkim przemysłem.

Zgodnie z założeniami Tadeusza Ptaszyckiego zaplanowano miasto na 100 tys. mieszkańców. Ów obszar zamyka się w trójkącie równoramiennym utworzonym przez al. Jana Pawła II oraz ulice: Bieńczycką, Kocmyrzowską, Bulwarową. Od południowego wschodu przylegają do zespołu osiedla Na Skarpie i Młodości. Niektóre arterie mają genezę w traktach historycznych: kocmyrzowskiego, szosy sandomierskiej z zachowanym częściowo starym drzewostanem czy dawnej drogi wiejskiej. Dzielnicę mieszkaniową oddziela od kombinatu pas terenów rekreacyjno–sportowych o szerokości 1,2 km. W ideologii rządzącej urbanistyką socrealistyczną przypisywano szczególne znaczenie placom centralnym i wielkim arteriom, które miały się stawać swoistą sceną dla manifestacji politycznych. Powstał promienisty układ komunikacyjny odwołujący się do koncepcji Haussmana, anglosaskich tradycji „jednostki sąsiedzkiej” czy też miasta–ogrodu. Zasadnicze sektory z centrami dzielnicowymi liczą po 15 tys. mieszkańców i dzielą się na subjednostki (po 5 tys.), których ośrodkami są szkoły.

Cały układ opiera się na centrum miejskim, czyli ściśle symetrycznej przestrzeni placu Centralnego. Tu mają swój początek cztery arterie. Oprócz al. Jana Pawła II są to: al. Andersa wiodąca w stronę Bieńczyc, al. Solidarności prowadząca do Huty w kierunku północno-wschodnim. Oś centralna, szeroka na 50 metrów aleja Róż, która jako jedyna nie została zaopatrzona w torowisko tramwajowe, wiedzie na północ i kończy się bramą stadionu K.S. Wanda. Szerokie trawniki i szpalery drzew oddzielają jezdnie od pierzei budynków. Szkielet, który tworzą główne ciągi komunikacyjne, załamuje się w układzie ulic poszczególnych sektorów. Ulice mające swój początek w sektorze D nie znajdują prostej kontynuacji w sektorze A. Układ jest symetryczny tylko do pewnego stopnia, co łatwo zaobserwować na aktualnych mapach dzielnicy.

Sektory dzielą się na osiedla liczące od dwóch do pięciu tysięcy mieszkańców. Każdy z nich tworzy odrębną całość wyposażoną w szkołę, żłobek, przedszkole i punkty handlowo-usługowe. Struktura przestrzenna została usystematyzowana pod względem wysokościowym. Osiedla peryferyjne otaczające zespół wypełnione są niskimi, wolno stojącymi budynkami (osiedla Wandy, Willowe, Krakowiaków, Sportowe). Kubatura obiektów zwiększa się w miarę zbliżania się do okolic monumentalnego placu Centralnego.

Najpóźniej powstałą częścią jest sektor D (projekt: B. Skrzybalski, T. Rembiesa) którego budowa rozpoczęła się w październiku 1956. Realizacje z tego czasu, choć zerwały ze sztywnymi ramami socrealistycznego kształtowania miasta, nawiązywały do pierwotnego układu koncentryczno–promienistego, stanowiąc tym samym jego swoistą kontynuację. Porzucono zabudowę ciągłą na korzyść modernistycznej, swobodnej i rozproszonej, aczkolwiek obrzeża osiedla Handlowego nawiązują do zwartych pierzei placu Centralnego. Przeważa tutaj niska zabudowa, co spowodowane było bliskością lotniska w Czyżynach. Wyjątek stanowią dwa punktowce Janusza Ingardena oraz charakterystyczny blok mieszkalny połączony z pawilonem na osiedlu Centrum D Stanisława Golonki. Kolejne osiedla zaczęły powstawać w związku z podjęciem decyzji o rozbudowie Huty w latach 1959–1966.

Na szczególną uwagę zasługuje neoklasycystyczna architektura budynków zlokalizowanych przy placu Centralnym zaprojektowana przez Ingardenów. Charakterystyczny podział kompozycyjny opiera się na trzyczęściowym podziale elewacji, flankowaniu brył płytkimi ryzalitami, boniowaniu części cokołowej i zastosowaniu podcieni w blokach bezpośrednio przylegających do placu. Zdaniem Macieja Mieziana, historyka sztuki i miłośnika dzielnicy, Centrum Administracyjne kombinatu metalurgicznego to nowohucki Pałac Dożów i Watykan razem wzięte. „Staromiejski” zespół Nowej Huty jest ciekawy, bo niedokończony. Brak ten widać szczególnie w części centralnej. Od realizacji pełnego programu odstąpiono około [1955] roku w związku ze zmianą statusu administracyjnego Nowej Huty i ograniczeniami finansowymi. Nie wybudowano ratusza zaopatrzonego w wysoką attykę, mocno zaakcentowany portal oraz rozłożyste schody lustrzane i monumentalną wieżę. Jednym z powodów odstąpienia od tego planu było wciąż działające lotnisko w Czyżynach. Dom Kultury, z którego budowy zrezygnowano już około 1955, miał posiadać dwukondygnacyjne kolumnady i domykać od południa Plac Centralny stanowiąc jednocześnie otwarcie na ogromny zalew planowany w miejscu dzisiejszych Łąk Nowohuckich. W środkowej części Placu Centralnego nie powstał wielki obelisk, który miał być widoczny z każdego miejsca Nowej Huty. Zaniechano dekorowania budynków (rzeźbami i płaskorzeźbami), a projektowane kamienne okładziny elewacji budynków położonych dalej od centrum zostały w realizacji zastąpione prowizorycznymi wyprawami tynkowymi, uzupełnionymi elementami ze sztucznego kamienia lub tynku. Na szczególną uwagę zasługuje specjalnie projektowany detal wyposażenia kin, szkół, przedszkoli, żłobków czy niektórych sklepów, które odznacza wyjątkowa jakość wykonania oraz zaskakująca różnorodność. Jednymi z najciekawszych nowohuckich obiektów są bramy stylizowane na starożytne łuki triumfalne. Z wielką dbałością potraktowano obiekty małej architektury oraz nawierzchnie ulic, które były brukowane granitem, kamieniem oraz specjalną cegłą. Adam Ważyk napisał krótko: „patos pod rękę z tandetą”.

Architektura sakralna pojawiła się dość późno. Wybudowano kościół Matki Boskiej Częstochowskiej na osiedlu Szklane Domy. W 1998 prof. Witold Cęckiewicz zaprojektował kościół Matki Bożej Wspomożenia Wiernych. Od tego samego roku postępuje budowa kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa na os. Teatralnym.

Zespół starej Nowej Huty nie oparł się ingerencjom urbanistycznym w latach 70. i 80. Do pomyłek w skali urbanistycznej Waldemar Komorowski zalicza dziesięciopiętrowy blok z wielkiej płyty, którym „dogęszczono” osiedle Handlowe oraz siedziba Nowohuckiego Centrum Kultury, których autorstwa nie udało się ustalić. Do błędów należy również zamknięcie al. Róż przypadkowo zakomponowanym osiedlem domków jednorodzinnych.

Osiedle Centrum E znajdujące się w pobliżu Placu Centralnego, które powstało w latach 1988-1995 według projektu Romualda Loeglera pod względem kolorystyki, stylu oraz kubatury, stanowczo odbiega od socrealistycznego charakteru zabudowy okolic Placu Centralnego.

Układ urbanistyczny „Starej Nowej Huty” w rejestrze zabytków Krakowa[edytuj | edytuj kod]

Orzeczeniem[3] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków dnia 30.12.2004r. do rejestru zabytków miasta Krakowa pod numerem rejestru A-1132 wpisany został układ urbanistyczny dzielnicy Nowa Huta w Krakowie, jako dobro kultury i reprezentatywny przykład urbanistyki socrealizmu w Polsce.

Przedmiotem ochrony jest układ urbanistyczny, czyli rozplanowanie ulic, placów, zieleńców, usytuowanie, bryły i gabaryty budowli, wystrój wnętrz architektoniczno-krajobrazowych, zieleń komponowana. Wpisem do rejestru zabytków obejmuje się również oś widokowo – komunikacyjną Alei Solidarności do Centrum Administracyjnego Huty im. T. Sendzimira z dwoma budynkami Centrum Administracyjnego oraz placem, jako elementami zamykającymi kompozycję. Granice zabytku wykreślono na mapie stanowiącej integralną część niniejszej decyzji.

Z uzasadnieniem można zapoznać się na stronach biuletynu informacji publicznej miasta Krakowa, gdzie dostępna jest również mapa[3].

Stara Nowa Huta dzisiaj[edytuj | edytuj kod]

Od ostatnich lat PRL, po dzień dzisiejszy „starówka” Nowej Huty ulega stopniowej degradacji, która przyspieszyła po zwycięstwie w Polsce demokracji.

Aleja Róż, będąca od początku istnienia Nowej Huty ogrodem pełnym róż, po 1989 roku pozbawiona praktycznie kwiatów, ma początek na pustym, kamiennym placu, pozostałym po likwidacji pomnika Lenina a bedącym wcześniej parkiem. Budynki ścisłego centrum straciły zwieńczenie w postaci tralkowych balustrad, a stylowe latarnie z kandelabrami stojące w okolicy zostały zastąpione przez teraźniejszą ich wariację. Ulice i place niegdyś pokryte szlachetnym brukiem granitowym i cegłą klinkierową zostały wyasfaltowane, a nierzadko pokrywa je współczesna kostka betonowa. Elewacje „kamienic” stojących przy Placu Centralnym nigdy dotąd nie zostały odnowione, podobnie zresztą jak większość budynków Starej NH. Południowa część Placu Centralnego do dnia dzisiejszego nie została zagospodarowana. Układ urbanistyczny Nowej Huty doczekał się wpisu do rejestru zabytków oraz studium kolorystycznego dla znajdujących się w nim obiektów. Mimo tego nie są wyjątkiem sytuacje, w których budynki remontowane są według uznania wspólnot mieszkaniowych czy spółdzielni. Pod dociepleniem znikają szlachetne, różnorodne wyprawy tynkarskie i ciekawe detale architektoniczne – te ostatnie tu i ówdzie odtwarzane w styropianie bez zachowania oryginalnych proporcji. To wszystko odbywa się mimo tego, że w innych, siostrzanych, socrealistycznych dzielnicach miast podchodzi się ze znacznie większym szacunkiem do zabudowy z tego okresu. Przykładem jest osiedle A w Tychach[6] gdzie zdecydowano się nie docieplać budynków, ponieważ ich grube, ceglane mury nie wymagają tego typu zabiegów. Mimo studium kolorystycznego budynki Nowej Huty przyjmują nierzadko barwy, jakich nigdy przedtem nie miały w oryginale. Budynki, które były białe lub popielate, stają się np. zupełnie żółte, malowane na najbardziej pospolity aktualnie kolor. Detal budynków optycznie zanika pokryty wraz z całą ścianą jednym odcieniem danego koloru, a sporadyczne przypadki cieniowania elementów wystroju elewacji rodzą apetyt na więcej.

Nie bez znaczenia dla kondycji dzielnicy jest czynnik ludzki. Nowa Huta jest obecnie dzielnicą starych ludzi. Brak znaczącej, lokalnej siły opiniotwórczej, wyższych uczelni i młodych, wykształconych ludzi nie służy procesowi wychodzenia dzielnicy z industrialistycznego cienia, a nawet sprzyja podtrzymywaniu stereotypów i tworzeniu nowych. Powstaje efekt pętli skutkujący pogłębiającą się stagnacją, brakiem inwestycji oraz niezadowalającym stopniem handlu i usług z tzw. „wyrafinowanej półki”, które to tworzą klimat i podkreślają charakter centrów miast, a jednocześnie są magnesem przyciągającym do nich ludzi.

Prawdy i mity[edytuj | edytuj kod]

W związku z kontrowersjami wokół budowy socjalistycznego miasta u boku Krakowa oraz z powodu propagandy antykomunistycznej powstało wiele mitów o Nowej Hucie.

Mit zanieczyszczenia powietrza[edytuj | edytuj kod]

Nową Hutę obarczano winą za zły stan powietrza w Starym Krakowie, za poszarzałe kamienice, brudny śnieg. Winę za taki stan rzeczy ponosi jednak nie Kombinat Metalurgiczny, lecz system grzewczy stosowany głównie przez mieszkańców starej części Krakowa. 60% związków powodujących zanieczyszczenie powietrza[7] w Krakowie powstaje w prywatnych kotłach centralnego ogrzewania, w których spala się materiały różnego pochodzenia, w tym śmieci i węgiel. Przemysł jedynie w 10% odpowiada za zły stan powietrza w mieście. W 30% odpowiedzialny za zanieczyszczenia jest ruch samochodowy. Nowa Huta ze swoim łatwo przewietrzanym układem urbanistycznym, mnogością zieleni i faktem, że niemal w całości ogrzewana jest z elektrociepłowni, wpływa na poprawę stanu powietrza w Krakowie. Z róży wiatrów sporządzonej dla Krakowa wynika, że przeważająca część wiatrów[8] pochodzi z kierunku zachodniego. Zatem wyziewy z kombinatu metalurgicznego w głównej mierze zabierane są w kierunku wschodnim i nie mają dużego wpływu na stan powietrza w najbardziej zurbanizowanych częściach miasta. Róża wiatrów była jednym z czynników[9] warunkujących lokalizację kombinatu względem Starego Krakowa i Nowej Huty. Paradoksalnie, ze względu na przeważający wiatr zachodni, to Stary Kraków podtruwa Nową Hutę.

Mit najniebezpieczniejszej dzielnicy[edytuj | edytuj kod]

Nowa Huta w świadomości mieszkańców Krakowa przedstawia się jako najbardziej niebezpieczna spośród wszystkich dzielnic. Analizy[10][11][12] oraz zawarte w nich statystyki policyjne wyraźnie wykazują, iż te przeświadczenia krakowian są stereotypem. Jak zauważa autor jednego z opracowań zamieszczonego w przypisach: „z dużym prawdopodobieństwem można stwierdzić, że wyobrażenia i wiedza ludzi o przestępczości jest taka, jak ją kreują media”. Najniebezpieczniejszą dzielnicą pozostaje Stare Miasto w Krakowie notujące największą ilość rozbojów. Michał Drewnicki, zwycięzca plebiscytu na Najlepszego Radnego Nowej Huty twierdzi, że zmiana krzywdzącego dla mieszkańców wizerunku jest niezbędna do dalszego rozwoju tej części miasta, a takie wydarzenia jak np. organizowane hucznie Żywe Lekcje Historii stwarzają inny obraz całej dzielnicy co potwierdza w wywiadzie dla Dziennika Polskiego[13].

Historia pozostałych obszarów Nowej Huty[edytuj | edytuj kod]

W 1952 uruchomiono linię tramwajową Rondo Mogilskie – Kombinat (linia nr 5). 22 lipca 1954 nastąpiło uroczyste uruchomienie Kombinatu, nazwanego imieniem Włodzimierza Lenina Pod budowę nowego miasta włączono również pola wsi Pleszowa i Krzesławic. W latach 60. następowała zabudowa terenów wsi Bieńczyce, rozbudowa infrastruktury drogowej, sieci tramwajowej, rozbudowa kombinatu (m.in. budowa walcowni, kolejnych wielkich pieców). W latach 70. zabudowa wielkopłytowa sięga Mistrzejowic, w kombinacie pracuje 6 wielkich pieców, zakład produkuje 7 mln ton stali rocznie, powstaje cementownia. W latach 80. na skutek kryzysu gospodarczego, tempo rozbudowy dzielnicy słabnie.

Miejscowości i obiekty istniejące już przed 1949 r.[edytuj | edytuj kod]

Stara chałupa w Luboczy

Teren dzisiejszej Nowej Huty jest jednym z niewielu miejsc w Polsce, gdzie osadnictwo istnieje nieprzerwanie od neolitu (kultura ceramiki wstęgowej rytej (ok. 4500 – 4000 lat p.n.e.). Badania archeologiczne ujawniły tu także dużą osadę celtycką, jeden z większych w Europie ośrodków garncarskich z czasów rzymskich i najstarszą na ziemiach polskich osadę Słowian. Prawdziwym skarbem Nowej Huty jest kopiec Wandy – uchodzący za mogiłę córki założyciela miasta, Kraka.

W okresie średniowiecza istniało tu kilkanaście wiosek, gdzie swoje siedziby miały rody Gryfitów (Braniccy z Branic i Ruszczy) i Odrowążów (biskup Iwo Odrowąż był fundatorem klasztoru w Mogile). W późniejszych czasach mieli tu także swoje majątki: Wierzynkowie, Wodziccy, Czartoryscy, Mycielscy, Popielowie, Badeniowie. Stąd licznie występujące na tym terenie dwory, pałace i obiekty sakralne.

Ponieważ dzisiejsza wschodnia granica Nowej Huty (na Potoku Kościelnickim) pokrywa się z dawną granicą austriacko-rosyjską, spotykamy tu liczne forty oraz jedno z najstarszych w Europie lotnisk (dziś Muzeum Lotnictwa Polskiego w Czyżynach).

Miejscowości[edytuj | edytuj kod]


Dworki
Klasycystyczny dwór rodziny Badenich w Branicach, XIX w.
Klasycystyczny dwór rodziny Badenich w Branicach, XIX w.
Obiekty sakralne

Pałace i dworki[edytuj | edytuj kod]

Forty i obiekty wojskowe[edytuj | edytuj kod]

Budowle sakralne[edytuj | edytuj kod]

Kopce i cmentarze[edytuj | edytuj kod]

Powstałe po 1949 r.[edytuj | edytuj kod]

Kombinat

Obiekty przemysłowe[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy blok[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy blok Nowej Huty znajduje się na osiedlu Wandy. Blok numer 14.

Osiedla[edytuj | edytuj kod]

Osiedla „Starej Nowej Huty”


Pozostałe osiedla wzniesione do roku 1989:


Osiedla powstałe w wyniku zaanektowania

zabudowy dawnych wsi podkrakowskich:


Zbudowane po 1989:


Obiekty użyteczności publicznej[edytuj | edytuj kod]

Obiekty użyteczności publicznej

Świątynie[edytuj | edytuj kod]

Pomniki[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Solidarności

Obiekty współczesne[edytuj | edytuj kod]

Hotele[edytuj | edytuj kod]

  • Hotel Centrum ****
  • Hotel Santorini ***
  • Hotel Felix **
  • Hotel Grand Felix **
  • Hotel REST Nowa Huta
  • Hotel ORIENT ****
  • JB HOTEL ***
  • Dworek Krakowski-Nowa huta
  • Młodzieżowa Baza Noclegowa Nowa Huta
  • PTTK – schronisko młodzieżowe kat. III – Nowa Huta
  • Pensjonat Na Wzgórzach

Sport i Rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Zalew Nowohucki
Nowa Huta Lake,Nowa Huta, Krakow, Poland.JPG

Tereny rekreacyjne[edytuj | edytuj kod]

Kluby sportowe na terenie dzielnicy[edytuj | edytuj kod]

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Nowa Huta w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Filmy nakręcone w Nowej Hucie[edytuj | edytuj kod]

Pełnometrażowe[edytuj | edytuj kod]

Średniometrażowe[edytuj | edytuj kod]

  • Na środku czerwonego morza Agnieszki Dzieduszyckiej
  • Orkiestra dęta Jerzego Ridana
  • Miasto gniewu i nadzieiTomasza Klimczaka
  • Kapelan Tomasza Kilimczaka
  • Zabierz mnie stąd Igora Mołodeckiego
  • Szczęściarze Tomasza Wolskiego
  • Rouge Nowa Huta Blandine Huk i Frederic Cousseau
  • Plan Słowomira Pstronga
  • Miasto bez Boga Jerzego Petryckiego
  • Labirynt pamięci Marcina Kapronia
  • Good morning Lenin Konrada Szołajskiego

Krótkometrażowe[edytuj | edytuj kod]

  • Nic nowego Krzysztofa Klimca
  • Boks dla vip-ów Krzysztofa Klimca
  • Droga zmian Jacka Malkiewicza
  • Triada nowohucka Anny Palkiewicz
  • Wiesław Marka Marlikowskiego
  • Romni znaczy dziewczyna Małgorzaty Kulisiewicz
  • O Nowej to Hucie legenda Darii Woszek
  • "Kierunek - Nowa Huta!" Andrzeja Munka

Nowohuckie grupy muzyczne[edytuj | edytuj kod]

Kabarety[edytuj | edytuj kod]

Coroczne imprezy plenerowe[edytuj | edytuj kod]

  • Nowohucki Festiwal Filmowy
  • Tu gdzie śpiewał Jan Kiepura… - przystanek Kraków

Osoby związane z Nową Hutą[edytuj | edytuj kod]

architekci:

fotografowie Nowej Huty:

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Maciej Miezian Nowa Huta, socjalistyczna w formie, fascynująca w treści, Wydawnictwo Bezdroża, Kraków 2004, ISBN 83-918869-9-9
  • Ryszard Dzieszyński, Jan L. Franczyk Encyklopedia Nowej Huty, Wydawnictwo Towarzystwa Słowaków w Polsce 2006, ISBN 83-74-90060-1
  • Jerzy Sulimski Kraków w procesie przemian, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1976,
  • Krzysztof Jakubowski, Maciej Miezian, Konrad Myślik, Michał Sasadeusz Spacerownik krakowski, Agora SA, ISBN 978-83-268-0254-6
  • Atlas Miasta Krakowa, Instytut Geografii UJ, Urząd Miasta Krakowa, PPWK, 1988, ISBN 83-7000-067-3
  • Katarzyna Zechenter, 'Evolving Narratives in Post-War Polish Literature: The Case of Nowa Huta (1950-2005),The Slavonic and East European Review, Vol. 85, No. 4 (Oct., 2007), pp. 658-683.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Miesięcznik „Architektura i Biznes”, nr 7/8 (lipiec/sierpień) 1999

Przypisy

  1. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 14 grudnia 1950 r. w sprawie zmiany granic miasta Krakowa (Dz. U. z 1950 r. Nr 57, poz. 508).
  2. Uchwała nr 205 Rady Ministrów z dnia 17 marca 1951 r. w sprawie utworzenia dzielnicy Nowa Huta w m. Krakowie (M.P. z 1951 r. Nr 43, poz. 544).
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Obszar urbanistyczny Nowej Huty wpisany do rejestru zabytków http://www.bip.krakow.pl/?sub_dok_id=514 mapa: http://www.bip.krakow.pl/zalaczniki/dokumenty/603.
  4. 4,0 4,1 Mapa sztabowa 1:100000 z 1933 r. http://as.elte-s.com/wspomnij/stare_mapy/1933b.png Więcej historycznych map Krakowa i okolic http://stary.krakow.prv.pl/
  5. Marek Żukow-Karczewski, Badania archeologiczne na terenie obecnej dzielnicy Nowa Huta i kombinatu im. Lenina oraz okolic w latach 1949 - 1957. [W:] "Klęska Ekologiczna Krakowa", Kraków 1990.
  6. Osiedle A w Tychach http://www.skyscrapercity.com/showpost.php?p=25863944&postcount=1002.htm.
  7. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Krakowie http://www.krakow.pios.gov.pl/pobierz/2008/080408.htm.
  8. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Krakowie http://www.krakow.pios.gov.pl/raport06/02_3_Powietrze_Dyspersja.pdf.
  9. Tadeusz Binek – mity http://www.tadeusz.binek.pl/6b.htm Więcej artykułów autora opisujących okres powstawania Nowej Huty http://www.tadeusz.binek.pl/6.htm.
  10. Przestępczość w przestrzeni Krakowa w wyobrażeniu jego mieszkańców http://www.geo.uj.edu.pl/zaklady/zrr/publikacje/pdf/rguzikLodz.pdf.
  11. Przestrzenny obraz przestępczości w prasie krakowskiej http://www.geo.uj.edu.pl/zaklady/zrr/publikacje/pdf/crime%20prace%20geogr.pdf.
  12. Obszary deprywacji w Krakowie http://mak.bn.org.pl/cgi-bin/makwww.exe?IY=21&TY=NIER%D3WNO%8CCI+SPO%A3ECZNE+A+WZROST+GOSPODARCZY&IY=29&TY=2003&SY=szukaj&OY=I&BM=25.
  13. Wywiad z Najlepszym Radnym Nowej Huty, Michałem Drewnickim dla Dziennika Polskiego. http://78.24.161.56/pl/region/miasto-krakow/1228850-zmienie-wizerunek-nowej-huty.html

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Wszystkie wymienione w niniejszej tabeli osiedla, z wyłączeniem osiedla Centrum E znajdują się w strefie układu urbanistycznego wpisanej do rejestru zabytków.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Nowa Huta w Wikisłowniku